کتابشناسی تاریخ عاشورا
مقدمه
درباره تاریخ نهضت امام حسین (ع) و بهویژه عاشورا و نیز در موضوع عزاداری بر امام حسین (ع) و نقل مَقتل ایشان، کتابهای بسیاری در طول تاریخ، نگاشته شده است که این، خود، نشان از اهتمام عالمان و محققان مسلمان، بدین مسئله دارد[۱]. این منابع از لحاظ اعتبار و دقت در نقل و تحلیل، یکسان نیستند و میتوان آنها را به دو دسته کلیِ: قابل استناد و ضعیف، تقسیم کرد. البته این تقسیمبندی فقط در کتابهایی صادق است که در دسترساند؛ زیرا دسته دیگری از منابع - که «منابع مفقود»[۲] نامیده میشوند - تنها در فهرستنامهها مورد اشاره قرار گرفتهاند و اکنون دسترس مستقیم به آنها ممکن نیست، هر چند برخی اخبارشان به کتابهای دیگر، راه یافته است. بنا بر این، برای هر پژوهشی درباره تاریخ عاشورا و عزاداری، چهار دسته منبع وجود دارد:
- منابع قابل استناد،
- منابع غیر قابل استناد،
- منابع معاصر،
- منابع مفقود.
مقصود از منابع قابل استناد، آن دسته از منابعاند که هویت تاریخی دارند و نویسندگان آنها، معین، سرشناس و از عالمان روشمند بودهاند، هر چند دیده نقد خود را بر یکایک روایات آنان، باز نگاه میداریم. منابع غیر قابل استناد یا ضعیف، منابعی داستانی، بیسند و بدون پشتوانه تاریخیاند که اخبار گزارش شده در آنها را تنها به شرط یافتن مؤیِدهای تاریخی و تقویت شدن به وسیله منابع دسته نخست، میپذیریم. در این جا، ابتدا منابع مهم قابل استناد (۳۳ کتاب)، به اجمال و سپس منابع ضعیف اما مشهور (ده کتاب) معرفی خواهند شد، در ادامه ضمن اشارهای به منابع معاصر این نکته توضیح داده میشود که چرا در «دانشنامه امام حسین (ع)» گزارشهای منابع متأخر مورد بهره برداری قرار نگرفته است[۳].
منابع قابل استناد
خوشبختانه منابع کهن، متعدد و قابل اتکایی در دستاند که به گزارش نهضت عاشورا پرداختهاند. این منابع را میتوان به دو دسته: مستقل (منابعی که ویژه گزارش دهی از نهضت عاشورا و حماسه سازان این واقعه بینظیرند) و مشتمل (منابعی که تنها بخشها یا فصلهایی از آنها، درباره قیام امام حسین (ع) است) تقسیم نمود. ما در این جا، اهم این منابع را، به ترتیب تاریخی برمی شماریم. گفتنی است که این منابع، از اعتبار یکسانی برخوردار نیستند؛ اما همه آنها قابلیت ارجاع و استناد را دارند و به وسیله پژوهشهای تاریخی روشمند، قابل بررسی و پذیرشاند. فهرست اجمالی منابع قابل استناد، به قرار زیر است:
- تسمیة من قتل مع الحسین من ولده و إخوته و أهل بیته و شیعته، اثر فضیل بن زبیر اسدی کوفی، از عالمان شیعی قرن دوم هجری. این اثر کمحجم، نخستین منبع مستقل موجود[۴] درباره حماسهسازان عاشوراست.
- الطبقات الکبیر، اثر بزرگ و پر مراجعه محمد بن سعد بن منیع زهری (م ۲۳۰ق)، مشهور به ابن سعد.
- الإمامة و السیاسة، نوشته ابو محمد عبدالله بن مسلم بن قتیبه دینوری کوفی (۲۱۳ - ۲۷۶ق).
- أنساب الأشراف، نوشته احمد بن یحیی بلاذری (م ۲۷۹ق).
- الأخبار الطوال، نوشته ابو حنیفه احمد بن داوود دینوری (م ۲۸۲ یا ۲۹۰ق).
- تاریخ الیعقوبی، نوشته ابن واضح احمد بن ابی یعقوب اسحاق بن جعفر (م ۲۹۲ق).
- تاریخ الامم و الملوک (تاریخ الطبری)، نوشته ابو جعفر محمد بن جریر طبری (م ۳۱۰ق).
- الفتوح، نوشته ابو محمد احمد بن اعثم کوفی (م حدود ۳۱۴ق).
- العِقد الفرید، نوشته ابو عمر احمد بن محمد اندلسی (۲۴۶ - ۳۲۸ق) مشهور به ابن عبدِ ربه.
- مقاتل الطالبیین، نوشته ابو الفرج علی بن حسین اموی اصفهانی (۲۸۴ - ۳۵۶ق).
- المعجم الکبیر، نوشته ابو القاسم سلیمان بن احمد بن ایوب شامی طبرانی (۲۶۰ - ۳۶۰ق).
- شرح الأخبار، نوشته قاضی ابو حنیفه نعمان بن محمد تمیمی مغربی (م ۳۶۳ق).
- کامل الزیارات، نوشته ابو القاسم جعفر بن محمد بن قولویه قمی (م ۳۶۸ق)، معروف به ابن قولویه.
- الأمالی (أمالی الصدوق)، نوشته محمد بن علی بن حسین بن بابویِه قمی (م ۳۸۱ق)، مشهور به شیخ صدوق.
- المستدرک علی الصحیحین، نوشته ابو عبدالله محمد بن عبدالله شافعی (۳۲۱ - ۴۰۵ق).
- الإرشاد، نوشته ابو عبدالله محمد بن محمد بن نعمان بغدادی (۳۳۶ - ۴۱۳ق)، مشهور به شیخ مفید.
- فضل زیارة الحسین (ع)، نوشته ابو عبدالله محمد بن علی بن حسن بن عبد الرحمان علوی شجری (۳۶۷ - ۴۴۵ق).
- مصباح المتهجد، نوشته شیخ ابو جعفر محمد بن حسن طوسی (۳۸۵ - ۴۶۰ق)، معروف به شیخ الطائفه.
- الأمالی الخمیسیة، نوشته ابو الحسین یحیی بن حسین بن اسماعیل شجری (۴۱۲ - ۴۷۹ یا ۴۹۹ق).
- روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، نوشته ابو علی محمد بن حسن بن علی (م ۵۰۸ق)، مشهور به ابن فتال نیشابوری.
- إعلام الوری بأعلام الهدی، نوشته امین الإسلام فضل بن حسن طبرسی (م ۵۴۸ق)، مؤلف تفسیر گران سنگ و مشهور مجمع البیان.
- مقتل الحسین (ع)، نوشته ابوالمؤید موفق بن احمد بن ابی سعید خوارزمی مکی (م ۵۶۸ق)، مشهور به اخطب خوارزم.
- تاریخ مدینة دمشق، نوشته ابو القاسم علی بن حسن شافعی دمشقی (م ۵۷۱ق)، مشهور به ابن عساکر.
- الخرائج و الجرائح، نوشته ابو الحسین، سعید بن عبدالله بن حسین بن هبة الله (م ۵۷۳ق)، مشهور به قطب الدین راوندی.
- مناقب آل أبی طالب، نوشته ابو جعفر رشید الدین محمد بن علی بن شهرآشوب مازندرانی (م ۵۸۸ق).
- المزار الکبیر، نوشته ابو عبدالله محمد بن جعفر مشهدی (م ۶۱۰ق).
- الکامل فی التاریخ، نوشته ابو الحسن عز الدین علی بن محمد شیبانی (م ۶۳۰ق).
- مثیر الأحزان و منیر سبل الأشجان، نوشته نجم الدین جعفر بن محمد حِلی (م ۶۴۵ق) مشهور به ابن نما.
- تذکرة الخواص من الاُمة بذکر خصائص الأئمة (ع)، نوشته ابو المظفر یوسف بن قزغلی بن عبدالله (۵۸۱ - ۶۵۴ق).
- الملهوف علی قتلی الطفوف، نوشته سید رضی الدین علی بن موسی بن جعفر حلی (م ۶۶۴ق)، مشهور به سید ابن طاووس.
- کشف الغمة فی معرفة الأئمة، نوشته ابو الحسن علی بن عیسی بن ابی الفتح اربلی (م ۶۹۲ق).
- سیر أعلام النبلاء، نوشته شمس الدین محمد بن احمد بن عثمان ذهبی (م ۷۴۸ق).
- البدایة و النهایة، نوشته ابو الفداء اسماعیل بن عمر بن کثیر (۷۰۱ - ۷۷۴ق)، معروف به ابن کثیر دمشقی[۵].
منابع
پانویس
- ↑ جهت آگاهی بیشتر، ر. ک: کتابشناسی تاریخی امام حسین (ع)، محمد اسفندیاری؛ کتابشناسی امام حسین (ع)، نجفقلی حبیبی (که در کتاب اول، بیش از هزار اثر و در کتاب دوم، ۸۷۹ اثر، معرفی شده است)؛ معرفی و نقد منابع عاشورا، سید عبد الله حسینی؛ «سیری در مقتل نویسی و تاریخ نگاری عاشورا»، محسن رنجبر (چاپ شده در: تاریخ در آینه پژوهش، ش۱۴ - ۱۶)؛ پژوهشی در مقتلهای فارسی، محمدعلی مجاهدی؛ کتابشناسی امام حسین (ع): کتابنامه، حشمت الله صفرعلیپور و دیگران.
- ↑ در این کتاب، برای رعایت اختصار، درباره منابع مفقود توضیحی داده نشده، همچنین منابع قابل استناد و منابع معاصر به اجمال معرفی شدهاند. برای مطالعه بیشتر به دانشنامه امام حسین (ع): جلد اول مراجعه فرمایید.
- ↑ محمدی ریشهری، محمد، گزیده دانشنامه امام حسین ص ۲۵.
- ↑ ر. ک: کتابشناسی تاریخی امام حسین (ع)، ص۴۷ و ۷۴. گفتنی است مقتل الحسینِ ابو مخنف لوط بن یحیی (م ۱۵۷ق)، پیش از این کتاب، نوشته شده؛ اما نسخهای از آن در دسترس نیست، گرچه در روزگار ما، بارها گردآوری و بازسازی شده است: یک بار توسط محمد باقر محمودی و با عنوان: مقتل الحسین (ع) بروایة هشام الکلبی عن أبی مخنف (که هم چاپ مستقل دارد و هم در عَبَرات المصطفَین آمده است) و بار دیگر، توسط محمدهادی یوسفی غروی و با عنوان: وقعة الطف و بار سوم، توسط حسن غفاری و با عنوان: مقتل الحسین (ع) و بار چهارم، توسط سید الجمیلی و با عنوان: استشهاد الحسین (ع) و...
- ↑ محمدی ریشهری، محمد، گزیده دانشنامه امام حسین، ص ۲۶.