اسماعیل بن عباد قصری

آشنایی اجمالی

اسماعیل بن عباد قصری، به جهت انتساب به قصر بن هبیره ملقب به قصری^[۱]، از محدثان امامی در طبقه پنجم و ششم^[۲] و از اصحاب امام رضا(ع) به شمار رفته است^[۳]. وی اگرچه از اصحاب آن حضرت شمرده شده، اما روایتی بی‌واسطه از ایشان نقل نکرده است^[۴] و تنها روایت بی‌واسطه او که از امام صادق(ع) نقل شده نیز بنا بر قرائن مرسل است^[۵]. روایات دیگر او از امام باقر(ع)، امام صادق(ع) و امام کاظم(ع) تماماً با واسطه نقل شده‌اند^[۶]. اسماعیل بن عباد از محدثانی همچون تمیم بن بهلول، عبدالله بن بکیر، حسن بن محمد و محمد بن ابی حمزه حدیث آموخته و روایت کرده است^[۷]. وی دارای شاگردان و راویانی نیز بوده که مشهورترین ایشان الحسین بن سعید الاهوازی، علی بن اسباط، بکر بن صالح^[۸]، احمد بن هلال^[۹] و فضل بن شاذان^[۱۰] می‌باشند.

هرچند نام وی در کتاب‌های رجالی متقدم نیامده است^[۱۱]، اما درباره شخصیت اسماعیل بن عباد، میان علما و رجال‌نویسان متأخر اختلاف است: برخی وی را به دلیل ارسال روایت و مجهول بودن، محدثی ضعیف و غیرموثق دانسته و مدعی شده‌اند که روایاتش فاقد اعتبار است^[۱۲]. در مقابل، بزرگانی بر حسن حال و ممدوح بودن وی تأکید کرده‌اند^[۱۳]. این گروه به شواهدی چون قرار گرفتن نام راوی در سند کامل الزیارات^[۱۴] و تفسیر القمی^[۱۵] استناد کرده‌اند. وحید بهبهانی نوشته است: روایت عبدالله بن مغیره در حدیث صحیح و همچنین روایت حسین بن سعید از وی، اشعار به اعتماد بر او دارد و شاگردی فضل بن شاذان نزد او نشان‌دهنده حسن حال اوست^[۱۶]. طبق روایتی که اسماعیل از داوود رقی نقل می‌کند، گویا از امام کاظم(ع) درباره جانشین پیشوایی شیعه سؤال شده و حضرت به فرزندشان علی(ع) اشاره کرده و ایشان را به عنوان امام معرفی نموده‌اند^[۱۷].^[۱۸]

منابع

پانویس

↑ شیخ طوسی: إسماعیل بن عباد القصری، من قصر ابن هبیرة؛ الرجال، ص۳۵۲، ش۵۲۰۷.
در بعضی اسناد با عنوان إسماعیل بن عباد القصری قصر ابن هبیرة روایت کرده است. (رجال الکشی، اختیار معرفة الرجال، ج۲، ص۷۳۵، ح۸۲۱).
سمعانی: القصری بفتح القاف و سکون الصاد المهملة و فی آخرها الراء، هذه النسبة إلی القصر، و هو فی ستة مواضع،... و الثانی منسوب إلی قصر ابن هبیرة؛ (الأنساب سمعانی، ج۱۰، ص۴۴۰، ش۳۲۵۷).
حموی: قصر ابن هبیرة: ینسب إلی یزید بن عمر بن هبیرة، کان لما ولی العراق من قبل مروان بن محمد بن مروان بنی علی فرات الکوفة مدینة فنزلها و لم یستتمها حتی کتب إلیه مروان بن محمد یأمره بالاجتناب عن مجاورة أهل الکوفة فترکها و بنی قصره المعروف به بالقرب من جسر سورا، فلما ملک السفاح نزله واستتم تسقیف مقاصیر فیه وزاد فی بنائه و سماه الهاشمیة، و کان الناس لا یقولون إلا قصر ابن هبیرة علی العادة الأولی.... (معجم البلدان، ج۴، ص۳۶۵)
در یک روایت تهذیب آمده است: ... عن أبی ولاد قال: قلت لأبی عبدالله(ع): إنی کنت خرجت من الکوفة فی سفینة إلی قصر ابن هبیرة و هو من الکوفة علی نحو عشرین فرسخا فی الماء.... (تھذیب الاحکام، ج۳، ص۲۹۸، ح۹۰۹).
رجال الطوسی، ص۳۵۲؛ قاموس الرجال، ج۲، ص۶۹؛ مجمع الرجال، ج۱، ص۲۱۴؛ الأخبار الطوال، ص۳۵۰؛ الأنساب، ج۴، ص۵۱۲؛ معجم البلدان، ج۴، ص۳۶۵؛ اللباب فی تهذیب الأنساب، ج۳، ص۴۱.
↑ طبقات رجال الکافی، ص۷۰.
↑ رجال الطوسی، ص۳۵۲، ش۵۲۰۷؛ رجال البرقی، ص۵۴؛ عوالم العلوم، ج۲۲، ص۵۶۶؛ کتاب الرجال، برقی، ص۵۴؛ نقد الرجال، ج۱، ص۲۱۸؛ معجم رجال الحدیث، ج۴، ص۶۰.
↑ الغیبة، ص۳۴؛ الکافی، ج۱، ص۳۱۲؛ إعلام الوری، ج۲، ص۴۴؛ الوافی، ج۲، ص۳۵۸.
↑ «مُحَمَّدُ بْنُ خَالِدٍ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ عُبَیْدٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عَبَّادٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ(ع) ﴿وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِمَا شَاءَ﴾ وَ آخِرُهَا ﴿وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ﴾ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ وَ آیَتَیْنِ بَعْدَهَا»؛ (الکافی، ج۸، ص۲۹۰، ش۴۳۸).
↑ الکافی، ج۱، ص۳۱۲، ح۳؛ تهذیب الاحکام، ج۲، ص۴۵، ح۱۲؛ الخرائج و الجرائح، ج۲، ص۸۰۵؛ مختصر البصائر، ص۲۱۱؛ الکافی، ج۸، ص۲۹۰؛ مستدرک الوسائل، ج۱۰، ص۲۶۵؛ اختیار معرفة الرجال، ج۲، ص۷۳۵؛ بحار الأنوار، ج۴۸، ص۳۴.
↑ تفسیر القمی، ج۲، ص۴۲۳؛ بصائر الدرجات، ج۱، ص۵۱۲، (ح۲۴)، ص۳۳۴، (ح۵)؛ الکافی، ج۱، ص۳۱۲، (ح ۳)، ج۲، ص۵۶، (ح۳)؛ صدوق، الامالی، ص۵۹۱، ح۱۶؛ مفید، الامالی، ص۱۸۹، ح۱۶؛ تهذیب الاحکام، ج۲، ص۴۵، ح۱۲؛ شواهد التنزیل، ج۲، ص۴۳۰، ح۱۰۹۰؛ الخرائج و الجرائح، ج۲، ص۸۰۵، ح۱۴؛ رجال الکشی (اختیار معرفة الرجال)، ص۴۳۶، ش۸۲۱.
↑ «مُحَمَّدُ بْنُ مَسْعُودٍ، قَالَ حَدَّثَنِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْحُسَیْنُ بْنُ إِشْکِیبَ، قَالَ أَخْبَرَنَا بَکْرُ بْنُ صَالِحٍ الرَّازِیُّ، عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عَبَّادٍ الْقَصْرِیِّ قَصْرُ ابْنِ هُبَیْرَةَ»؛ (رجال الکشی، اختیار معرفة الرجال، ج۲، ص۷۳۵، ش۸۲۱).
↑ تفسیر القمی، ج۲، ص۴۲۳؛ بصائر الدرجات، ج۱، ص۳۳۴، (ح۵)، ص۵۱۲، (ح۲۴)؛ الکافی، ج۱، ص۳۱۲، (ح ۳)، ج۲، ص۵۶، (ح۳)؛ کامل الزیارات، ص۱۵۴، ح۲؛ صدوق، الامالی، ص۵۹۱، ح۱۶؛ مفید، الامالی، ص۱۸۹، ح۱۶؛ تهذیب الاحکام، ج۲، ص۴۵، ح۱۲؛ الخرائج و الجرائح، ج۲، ص۸۰۵، ح۱۴. (روایت احمد بن هلال از اسماعیل بن عباد مرسل است به قرینه بُعد طبقه و اسنادی دیگر).
↑ اشاره است به روایت کشی در ترجمه حسن بن علی بن فضال: «قَالَ أَبُو عَمْرٍو قَالَ الْفَضْلُ بْنُ شَاذَانَ إِنِّی کُنْتُ فِی قَطِیعَةِ الرَّبِیعِ فِی مَسْجِدِ الزَّیْتُونَةِ أَقْرَأُ عَلَی مُقْرِئٍ یُقَالُ لَهُ إِسْمَاعِیلُ بْنُ عَبَّادٍ...»؛ رجال الکشی، اختیار معرفة الرجال، ص۵۱۵، ش۹۹۳؛اختیار معرفة الرجال، ج۲، ص۸۰۱؛ رجال النجاشی، ص۳۴؛ خلاصة الأقوال، ص۹۸؛ إکلیل المنهج، ص۱۳۷.
↑ المفید من معجم رجال الحدیث، ص۶۷.
↑ الحبل المتین، ج۲، ص۲۵۵؛ مصابیح الظلام. ج۶، ص۴۲۰.
↑ منتهی المقال، ج۲، ص۶۸؛ سماء المقال، ج۱، ص۳۲۹؛ تنقیح المقال، ج۱۰، ص۱۶۲؛ أعیان الشیعة، ج۳، ص۳۷۸.
↑ «وَ حَدَّثَنِی مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی عُثْمَانَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عَبَّادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْمَدَائِنِیِّ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ(ع) فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ آتِی قَبْرَ الْحُسَیْنِ قَالَ نَعَمْ یَا أَبَا سَعِیدٍ ائْتِ قَبْرَ ابْنِ رَسُولِ اللَّهِ(ص) أَطْیَبِ الطَّیِّبِینَ وَ أَطْهَرِ الطَّاهِرِینَ وَ أَبَرِّ الْأَبْرَارِ فَإِذَا زُرْتَهُ کُتِبَ لَکَ اثْنَتَانِ وَ عِشْرُونَ عُمْرَةً»؛ (کامل الزیارات، ص۱۵۴، ح۲).
↑ تفسیر القمی، ج۲، ص۴۲۳.
↑ تعلیقة علی منهج المقال، ص۹۰؛ خاتمة المستدرک، ج۷، ص۱۶۲.
↑ الغیبة، ص۳۴؛ الکافی، ج۱، ص۳۱۲؛ إعلام الوری، ج۲، ص۴۴؛ الوافی، ج۲، ص۳۵۸.
↑ شریفی، مرضیه، مقاله «اسماعیل بن عباد قصری»، دانشنامه امام رضا ج۲، ص ۲۳۵؛ جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۴، ص۱۵۹-۱۶۶.

[1] شیخ طوسی: إسماعیل بن عباد القصری، من قصر ابن هبیرة؛ الرجال، ص۳۵۲، ش۵۲۰۷.
در بعضی اسناد با عنوان إسماعیل بن عباد القصری قصر ابن هبیرة روایت کرده است. (رجال الکشی، اختیار معرفة الرجال، ج۲، ص۷۳۵، ح۸۲۱).
سمعانی: القصری بفتح القاف و سکون الصاد المهملة و فی آخرها الراء، هذه النسبة إلی القصر، و هو فی ستة مواضع،... و الثانی منسوب إلی قصر ابن هبیرة؛ (الأنساب سمعانی، ج۱۰، ص۴۴۰، ش۳۲۵۷).
حموی: قصر ابن هبیرة: ینسب إلی یزید بن عمر بن هبیرة، کان لما ولی العراق من قبل مروان بن محمد بن مروان بنی علی فرات الکوفة مدینة فنزلها و لم یستتمها حتی کتب إلیه مروان بن محمد یأمره بالاجتناب عن مجاورة أهل الکوفة فترکها و بنی قصره المعروف به بالقرب من جسر سورا، فلما ملک السفاح نزله واستتم تسقیف مقاصیر فیه وزاد فی بنائه و سماه الهاشمیة، و کان الناس لا یقولون إلا قصر ابن هبیرة علی العادة الأولی.... (معجم البلدان، ج۴، ص۳۶۵)
در یک روایت تهذیب آمده است: ... عن أبی ولاد قال: قلت لأبی عبدالله(ع): إنی کنت خرجت من الکوفة فی سفینة إلی قصر ابن هبیرة و هو من الکوفة علی نحو عشرین فرسخا فی الماء.... (تھذیب الاحکام، ج۳، ص۲۹۸، ح۹۰۹).
رجال الطوسی، ص۳۵۲؛ قاموس الرجال، ج۲، ص۶۹؛ مجمع الرجال، ج۱، ص۲۱۴؛ الأخبار الطوال، ص۳۵۰؛ الأنساب، ج۴، ص۵۱۲؛ معجم البلدان، ج۴، ص۳۶۵؛ اللباب فی تهذیب الأنساب، ج۳، ص۴۱.

[2] طبقات رجال الکافی، ص۷۰.

[3] رجال الطوسی، ص۳۵۲، ش۵۲۰۷؛ رجال البرقی، ص۵۴؛ عوالم العلوم، ج۲۲، ص۵۶۶؛ کتاب الرجال، برقی، ص۵۴؛ نقد الرجال، ج۱، ص۲۱۸؛ معجم رجال الحدیث، ج۴، ص۶۰.

[4] الغیبة، ص۳۴؛ الکافی، ج۱، ص۳۱۲؛ إعلام الوری، ج۲، ص۴۴؛ الوافی، ج۲، ص۳۵۸.

[5] «مُحَمَّدُ بْنُ خَالِدٍ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ عُبَیْدٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عَبَّادٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ(ع) ﴿وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِمَا شَاءَ﴾ وَ آخِرُهَا ﴿وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ﴾ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ وَ آیَتَیْنِ بَعْدَهَا»؛ (الکافی، ج۸، ص۲۹۰، ش۴۳۸).

[6] الکافی، ج۱، ص۳۱۲، ح۳؛ تهذیب الاحکام، ج۲، ص۴۵، ح۱۲؛ الخرائج و الجرائح، ج۲، ص۸۰۵؛ مختصر البصائر، ص۲۱۱؛ الکافی، ج۸، ص۲۹۰؛ مستدرک الوسائل، ج۱۰، ص۲۶۵؛ اختیار معرفة الرجال، ج۲، ص۷۳۵؛ بحار الأنوار، ج۴۸، ص۳۴.

[7] تفسیر القمی، ج۲، ص۴۲۳؛ بصائر الدرجات، ج۱، ص۵۱۲، (ح۲۴)، ص۳۳۴، (ح۵)؛ الکافی، ج۱، ص۳۱۲، (ح ۳)، ج۲، ص۵۶، (ح۳)؛ صدوق، الامالی، ص۵۹۱، ح۱۶؛ مفید، الامالی، ص۱۸۹، ح۱۶؛ تهذیب الاحکام، ج۲، ص۴۵، ح۱۲؛ شواهد التنزیل، ج۲، ص۴۳۰، ح۱۰۹۰؛ الخرائج و الجرائح، ج۲، ص۸۰۵، ح۱۴؛ رجال الکشی (اختیار معرفة الرجال)، ص۴۳۶، ش۸۲۱.

[8] «مُحَمَّدُ بْنُ مَسْعُودٍ، قَالَ حَدَّثَنِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْحُسَیْنُ بْنُ إِشْکِیبَ، قَالَ أَخْبَرَنَا بَکْرُ بْنُ صَالِحٍ الرَّازِیُّ، عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عَبَّادٍ الْقَصْرِیِّ قَصْرُ ابْنِ هُبَیْرَةَ»؛ (رجال الکشی، اختیار معرفة الرجال، ج۲، ص۷۳۵، ش۸۲۱).

[9] تفسیر القمی، ج۲، ص۴۲۳؛ بصائر الدرجات، ج۱، ص۳۳۴، (ح۵)، ص۵۱۲، (ح۲۴)؛ الکافی، ج۱، ص۳۱۲، (ح ۳)، ج۲، ص۵۶، (ح۳)؛ کامل الزیارات، ص۱۵۴، ح۲؛ صدوق، الامالی، ص۵۹۱، ح۱۶؛ مفید، الامالی، ص۱۸۹، ح۱۶؛ تهذیب الاحکام، ج۲، ص۴۵، ح۱۲؛ الخرائج و الجرائح، ج۲، ص۸۰۵، ح۱۴. (روایت احمد بن هلال از اسماعیل بن عباد مرسل است به قرینه بُعد طبقه و اسنادی دیگر).

[10] اشاره است به روایت کشی در ترجمه حسن بن علی بن فضال: «قَالَ أَبُو عَمْرٍو قَالَ الْفَضْلُ بْنُ شَاذَانَ إِنِّی کُنْتُ فِی قَطِیعَةِ الرَّبِیعِ فِی مَسْجِدِ الزَّیْتُونَةِ أَقْرَأُ عَلَی مُقْرِئٍ یُقَالُ لَهُ إِسْمَاعِیلُ بْنُ عَبَّادٍ...»؛ رجال الکشی، اختیار معرفة الرجال، ص۵۱۵، ش۹۹۳؛اختیار معرفة الرجال، ج۲، ص۸۰۱؛ رجال النجاشی، ص۳۴؛ خلاصة الأقوال، ص۹۸؛ إکلیل المنهج، ص۱۳۷.

[11] المفید من معجم رجال الحدیث، ص۶۷.

[12] الحبل المتین، ج۲، ص۲۵۵؛ مصابیح الظلام. ج۶، ص۴۲۰.

[13] منتهی المقال، ج۲، ص۶۸؛ سماء المقال، ج۱، ص۳۲۹؛ تنقیح المقال، ج۱۰، ص۱۶۲؛ أعیان الشیعة، ج۳، ص۳۷۸.

[14] «وَ حَدَّثَنِی مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی عُثْمَانَ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عَبَّادٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْمَدَائِنِیِّ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ(ع) فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ آتِی قَبْرَ الْحُسَیْنِ قَالَ نَعَمْ یَا أَبَا سَعِیدٍ ائْتِ قَبْرَ ابْنِ رَسُولِ اللَّهِ(ص) أَطْیَبِ الطَّیِّبِینَ وَ أَطْهَرِ الطَّاهِرِینَ وَ أَبَرِّ الْأَبْرَارِ فَإِذَا زُرْتَهُ کُتِبَ لَکَ اثْنَتَانِ وَ عِشْرُونَ عُمْرَةً»؛ (کامل الزیارات، ص۱۵۴، ح۲).

[15] تفسیر القمی، ج۲، ص۴۲۳.

[16] تعلیقة علی منهج المقال، ص۹۰؛ خاتمة المستدرک، ج۷، ص۱۶۲.

[17] الغیبة، ص۳۴؛ الکافی، ج۱، ص۳۱۲؛ إعلام الوری، ج۲، ص۴۴؛ الوافی، ج۲، ص۳۵۸.

[18] شریفی، مرضیه، مقاله «اسماعیل بن عباد قصری»، دانشنامه امام رضا ج۲، ص ۲۳۵؛ جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۴، ص۱۵۹-۱۶۶.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]