حضرت آدم در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

[[حضرت آدم]] {{ع}}، اوّلین [[انسانی]] است که [[خداوند]] آفرید. [[نسل]] [[بشر]] کنونی از [[آدم]] و همسرش "حوّا"ست. در [[آیات قرآن]]، بارها واژه "آدم" و وقایع مربوط به آن به کار رفته است مانند: مراحل [[خلقت]] او و همسرش، تکثیر نسل آدم و [[اولاد]] وی، داستان [[فرشتگان]] و [[خلقت آدم]] و [[سجده]] بر او و [[امتناع]] [[شیطان]] از سجده بر آدم و ... .

لغویان در مبدأ اشتقاق [[آدم]] و نیز عربیت یا ورود آن از زبان دیگر، بر یک [[رأی]] نیستند. برخی آن را در اصل، عبری و از واژه اَدَم و اَدَمه، به معنای [[زمین]] یا [[خاک]] سطح [[زمین]]<ref>تفسیر کتاب مقدس، ج ۱، ص ۱۴۸.</ref> و برخی نیز آن را در اصل [[سریانی]] دانسته‌اند. گویا کاربرد دو صورت مذکر و مؤنث آن (اَدَم و اَدَمه) باهم در سِفْرِ پیدایش به معنای خاکی (ساخته شده از [[خاک]])، منشأ قول به عبری بودن این واژه و تقویت آن شده است. کسانی که ریشه آن را [[عربی]] می‌دانند، با توجه به کاربرد ریشه این واژه، درباره مبدأ اشتقاق آن احتمال‌هایی را ذکر کرده‌اند. جوهری، "ادیم" را به معنای روی [[زمین]]، "اَدَمه" را [[باطن]] پوست، [[الگو]] و [[اسوه]]، و "اُدمه" را به معنای گندم گونی، و "[[آدم]]" را به معنای گندم گون دانسته است<ref>الصحاح، ج ۵، ص ۱۸۵۹، «آدم».</ref>. [[ابن اثیر]]، "ادام" و "اُدم" به معنای خورش را از موارد کاربرد این ماده می‌شمارد<ref>النهایه، ج ۱، ص ۳۲، «آدم».</ref>. ابوعبید، ریشه همه این موارد را "ادم الطعام" می‌داند؛ چون طعام با ادام گوارا می‌شود. به نظر ابن [[فارس]] نیز ریشه همه این معانی اصلِ واحد "اَدم" به معنای موافقت و [[ملایمت]] است<ref>مقاییس، ج ۱، ص ۷۱ و ۷۲، «أدم».</ref>.  

== آدم در قرآن ==

در [[آیات قرآن]]، واژه "[[آدم]]" به صورت مفرد ۱۵ بار، "بنی [[آدم]]" هفت بار و {{متن قرآن| ابْنَيْ‏ آدَمَ‏ }}، {{متن قرآن| ذُرِّيَّةَ آدَمَ‏ }} و {{متن قرآن| كَمَثَلِ‏ آدَمَ‏ }} هر کدام یک بار به کار رفته است. در [[آیات]] {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُواْ رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالاً كَثِيرًا وَنِسَاء وَاتَّقُواْ اللَّهَ الَّذِي تَسَاءَلُونَ بِهِ وَالأَرْحَامَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَيْكُمْ رَقِيبًا }}<ref>سوره نساء، آیه ۱.</ref>؛ {{متن قرآن|هُوَ الَّذِي خَلَقَكُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِيَسْكُنَ إِلَيْهَا فَلَمَّا تَغَشَّاهَا حَمَلَتْ حَمْلاً خَفِيفًا فَمَرَّتْ بِهِ فَلَمَّا أَثْقَلَت دَّعَوَا اللَّهَ رَبَّهُمَا لَئِنْ آتَيْتَنَا صَالِحًا لَّنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ}} <ref>سوره اعراف، آیه:۱۸۹.</ref>؛ {{متن قرآن|خَلَقَكُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَأَنزَلَ لَكُم مِّنْ الأَنْعَامِ ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ يَخْلُقُكُمْ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ خَلْقًا مِن بَعْدِ خَلْقٍ فِي ظُلُمَاتٍ ثَلاثٍ ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ لا إِلَهَ إِلاَّ هُوَ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ}} <ref>سوره زمر، آیه: ۶.</ref> نیز "نَفْس" به کار رفته و مقصود از آن [[آدم]] {{ع}} دانسته شده است. مقصود از «[[بشر]]» در [[آیه]] {{متن قرآن|إِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ طِينٍ}}<ref>«آنگاه پروردگارت به فرشتگان گفت: من بر آنم بشری از گل بیافرینم» سوره ص، آیه ۷۱.</ref> و "[[انسان]]" در [[آیه]] {{متن قرآن|وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ}}<ref>«و به راستی ما آدمی را از گلی خشک برآمده از لایی بویناک، آفریدیم» سوره حجر، آیه ۲۶.</ref> را نیز شخص [[آدم]] {{ع}} دانسته‌اند. تفصیل داستان او در شش سوره {{متن قرآن|وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الأَرْضِ خَلِيفَةً قَالُواْ أَتَجْعَلُ فِيهَا مَن يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاء وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لاَ تَعْلَمُونَ}} <ref>سوره بقره، آیه ۳۰.</ref>؛ {{متن قرآن|وَالَّذِينَ كَفَرُواْ وَكَذَّبُواْ بِآيَاتِنَا أُوْلَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ}}<ref>سوره بقره، آیه: ۳۹.</ref>؛ {{متن قرآن|وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ ثُمَّ قُلْنَا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُواْ لآدَمَ فَسَجَدُواْ إِلاَّ إِبْلِيسَ لَمْ يَكُن مِّنَ السَّاجِدِينَ قَالَ مَا مَنَعَكَ أَلاَّ تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ قَالَ أَنَاْ خَيْرٌ مِّنْهُ خَلَقْتَنِي مِن نَّارٍ وَخَلَقْتَهُ مِن طِينٍ قَالَ فَاهْبِطْ مِنْهَا فَمَا يَكُونُ لَكَ أَن تَتَكَبَّرَ فِيهَا فَاخْرُجْ إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ قَالَ أَنظِرْنِي إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ قَالَ إِنَّكَ مِنَ الْمُنظَرِينَ قَالَ فَبِمَا أَغْوَيْتَنِي لأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَكَ الْمُسْتَقِيمَ ثُمَّ لآتِيَنَّهُم مِّن بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ وَعَن شَمَائِلِهِمْ وَلاَ تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شَاكِرِينَ قَالَ اخْرُجْ مِنْهَا مَذْؤُومًا مَّدْحُورًا لَّمَن تَبِعَكَ مِنْهُمْ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنكُمْ أَجْمَعِينَ وَيَا آدَمُ اسْكُنْ أَنتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ فَكُلاَ مِنْ حَيْثُ شِئْتُمَا وَلاَ تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطَانُ لِيُبْدِيَ لَهُمَا مَا وُورِيَ عَنْهُمَا مِن سَوْآتِهِمَا وَقَالَ مَا نَهَاكُمَا رَبُّكُمَا عَنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ إِلاَّ أَن تَكُونَا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونَا مِنَ الْخَالِدِينَ وَقَاسَمَهُمَا إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ فَدَلاَّهُمَا بِغُرُورٍ فَلَمَّا ذَاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِن وَرَقِ الْجَنَّةِ وَنَادَاهُمَا رَبُّهُمَا أَلَمْ أَنْهَكُمَا عَن تِلْكُمَا الشَّجَرَةِ وَأَقُل لَّكُمَا إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمَا عَدُوٌّ مُّبِينٌ قَالاَ رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنفُسَنَا وَإِن لَّمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ قَالَ اهْبِطُواْ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ قَالَ فِيهَا تَحْيَوْنَ وَفِيهَا تَمُوتُونَ وَمِنْهَا تُخْرَجُونَ}}<ref>سوره اعراف، آیه ۱۱- ۲۵.</ref>؛ {{متن قرآن| وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِّن صَلْصَالٍ مِّنْ حَمَإٍ مَّسْنُونٍ فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِن رُّوحِي فَقَعُواْ لَهُ سَاجِدِينَ فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبَى أَن يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ قَالَ يَا إِبْلِيسُ مَا لَكَ أَلاَّ تَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ قَالَ لَمْ أَكُن لِّأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِن صَلْصَالٍ مِّنْ حَمَإٍ مَّسْنُونٍ قَالَ فَاخْرُجْ مِنْهَا فَإِنَّكَ رَجِيمٌ وَإِنَّ عَلَيْكَ اللَّعْنَةَ إِلَى يَوْمِ الدِّينِ قَالَ رَبِّ فَأَنظِرْنِي إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ قَالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنظَرِينَ إِلَى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ قَالَ رَبِّ بِمَا أَغْوَيْتَنِي لأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الأَرْضِ وَلأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلاَّ عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ قَالَ هَذَا صِرَاطٌ عَلَيَّ مُسْتَقِيمٌ إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ إِلاَّ مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغَاوِينَ}} <ref>سوره حجر، آیه ۲۸-۴۲.</ref>؛ {{متن قرآن|وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُواْ لآدَمَ فَسَجَدُواْ إِلاَّ إِبْلِيسَ قَالَ أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِينًا قَالَ أَرَأَيْتَكَ هَذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلاَّ قَلِيلاً قَالَ اذْهَبْ فَمَن تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزَاؤُكُمْ جَزَاء مَّوْفُورًا وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ وَأَجْلِبْ عَلَيْهِم بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ وَشَارِكْهُمْ فِي الأَمْوَالِ وَالأَوْلادِ وَعِدْهُمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلاَّ غُرُورًا إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ وَكَفَى بِرَبِّكَ وَكِيلاً }} <ref>سوره اسراء، آیه: ۶۱-۶۵.</ref>؛ {{متن قرآن|وَلَقَدْ عَهِدْنَا إِلَى آدَمَ مِن قَبْلُ فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبَى فَقُلْنَا يَا آدَمُ إِنَّ هَذَا عَدُوٌّ لَّكَ وَلِزَوْجِكَ فَلا يُخْرِجَنَّكُمَا مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقَى إِنَّ لَكَ أَلاَّ تَجُوعَ فِيهَا وَلا تَعْرَى وَأَنَّكَ لا تَظْمَأُ فِيهَا وَلا تَضْحَى فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ قَالَ يَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلَى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لّا يَبْلَى فَأَكَلا مِنْهَا فَبَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِن وَرَقِ الْجَنَّةِ وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى ثُمَّ اجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَتَابَ عَلَيْهِ وَهَدَى قَالَ اهْبِطَا مِنْهَا جَمِيعًا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُم مِّنِّي هُدًى فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلا يَضِلُّ وَلا يَشْقَى وَمَنْ أَعْرَضَ عَن ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنكًا وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى}} <ref>سوره طه، آیه ۱۱۵-۱۲۴.</ref>؛ {{متن قرآن|إِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِن طِينٍ فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِن رُّوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ إِلاَّ إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنْ الْكَافِرِينَ قَالَ يَا إِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَن تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنتَ مِنَ الْعَالِينَ قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِّنْهُ خَلَقْتَنِي مِن نَّارٍ وَخَلَقْتَهُ مِن طِينٍ قَالَ فَاخْرُجْ مِنْهَا فَإِنَّكَ رَجِيمٌ وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلَى يَوْمِ الدِّينِ قَالَ رَبِّ فَأَنظِرْنِي إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ قَالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنظَرِينَ إِلَى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ قَالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلاَّ عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ قَالَ فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنكَ وَمِمَّن تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ}} <ref>سوره ص، آیه ۷۱-۸۵.</ref><ref>[[علی احمد ناصح|ناصح، علی احمد]]، [[آدم - ناصح (مقاله)|مقاله «آدم»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱، ص ۱۲۵.</ref>.

مطلب دیگری که شایان توجه است، اینکه آیا عالم و [[آدم]]، منحصر در همین عالم و آدم‌هایی است که در آن [[زندگی]] می‌کنند یا خیر. بر اساس روایتی، [[خداوند]] پس از فانی کردن این عالم، دوباره عالمی دیگر و زمینی دیگر می‌آفریند؛ چنان که پیش از این نیز هزار هزار عالم و هزار هزار [[آدم]] آفریده است و ما در پایان آن عوالم و آن [[آدمیان]] قرار داریم<ref>الخصال، ص ۶۵۲.</ref> و از آنجا که [[عقل]] اول، واسطه ایجاد نوع [[انسان]]، بلکه تمام انواع است، در اصطلاح [[عارفان]] به [[عقل]] اول که همان [[روح]] محمدی {{صل}} است، [[آدم]] [[حقیقی]] و [[آدم]] اول گفته شده و [[حدیث نبوی]] (نخستین چیزی که [[خداوند]] خلق کرد، [[نور]] من است) اشاره به آن دانسته شده است<ref>شرح فصوص الحکم، ص ۴۰۵ و ۴۰۶ و ۴۰۸.</ref>. برخی نیز [[امام علی]] {{ع}} را [[آدم]] اول دانسته و از آن حضرت [[نقل]] کرده‌اند که فرمود: من [[آدم]] اول هستم<ref>شرح الاسماء، ص ۵۵۴.</ref>، چنان که همه [[امامان]] {{عم}} را [[آدم]] [[حقیقی]] دانسته‌اند<ref>شرح الاسماء، ص ۶۲۴.</ref><ref>[[علی احمد ناصح|ناصح، علی احمد]]، [[آدم - ناصح (مقاله)|مقاله «آدم»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱، ص ۱۲۵-۱۲۷.</ref>

نکته مهم دیگر، اینکه در [[آیات]] مربوط به [[آفرینش آدم]]، تعبیرات گوناگونی به کار رفته است که حکایت از مراحل گوناگون [[آفرینش انسان]] دارد: {{متن قرآن|خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ}}<ref>«او را از خاک آفرید» سوره آل عمران، آیه ۵۹.</ref>، {{متن قرآن|وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ طِينٍ}}<ref>«و بی‌گمان ما انسان را از چکیده‌ای از گل آفریدیم» سوره مؤمنون، آیه ۱۲.</ref>، {{متن قرآن|إِنَّا خَلَقْنَاهُمْ مِنْ طِينٍ لَازِبٍ}}<ref>«ما آنها را از گلی چسبناک آفریده‌ایم» سوره صافات، آیه ۱۱.</ref>، {{متن قرآن|وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ}}<ref>«و به راستی ما آدمی را از گلی خشک برآمده از لایی بویناک، آفریدیم» سوره حجر، آیه ۲۶.</ref>، {{متن قرآن|فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ}}<ref>«پس هنگامی که او را باندام برآوردم و در او از روان خویش دمیدم، برای او به فروتنی در افتید!» سوره حجر، آیه ۲۹.</ref>.

از این [[آیات]] و [[سوره‌ها]] همچنین استفاده می‌شود آدم نخستین بشر روی [[زمین]] بوده است<ref>[[سید علی رضا واسعی|واسعی، سید علی رضا واسعی]]، [[آدم - واسعی (مقاله)|مقاله «آدم»]]، [[دانشنامه امام رضا ج۱ (کتاب)|دانشنامه امام رضا]]، ج۱، ص ۴۳.</ref>.

آن گاه که [[خداوند]] از [[خلافت]] موجودی در [[زمین]] خبر داد، [[فرشتگان]] پرسیدند: آیا کسی را در [[زمین]] [[جانشین]] می‌کنی که در آن [[فساد]] و [[خون ریزی]] کند؟: {{متن قرآن|قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ}}<ref>«و (یاد کن) آنگاه را که پروردگارت به فرشتگان فرمود: می‌خواهم جانشینی در زمین بگمارم، گفتند: آیا کسی را در آن می‌گماری که در آن تباهی می‌کند و خون‌ها می‌ریزد در حالی که ما تو را با سپاس، به پاکی می‌ستاییم و تو را پاک می‌شمریم؛ فرمود: من چیزی می‌دانم که» سوره بقره، آیه ۳۰.</ref>. بیش‌تر [[مفسران]]، پرسش [[فرشتگان]] را برای [[کشف]] [[حقیقت]] و [[حکمت]] [[آفرینش آدم]] دانسته‌اند، نه [[اعتراض]] به [[خداوند]] و [[طعن]] بر بنی [[آدم]]؛ زیرا [[مقام فرشتگان]] [[برتر]] از آن است که چنین کنند<ref>بیضاوی، ج ۱، ص ۸۲.</ref>؛ البته برخی پرسش مذکور را از [[باب\1] [[اعتراض]] و [[طعن]] و آن را از سوی [[فرشتگان]] زمینی، [[جن]] و [[شیاطین]] دانسته‌اند؛ زیرا [[تاریکی]] نشئه [[مادیت]] که موجب [[حجاب]] است، بر آنها [[غلبه]] داشته و درباره مرتبه [[آدم]] فاقد [[شناخت]] بوده‌اند<ref>شرح فصوص الحکم، ص ۳۶۹.</ref>. [[مفسران]] به این پرسش که [[فرشتگان]] چگونه دریافتند موجود جدید، [[مفسد]] و [[خون]] ریز است، پاسخ‌های گوناگونی داده‌اند: در این زمینه دو [[روایت]] از [[ابن عباس]] [[نقل]] شده است. از [[روایت]] نخست برمی‌آید که پیش از [[آدم]]، [[جن]] در [[زمین]] ساکن بود و [[فساد]] و [[خون ریزی]] می‌کرد و [[فرشتگان]] او را با [[جن]] [[قیاس]] کردند؛ اما براساس [[روایت]] دیگر، در پی اعلام [[جانشینی]] و پرسش [[فرشتگان]] از چگونگی آن فرمود: ذریه‌اش در [[زمین]] [[فساد]] کنند و یکدیگر را بکشند و آنگاه بود که [[فرشتگان]] آن سؤال را مطرح ساختند<ref>جامع البیان، مج ۱، ج ۱، ص ۳۱۴.</ref>. [[شیخ طوسی]]<ref>التبیان، ج ۱، ص ۱۳۴.</ref> و [[طبرسی]]<ref>مجمع البیان، ج ۱، ص ۱۷۷.</ref> نیز این دو وجه را آورده‌اند.

به [[اعتقاد]] [[سید قطب]]، [[فرشتگان]] از شواهد و قراین و با توجه به سابقه‌ای که از ساکنان پیشین [[زمین]] داشتند یا به مدد بصیرتی که به آنان [[الهام]] می‌شد، دریافتند که آفریده جدید، [[مفسد]] و [[خون]]ریز است و چون می‌دانستند که [[تسبیح]] و [[تقدیس]] [[خداوند]]، یگانه [[هدف آفرینش]] است و این مهم نیز به وجود آنان تأمین می‌شود، از [[حکمت]] [[آفرینش آدم]] پرسیدند<ref>فی ظلال، ج ۱، ص ۵۶.</ref>. به گفته [[علامه طباطبایی]]، از آنجا که موجود زمینی به [[دلیل]] مادی بودنش، نیروی [[خشم]] و [[شهوت]] دارد و سرای دنیا جای تزاحم و محدودیت‌ها است و... ، [[فرشتگان]] دریافتند که این [[خلافت]] جز با وجود افراد فراوان و برقرار شدن [[نظام اجتماعی]] در بین آنان محقق نمی‌شود و این [[نظام]] به [[فساد]] و خون‌ریزی می‌انجامد. از طرف دیگر چون [[خلیفه]] باید در همه [[شؤون]] وجودی و آثار و [[احکام]] و [[تدابیر]]، آیینه مستخلَفٌ عنه باشد، برای [[فرشتگان]] این ابهام پدید آمد که موجود زمینی با آن همه [[نقص]]، چگونه سزاوار [[جانشینی]] خداوندی است که دارای اسمای حُسنا و [[صفات جمال]] و جلال است؛ از این رو در [[مقام]] سؤال برآمدند تا موضوع بر آنان آشکار شود و این پرسش از روی [[خصومت]] نبوده است<ref>المیزان، ج ۱، ص ۱۱۵.</ref><ref>[[علی احمد ناصح|ناصح، علی احمد]]، [[آدم - ناصح (مقاله)|مقاله «آدم»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱، ص ۱۳۲-۱۳۳؛ [[حسن علی نوری‌ها|نوری‌ها، حسن علی]]، [[آدم - نوری‌ها (مقاله)|مقاله «آدم»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)|دانشنامه معاصر قرآن کریم]]، ص۳۵-۳۹.</ref>

نام‌ها به [[آدم]] آموخته شد؛ سپس بر [[ملائکه]] عرضه و از آنها خواسته شد که از نام‌ها خبر دهند: {{متن قرآن|وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلَائِكَةِ فَقَالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ}}<ref>«و همه نام‌ها را به آدم آموخت سپس آنان را بر فرشتگان عرضه کرد و گفت: اگر راست می‌گویید نام‌های اینان را به من بگویید» سوره بقره، آیه ۳۱.</ref> و [[فرشتگان]] اظهار [[ناتوانی]] و [[ناآگاهی]] کردند: {{متن قرآن|قَالُوا سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا}}<ref>«گفتند: پاکاکه تویی! ما دانشی جز آنچه تو به ما آموخته‌ای، نداریم، بی‌گمان تویی که دانای فرزانه‌ای» سوره بقره، آیه ۳۲.</ref> [[خداوند]] خطاب به [[آدم]] فرمود: {{متن قرآن|قَالَ يَا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ}}<ref>«فرمود: ای آدم! آنان را از نام‌های اینان آگاه ساز! و چون آنان را از نام‌های اینان آگاهانید فرمود:» سوره بقره، آیه ۳۳.</ref> به گفته [[طبرسی]] و فخررازی، [[خداوند]] [[آدم]] را به [[دانش]] [[برتری]] داده است<ref>مجمع البیان، ج ۱، ص ۱۸۰؛ التفسیر الکبیر، ج ۲، ص ۱۷۸.</ref>. در اینجا [[فرشتگان]] در برابر معلومات گسترده و [[دانش]] فراوان [[انسان]]، سرتسلیم فرود آوردند و بر آنها، آشکار شد که او سزاوار چنین مقامی است<ref>نمونه، ج ۱، ص ۱۷۸.</ref>.

درباره اسما و [[دانش]] [[آدم]] به آنها در [[تورات]] چنین آمده است: و [[خداوند]] هر حیوان صحرا و هر پرنده [[آسمان]] را از [[زمین]] [[سرشت]] و نزد [[آدم]] آورد تا ببیند چه نام خواهد نهاد و آن چه [[آدم]]، هر ذی [[حیات]] را خواند، همان نام او شد؛ پس [[آدم]]، همه بهایم، پرندگان [[آسمان]] و همه حیوانات صحرا را نام نهاد؛ اما برای او [[یار]] مناسبی یافت نشد<ref>کتاب مقدس، پیدایش ۲: ۱۹.</ref>. گفتنی است [[تورات]] [[راز]] [[آموزش]] اسما به [[آدم]] و گزارش آن به [[فرشتگان]] را چنین تبیین کرده که [[آدم]] در جستجوی همتا و در این کوشش ناموفق بوده است؛ ولی از دیدگاه [[قرآن]]، [[تعلیم اسماء]] به [[آدم]]، ملاک [[خلافت]] او و جهت برتری‌اش بر [[ملائکه]] است<ref>[[علی احمد ناصح|ناصح، علی احمد]]، [[آدم - ناصح (مقاله)|مقاله «آدم»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱، ص ۱۳۳-۱۳۶.</ref>.

[[فرمان]] [[سجده فرشتگان]] بر [[آدم]]، در [[آیه]] {{متن قرآن|وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا}}<ref>«و (یاد کنید) آنگاه را که به فرشتگان گفتیم: برای آدم فروتنی کنید، همه فروتنی کردند جز ابلیس که سرباز زد و سرکشی کرد و از کافران شد» سوره بقره، آیه ۳۴.</ref> و [[آیات]] {{متن قرآن| وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُواْ لآدَمَ فَسَجَدُواْ إِلاَّ إِبْلِيسَ قَالَ أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِينًا}}<ref> و (یاد کن) آنگاه را که با فرشتگان گفتیم: برای آدم فروتنی کنید و فروتنی کردند جز ابلیس که گفت: آیا برای کسی فروتنی کنم که از گل آفریده‌ای؟؛ سوره اسراء، آیه: ۶۱.</ref>؛ {{متن قرآن| وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبَى}}<ref> و (یاد کن) آنگاه را که به فرشتگان گفتیم برای آدم فروتنی کنید (همگان) فروتنی کردند جز ابلیس که سر باز زد؛ سوره طه، آیه: ۱۱۶.</ref>؛ {{متن قرآن|وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاء مِن دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلا }}<ref> و (یاد کن) آنگاه را که به فرشتگان گفتیم برای آدم فروتنی کنید! (همه) فروتنی کردند جز ابلیس که از پریان بود و از فرمان پروردگارش سر پیچید؛ با این حال آیا شما او و فرزندانش را به جای من به سروری برمی‌گزینید با آنکه آنان دشمن شمایند؟ بد جایگزینی برای ستمگرانند؛ سوره کهف، آیه: ۵۰.</ref>؛ {{متن قرآن|وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ ثُمَّ قُلْنَا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُواْ لآدَمَ فَسَجَدُواْ إِلاَّ إِبْلِيسَ لَمْ يَكُن مِّنَ السَّاجِدِينَ قَالَ مَا مَنَعَكَ أَلاَّ تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ قَالَ أَنَاْ خَيْرٌ مِّنْهُ خَلَقْتَنِي مِن نَّارٍ وَخَلَقْتَهُ مِن طِينٍ}}<ref>و به راستی شما را آفریدیم و شما را چهره‌نگاری کردیم سپس به فرشتگان گفتیم: برای آدم فروتنی کنید! همه فروتنی کردند جز ابلیس که از فروتنان نبود خداوند) فرمود: آنگاه که به تو فرمان دادم. چه چیز تو را از فروتنی بازداشت؟ گفت:من از او بهترم! مرا از آتش و او را از گل آفریده‌ای؛ سوره اعراف، آیه: ۱۱- ۱۲.</ref>؛ {{متن قرآن|فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ}}<ref> آنگاه همه فرشتگان، همگان فروتنی کردند؛ سوره حجر، آیه: ۳۰.</ref>؛ {{متن قرآن|فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ}}<ref> آنگاه همه فرشتگان، همگان فروتنی کردند؛ سوره ص، آیه: ۷۳.</ref> آمده است. در اینکه مقصود از این [[سجده]] چه بوده و آیا به شخص [[آدم]] {{ع}} اختصاص داشته یا مربوط به همه ذریه اوست و آیا همه [[ملائکه]] به [[سجده]] [[مأمور]] بودند، یا گروهی خاص، و زمان این [[سجده]]، چه هنگامی بوده، [[مفسران]] آرای گوناگونی دارند.

به گفته [[علامه طباطبایی]]، [[سجده]] همه [[فرشتگان]] بر [[آدم]]، نشانه آن است که آنان برای رسیدن به کمال و [[سعادت انسان]]، مسخر او و [[فرشتگان]] [[حیات]]، [[مرگ]]، روزی، [[وحی]] و... همگی اسباب [[الهی]] و [[یاری]] گر [[انسان]] در راه [[سعادت]] و کمالند<ref>المیزان، ج ۱۲، ص ۱۵۸.</ref><ref>[[علی احمد ناصح|ناصح، علی احمد]]، [[آدم - ناصح (مقاله)|مقاله «آدم»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱، ص ۱۳۶-۱۳۷.</ref>

به جز [[ابلیس]]، همه [[ملائکه]] [[سجده]] کردند و او از [[سجده]] سرباز زد: {{متن قرآن|فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ}}<ref>«آنگاه همه فرشتگان، همگان فروتنی کردند؛ جز ابلیس که از بودن با فروتنان خودداری ورزید» سوره حجر، آیه ۳۰-۳۱.</ref>؛ [[مفسران]] برای خودداری [[ابلیس]] از [[سجده]] بر [[آدم]]، عللی چون [[خوی]] استکباری<ref>المیزان، ج ۸، ص ۲۴.</ref>، [[حسادت]]<ref>المنیر، ج۱، ص ۱۶۱.</ref>، [[قیاس]] کردن<ref>مجمع البیان، ج۴، ص۶۲۰؛ المنار، ج۸، ص ۳۳۰؛ المیزان، ج۸، ص۲۹.</ref> و مستقل پنداشتن خود<ref>المیزان، ج ۸، ص ۲۴.</ref> را یادآور شده‌اند.

بر پایه روایتی از [[امام صادق]] {{ع}}، [[ابلیس]] در توجیه [[مخالفت]] خود از [[فرمان خداوند]]، گرفتار [[قیاس]] شد و [[خداوند]] هرکس را در امور [[دین]] [[قیاس]] کند، در [[قیامت]]، همنشین [[شیطان]] خواهد کرد<ref>المنار، ج ۸، ص ۳۳۱.</ref>. قتاده گفته است: کرامتی که [[خداوند]] به [[آدم]] {{ع}} عطا فرمود، باعث [[حسادت]] [[ابلیس]] شد؛ از این رو گفت: {{متن قرآن|أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ}}<ref>«من از او بهترم! مرا از آتش و او را از گل آفریده‌ای» سوره اعراف، آیه ۱۲.</ref> درباره استثنای [[ابلیس]] از [[فرشتگان]] در آیاتی مانند {{متن قرآن|فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ}}<ref>«آنگاه همه فرشتگان، همگان فروتنی کردند؛ جز ابلیس که از بودن با فروتنان خودداری ورزید» سوره حجر، آیه ۳۰-۳۱.</ref> این پرسش مطرح می‌شود که با توجه به [[عصمت]] [[فرشتگان]]، چگونه [[ابلیس]] از [[سجده]] سرباز زد. در پاسخ این پرسش می‌توان به جنی بودن [[ابلیس]] اشاره کرد<ref>المیزان، ج ۸، ص ۲۴.</ref>: {{متن قرآن|فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ}}<ref>«(همه) فروتنی کردند جز ابلیس که از پریان بود و از فرمان پروردگارش سر پیچید» سوره کهف، آیه ۵۰.</ref>. بنابراین، استثنای [[ابلیس]] از [[ملائکه]] در [[آیات]]، استنثای منقطع است؛ گرچه درباره ماهیت [[ابلیس]] آرای دیگری نیز گفته شده است. در این که [[فرمان]] و زمان [[سجده]] چه وقت بوده، بیش‌تر [[مفسران]] با استناد به [[آیه]] {{متن قرآن|فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ}}<ref>«پس هنگامی که او را باندام برآوردم و در او از روان خویش دمیدم، برای او به فروتنی در افتید!» سوره حجر، آیه ۲۹.</ref><ref>مجمع البیان، ج ۴، ص ۶۱۸ - ۶۱۹؛ التفسیر الکبیر، ج ۲، ص ۲۱۲؛ تفسیر ملاصدرا، ج ۳، ص ۴.</ref>. برخی برخلاف غالب [[مفسران]] برآنند که [[فرشتگان]] دو بار به [[سجده]] [[فرمان]] داده شده‌اند<ref>کشف الاسرار، ج۳، ص۵۶۵؛ الفرقان، ج۱، ص۲۹۷؛ نمونه، ج۱، ص۱۸۱.</ref><ref>[[علی احمد ناصح|ناصح، علی احمد]]، [[آدم - ناصح (مقاله)|مقاله «آدم»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱، ص ۱۳۷.</ref>

در [[آیه]] {{متن قرآن|وَقُلْنَا يَا آدَمُ اسْكُنْ أَنتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَكُلاَ مِنْهَا رَغَدًا حَيْثُ شِئْتُمَا وَلاَ تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ }}<ref>و گفتیم: ای آدم! تو و همسرت در بهشت جای گیرید و از (نعمت‌های) آن، از هر جا خواهید فراوان بخورید اما به این درخت نزدیک نشوید که از ستمگران گردید؛ سوره بقره، آیه: ۳۵.</ref> و نیز {{متن قرآن|وَيَا آدَمُ اسْكُنْ أَنتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ فَكُلاَ مِنْ حَيْثُ شِئْتُمَا وَلاَ تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ}}<ref> و ای آدم! تو و همسرت در بهشت جای گزینید و از هر جا خواهید بخورید و به این درخت نزدیک نشوید که از ستمکاران خواهید شد؛ سوره اعراف، آیه: ۱۹.</ref> و {{متن قرآن|فَقُلْنَا يَا آدَمُ إِنَّ هَذَا عَدُوٌّ لَّكَ وَلِزَوْجِكَ فَلا يُخْرِجَنَّكُمَا مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقَى}}<ref> گفتیم: ای آدم! این (ابلیس) دشمن تو و دشمن همسر توست، مبادا شما را از بهشت بیرون براند که در سختی افتی؛ سوره طه، آیه: ۱۱۷.</ref> از [[بهشت آدم]] سخن به میان آمده است. در اینکه مقصود از این [[بهشت]] چیست، چندین نظر وجود دارد:  

# بسیاری از مفسّران از جمله [[حسن بصری]]، [[عمرو بن‌ عبید]]، [[واصل‌ بن‌ عطا]] و بسیاری از [[معتزله]] مثل [[جبایی]]، [[رمانی]] و [[ابن‌ اخشید]]، آن را [[بهشت]] [[موعود]] می‌دانند؛ به این [[دلیل]] که {{متن قرآن|الْجَنَّةَ}} عَلَم برای [[بهشت]] [[موعود]] است<ref>مجمع‌البیان، ج ۱، ص ۱۹۴.</ref>. [[قرطبی]] نیز در [[تفسیر]] خود همین [[رأی]] را برگزیده است<ref>[[قرطبی]]، ج ۱، ص ۲۰۸.</ref>.

# [[خداوند]] [[آدم]] {{ع}} را برای کار کردن و محافظت باغ عَدَن در آنجا قرار داده بود<ref>[[علی احمد ناصح|ناصح، علی احمد]]، [[آدم - ناصح (مقاله)|مقاله «آدم»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱، ص ۱۴۰.</ref>.

در دو جای [[قرآن]]، [[فرمان]] سکونت در [[بهشت]] با [[نهی]] از نزدیک شدن به درخت [[ممنوع]] همراه است: {{متن قرآن|وَقُلْنَا يَا آدَمُ اسْكُنْ أَنتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَكُلاَ مِنْهَا رَغَدًا حَيْثُ شِئْتُمَا وَلاَ تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ}}<ref> و گفتیم: ای آدم! تو و همسرت در بهشت جای گیرید و از (نعمت‌های) آن، از هر جا خواهید فراوان بخورید اما به این درخت نزدیک نشوید که از ستمگران گردید؛ سوره بقره، آیه: ۳۵.</ref> نیز {{متن قرآن|وَيَا آدَمُ اسْكُنْ أَنتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ فَكُلاَ مِنْ حَيْثُ شِئْتُمَا وَلاَ تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ}}<ref> و ای آدم! تو و همسرت در بهشت جای گزینید و از هر جا خواهید بخورید و به این درخت نزدیک نشوید که از ستمکاران خواهید شد؛ سوره اعراف، آیه: ۱۹.</ref>. در [[قرآن]]، به اینکه این درخت چه بوده بدان اشاره‌ای نشده است؛ ولی مفسّران با استناد به روایاتِ تفسیری، مصادیقی را برای آن ذکر کرده‌اند: عدّه‌ای آن را بوته گندم دانسته؛ گروهی انگور و خرما و انجیر و برخی درخت [[کافور]] را ذکر کرده‌اند. بعضی نیز از آن به درخت [[حسد]]، درخت [[دانش]]، خیر و شرّ یا درخت [[جوانی]] و [[زندگی]] جاوید تعبیر کرده‌اند<ref> التبیان، ج۱، ص ۱۵۷؛ جامع‌البیان، مج ۱، ج ۱، ص ۳۳۲؛ مجمع‌البیان، ج ۱، ص ۱۹۵.</ref>.

[[آیات]] {{متن قرآن|قُلْنَا اهْبِطُواْ مِنْهَا جَمِيعًا فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُم مِّنِّي هُدًى فَمَن تَبِعَ هُدَايَ فَلاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلاَ هُمْ يَحْزَنُونَ}}<ref> گفتیم: همه از آن (بهشت فرازین) فرود آیید، آنگاه اگر از من به شما رهنمودی رسید، کسانی که از رهنمود من پیروی کنند نه بیمی خواهند داشت و نه اندوهگین می‌گردند؛ سوره بقره، آیه: ۳۸.</ref>، {{متن قرآن| وَالَّذِينَ كَفَرُواْ وَكَذَّبُواْ بِآيَاتِنَا أُوْلَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ}}<ref> و آنان که کافر شدند و نشانه‌های ما را دروغ شمردند دمساز آتش‌اند؛ آنان در آن جاودانند؛ سوره بقره، آیه: ۳۹.</ref> که چکیده و عصاره تمام [[احکام]] و تشریعات [[خداوند]] در این [[دنیا]] است، دلالت می‌کند که نخستین [[تشریع]] در [[دنیا]] برای [[آدم]] و فرزندانش بعد از [[هبوط]] و فرود آمدن آنها در [[زمین]] بوده است؛ بنابراین هنگام [[مخالفت]] [[نهی]] مزبور، هنوز نه [[دینی]] [[تشریع]] شده و نه تکلیفی [[مولوی]] در کار بوده است؛ در این صورت دیگر [[گناه]] معنا نداشته و [[نهی]] باید از نوع ارشادی بوده باشد<ref> [[المیزان]]، ج ۱، ص ۱۳۷ و ج ۱۴، ص ۲۲۲.</ref><ref>[[علی احمد ناصح|ناصح، علی احمد]]، [[آدم - ناصح (مقاله)|مقاله «آدم»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱، ص ۱۴۱.</ref>

در [[آیات]]: {{متن قرآن|فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطَانُ عَنْهَا فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِ وَقُلْنَا اهْبِطُواْ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ}}<ref> شیطان، آنان را از آن فرو لغزاند و از جایی که بودند بیرون راند و ما گفتیم: فرود آیید دشمن یکدیگر! و در زمین تا روزگاری، آرامشگاه و برخورداری خواهید داشت؛ سوره بقره، آیه: ۳۶.</ref>؛ {{متن قرآن|يَا بَنِي آدَمَ لاَ يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطَانُ كَمَا أَخْرَجَ أَبَوَيْكُم مِّنَ الْجَنَّةِ يَنزِعُ عَنْهُمَا لِبَاسَهُمَا لِيُرِيَهُمَا سَوْآتِهِمَا إِنَّهُ يَرَاكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لاَ تَرَوْنَهُمْ إِنَّا جَعَلْنَا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاء لِلَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ}}<ref> ای فرزندان آدم! شیطان شما را نفریبد! چنان که پدر و مادر شما را از بهشت بیرون راند در حالی که لباسشان را از (تن) آنان بر می‌کند تا شرمگاه‌هایشان را به آنان بنمایاند؛ به راستی او و همگنان وی شما را از جایی که شما آنها را نمی‌بینید می‌بینند؛ بی‌گمان ما شیطان‌ها را سرپرست کسانی کرده‌ایم که ایمان ندارند؛ سوره اعراف، آیه: ۲۷.</ref>؛ {{متن قرآن|فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطَانُ لِيُبْدِيَ لَهُمَا مَا وُورِيَ عَنْهُمَا مِن سَوْآتِهِمَا وَقَالَ مَا نَهَاكُمَا رَبُّكُمَا عَنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ إِلاَّ أَن تَكُونَا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونَا مِنَ الْخَالِدِينَ وَقَاسَمَهُمَا إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ فَدَلاَّهُمَا بِغُرُورٍ فَلَمَّا ذَاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِن وَرَقِ الْجَنَّةِ وَنَادَاهُمَا رَبُّهُمَا أَلَمْ أَنْهَكُمَا عَن تِلْكُمَا الشَّجَرَةِ وَأَقُل لَّكُمَا إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمَا عَدُوٌّ مُّبِينٌ}}<ref>پس شیطان آن دو را به وسوسه افکند تا از شرمگاه‌هایشان آنچه را بر آن دو پوشیده بود بر آنها آشکار سازد و گفت: پروردگارتان شما را از این درخت باز نداشت مگر بدین رو که مبادا دو فرشته شوید یا از جاودانگان گردید. و برای آن دو سوگند خورد که من از خیرخواهان شمایم. پس آنان را با فریب فرو لغزاند؛ و چون از آن درخت چشیدند شرمگاه‌هایشان بر آنان نمودار گشت و به چسباندن از برگ‌های بهشت بر آنها آغازیدند و پروردگارشان به آن دو ندا داد: آیا شما را از این درخت باز نداشته و به شما نگفته بودم که به راستی شیطان، شما را دشمنی آشکار است؟؛ سوره اعراف، آیه: ۲۰-۲۲.</ref>و {{متن قرآن|فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ قَالَ يَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلَى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لّا يَبْلَى فَأَكَلا مِنْهَا فَبَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِن وَرَقِ الْجَنَّةِ وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى }}<ref>اما شیطان او را وسوسه کرد، گفت: ای آدم! می‌خواهی تو را به درخت جاودانگی و (آن) فرمانروایی که فرسوده نمی‌شود راهبر شوم. آنگاه، (هر دو) از آن خوردند و شرمگاه‌هاشان بر آنان نمایان شد و آغاز کردند به نهادن برگ (درختان) بهشت بر خودشان و آدم با پروردگارش نافرمانی کرد و بیراه شد، سوره طه، آیه: ۱۲۰-۱۲۱.</ref> آمده است که [[آدم]] و حوّا با [[وسوسه]]، [[فریب]] و گمراه‌سازی [[ابلیس]]، از درخت [[ممنوع]] خوردند یا چشیدند و بی‌درنگ لباس‌هایشان فروریخت و در نتیجه، شرم‌گاهشان آشکار و از [[بهشت]] اخراج شدند. از تعبیرهای {{متن قرآن|فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطَانُ}}، {{متن قرآن|فَدَلاَّهُمَا بِغُرُورٍ}}، {{متن قرآن|فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطَانُ}} برمی‌آید که ابتدا [[وسوسه]] [[شیطان]]، بعد [[فریب]] خوردن [[آدم]] و حوّا و در پی آن، [[لغزش]] و اخراج آن دو از [[بهشت]] صورت گرفته است. مفسّران در چگونگی دسترس [[ابلیس]] به [[آدم]] و حوّا ـ با اینکه [[ابلیس]] از [[بهشت]] [[رانده شده]] بود ـ وجوهی گفته‌اند؛ مانند: [[ابلیس]] به [[آسمان]] نزدیک می‌شد و با [[آدم]] سخن می‌گفت. [[ابلیس]] به درِ [[بهشت]] نزدیک شده، [[آدم]] را صدا می‌زد و از آنجا با او سخن می‌گفت.

[[ابلیس]] برای نفوذ بیش‌تر در [[آدم]] و [[حوا]]، خود را [[خیرخواه]] و [[دل‌سوز]] نمایاند و به آنان [[وعده]] داد که با خوردن از درخت [[ممنوع]]، مانند [[فرشتگان]]، جاودانه در [[بهشت]] [[زندگی]] خواهند کرد <ref>کشف‌الاسرار، ج ۳، ص ۵۷۸؛ مجمع‌البیان، ج ۴، ص ۶۲۷.</ref>؛ {{متن قرآن|فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطَانُ لِيُبْدِيَ لَهُمَا مَا وُورِيَ عَنْهُمَا مِن سَوْآتِهِمَا وَقَالَ مَا نَهَاكُمَا رَبُّكُمَا عَنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ إِلاَّ أَن تَكُونَا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونَا مِنَ الْخَالِدِينَ وَقَاسَمَهُمَا إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ }}<ref> پس شیطان آن دو را به وسوسه افکند تا از شرمگاه‌هایشان آنچه را بر آن دو پوشیده بود بر آنها آشکار سازد و گفت: پروردگارتان شما را از این درخت باز نداشت مگر بدین رو که مبادا دو فرشته شوید یا از جاودانگان گردید؛ سوره اعراف، آیه: ۲۰-۲۱.</ref> از آنجا که [[آدم]] و [[حوا]] [[ابلیس]] را چندان نمی‌شناختند، تحت تأثیر سوگندهای [[دروغ]] او، [[فریب]] خوردند <ref>التفسیر الکبیر، ج ۱۴، ص ۴۶.</ref>. [[ابلیس]] در [[سوگند]] خویش به گونه‌ای عمل کرد که [[آدم]] {{ع}} احتمال نمی‌داد او در کار خود [[دروغ‌گو]] باشد<ref>[[المیزان]]، ج ۸، ص ۶۱؛ الفرقان، ج ۸ و ۹، ص ۶۲.</ref>. [[طبرسی]] می‌گوید: او هنگام [[وسوسه]]، امورِ مربوط به [[قیامت]] را سبک و بی‌قدر می‌نمایاند و چنین وانمود کرد که در آنجا محاسبه‌ای نخواهد بود؛ امّا امور [[دنیایی]] را بزرگ و زیبا جلوه داد<ref>مجمع‌البیان، ج ۴، ص ۶۲۳.</ref><ref>[[علی احمد ناصح|ناصح، علی احمد]]، [[آدم - ناصح (مقاله)|مقاله «آدم»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱، ص ۱۴۲-۱۴۳.</ref>

[[هبوط]] در لغت به معنای فرود اجباری است<ref>مفردات، ص۸۳۲، «هبط»؛ نمونه، ج ۱۳، ص ۳۳۲.</ref>. [[طبری]] آن‌را به معنای جای گرفتن دانسته<ref>جامع البیان، م ۱، ج ۱، ص ۳۴۲.</ref> و به گفته [[شیخ طوسی]]، معنای آن، پایین آمدن سریع است<ref>التبیان، ج ۴، ص ۳۷۵.</ref>. گروهی مقصود از [[هبوط]] و [[نزول]] [[آدم]] به [[زمین]] را [[هبوط]] از حالت و [[مقام]] نخست او دانسته و گفته‌اند: منظور تنزّل مقامی است، نه مکانی؛ به این معنا که [[آدم]] از [[مقام]] ارجمند خویش و از آن [[بهشت]] سرسبز پایین آمد<ref>نمونه، ج ۱، ص ۱۸۷؛ احسن‌الحدیث، ج ۱، ص ۹۸.</ref>. آیاتی از [[قرآن]] به [[هبوط]] [[آدم]] و استقرار او بر روی [[زمین]] پرداخته است: {{متن قرآن|فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطَانُ عَنْهَا فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِ وَقُلْنَا اهْبِطُواْ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ}}<ref> شیطان، آنان را از آن فرو لغزاند و از جایی که بودند بیرون راند و ما گفتیم: فرود آیید دشمن یکدیگر! و در زمین تا روزگاری، آرامشگاه و برخورداری خواهید داشت؛ سوره بقره، آیه: ۳۶.</ref> [[آیات]] {{متن قرآن|قُلْنَا اهْبِطُواْ مِنْهَا جَمِيعًا فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُم مِّنِّي هُدًى فَمَن تَبِعَ هُدَايَ فَلاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلاَ هُمْ يَحْزَنُونَ}}<ref> گفتیم: همه از آن (بهشت فرازین) فرود آیید، آنگاه اگر از من به شما رهنمودی رسید، کسانی که از رهنمود من پیروی کنند نه بیمی خواهند داشت و نه اندوهگین می‌گردند؛ سوره بقره، آیه: ۳۸.</ref>؛ {{متن قرآن| قَالَ اهْبِطُواْ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ قَالَ فِيهَا تَحْيَوْنَ وَفِيهَا تَمُوتُونَ وَمِنْهَا تُخْرَجُونَ}}<ref>فرمود: فرود آیید! برخی دشمن برخی دیگر و در زمین تا روزگاری آرامشگاه و برخورداری خواهید داشت. فرمود: در آن زندگی می‌کنید و در آن می‌میرید و از آن بیرون آورده می‌شوید؛ سوره اعراف، آیه: ۲۴- ۲۵.</ref>؛ {{متن قرآن|قَالَ اهْبِطَا مِنْهَا جَمِيعًا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُم مِّنِّي هُدًى فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلا يَضِلُّ وَلا يَشْقَى}}<ref> فرمود: هر دو با هم از آن (بهشت فرازین) فرود آیید- (که) برخی دشمن برخی دیگر (خواهید بود)- آنگاه چون از من رهنمودی به شما رسد، هر که از رهنمود من پیروی کند نه گمراه می‌گردد و نه در رنج می‌افتد؛ سوره طه، آیه: ۱۲۳.</ref> نیز چنین است.

[[علامه طباطبایی]] می‌گوید: [[امام علی]] {{ع}} در پاسخ مرد شامی که پرسیده بود: پر ارج‌ترین مکان بر روی [[زمین]] کجا است، فرمود: مکانی به نام سراندیب که آدم‌از آسمان درآن جا [[هبوط]] کرد. از [[روایات]] فراوان \1در حدّ [[استفاضه]]\1 استفاده می‌شود که [[آدم]] {{ع}} در سرزمین [[مکّه]] فرود آمده است.<ref>عیّاشی، ج ۱، ص ۳۶ ـ ۳۹؛ علل‌الشرایع، ج ۲، ص ۱۳۷؛ نورالثقلین، ج ۱، ص ۶۴ و ۶۵.</ref> به گفته علاّمه، جمع میان این [[روایات]] بدین طریق است که بگوییم: [[آدم]] اوّل به کوه سراندیب و بعد به [[مکّه]] [[هبوط]] کرده است.<ref>[[المیزان]]، ج ۱، ص ۱۵۰.</ref><ref>[[علی احمد ناصح|ناصح، علی احمد]]، [[آدم - ناصح (مقاله)|مقاله «آدم»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱، ص ۱۴۵؛ [[حسن علی نوری‌ها|نوری‌ها، حسن علی]]، [[آدم - نوری‌ها (مقاله)|مقاله «آدم»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)|دانشنامه معاصر قرآن کریم]]، ص۳۵-۳۹.</ref>

در پی [[فرمان]] خروج از [[بهشت]] و [[هبوط]]، [[آدم]] {{ع}} و حوّا دریافتند که با [[فریب]] [[شیطان]] و [[ستم]] بر خویش، آن محیط آرام و پرنعمت را از دست داده‌اند؛ ازاین‌رو در [[مقام]] [[توبه]] و [[انابه]] به درگاه [[خدا]] برخاستند و [[لطف خدا]] نیز شامل حالشان گشت. [[آدم]] از [[پروردگار]] خود کلماتی رادریافت و با آن کلمات [[توبه]] کرد. [[خداوند]] نیز [[توبه]] آنان را پذیرفت: {{متن قرآن| فَتَلَقَّى آدَمُ مِن رَّبِّهِ كَلِمَاتٍ فَتَابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ }}<ref> آنگاه آدم از پروردگارش کلماتی فرا گرفت و (پروردگار) از او در گذشت که او بسیار توبه‌پذیر بخشاینده است؛ سوره بقره، آیه: ۳۷.</ref>، {{متن قرآن|قَالاَ رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنفُسَنَا وَإِن لَّمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ}}<ref> گفتند: پروردگارا! ما به خویش ستم کردیم و اگر ما را نیامرزی و بر ما نبخشایی بی‌گمان از زیانکاران خواهیم بود، سوره اعراف، آیه: ۲۳.</ref>، {{متن قرآن| ثُمَّ اجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَتَابَ عَلَيْهِ وَهَدَى}}<ref> سپس پروردگارش او را برگزید و او را بخشود و راهنمایی کرد، سوره طه، آیه: ۱۲۲.</ref> به‌ گفته [[طبرسی‌]] و [[علامه طباطبایی]]، توبه‌بندگان، در میان دو [[توبه]] [[خداوند]] قرار دارد؛ زیرا بازگشت او از [[نافرمانی]]، منوط به [[توفیق]] و [[رحمت خدا]] است و پس از [[توبه]] نیز محتاج است که [[خداوند]] به [[عنایت]] و [[رحمت]] خود، [[توبه]] او را بپذیرد؛ بنابراین ابتدا [[خداوند]] به [[آدم]] {{ع}} [[توفیق]] [[توبه]] داد و پس از آن که [[آدم]] {{ع}} [[توبه]]، کرد توبه‌اش را پذیرفت<ref>مجمع‌البیان، ج۱، ص ۲۰۰؛ [[المیزان]]، ج ۱، ص ۱۳۳.</ref><ref>[[علی احمد ناصح|ناصح، علی احمد]]، [[آدم - ناصح (مقاله)|مقاله «آدم»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱، ص ۱۴۵.</ref>

مفسّران درباره کلماتی که [[آدم]] {{ع}} از [[خداوند]] دریافت، سخنان گوناگونی آورده‌اند:

#{{متن قرآن|قَالاَ رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنفُسَنَا وَإِن لَّمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ}}<ref> گفتند: پروردگارا! ما به خویش ستم کردیم و اگر ما را نیامرزی و بر ما نبخشایی بی‌گمان از زیانکاران خواهیم بود، سوره اعراف، آیه: ۲۳.</ref><ref>جامع‌البیان، م ۱، ج ۱، ص ۳۴۸؛ مجمع‌البیان، ج ۱، ص ۲۰۰؛ التفسیر الکبیر، ج ۳، ص ۲۰.</ref>

این تفسیرها، گویا هیچ‌گونه [[تعارض]] و منافاتی با یک‌دیگر ندارند و همه می‌توانند مقصود باشند؛ زیرا ممکن است مجموع این کلمات به [[آدم]] آموخته شده تا با توجّه به [[حقیقت]] و عمق [[باطن]] آنها، [[انقلاب]] عمیقی در [[روح]] وی حاصل شده و [[خدا]] او را مشمول [[لطف]] و [[هدایت]] خود قرار داده باشد<ref>نمونه، ج ۱، ص ۱۹۹.</ref><ref>[[علی احمد ناصح|ناصح، علی احمد]]، [[آدم - ناصح (مقاله)|مقاله «آدم»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱، ص ۱۴۵-۱۴۶.</ref>

برخی مفسّران با استناد به آیاتی مانند: {{متن قرآن|إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى آدَمَ وَنُوحًا وَآلَ إِبْرَاهِيمَ وَآلَ عِمْرَانَ عَلَى الْعَالَمِينَ}}<ref> خداوند، آدم، نوح و خاندان ابراهیم و خاندان عمران را بر جهانیان برتری داد؛ سوره آل عمران، آیه: ۳۳.</ref>، {{متن قرآن|وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الأَرْضِ خَلِيفَةً قَالُواْ أَتَجْعَلُ فِيهَا مَن يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاء وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لاَ تَعْلَمُونَ}}<ref>و (یاد کن) آنگاه را که پروردگارت به فرشتگان فرمود: می‌خواهم جانشینی در زمین بگمارم، گفتند: آیا کسی را در آن می‌گماری که در آن تباهی می‌کند و خون‌ها می‌ریزد در حالی که ما تو را با سپاس، به پاکی می‌ستاییم و تو را پاک می‌شمریم؛ فرمود: من چیزی می‌دانم که شما نمی‌دانید، سوره بقره، آیه: ۳۰.</ref>، {{متن قرآن|قَالَ اهْبِطَا مِنْهَا جَمِيعًا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُم مِّنِّي هُدًى فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلا يَضِلُّ وَلا يَشْقَى}}<ref>فرمود: هر دو با هم از آن (بهشت فرازین) فرود آیید- (که) برخی دشمن برخی دیگر (خواهید بود)- آنگاه چون از من رهنمودی به شما رسد، هر که از رهنمود من پیروی کند نه گمراه می‌گردد و نه در رنج می‌افتد؛ سوره طه، آیه: ۱۲۳.</ref> و نیز با استناد به روایاتی در ذیل [[آیه]] {{متن قرآن|إِنَّ هَذَا لَفِي الصُّحُفِ الأُولَى}}<ref> این (حقیقت) بی‌گمان در صحیفه‌های (آسمانی) پیشین (نیز آمده) است؛ سوره اعلی، آیه: ۱۸-۱۹.</ref> بر [[پیامبری]] [[آدم]] [[استدلال]] کرده‌اند<ref>مجمع‌البیان، ج ۱۰، ص ۷۲۲؛ نورالثقلین، ج ۵، ص ۵۶۲.</ref>. به گفته المنار، بر ثبوت [[شریعت]] [[آدم]] علیه‌السلام [[علم]] ضرور و بدیهی وجود دارد. در این [[شریعت]] [[عبادت]] [[خدا]] مطرح بوده و [[قرآن]] از وجود [[حلال]] و [[حرام]] و [[آموختن]] آنها به [[بندگان خدا]] و [[فرزندان]] خویش، مانند [[قربانی]] کردن برای [[خدا]] خبر داده است. [[شریعت]] [[آدم]] تا زمان [[نوح]] {{ع}} \1حدود ده قرن پس از [[آدم]]\1 ادامه داشته و بعد [[اختلاف]] [[شرایع]] مطرح شده است.<ref>المنار، ج ۷، ص ۶۰۲.</ref>.

عدّه‌ای گفته‌اند: [[آدم]] {{ع}} مانند برخی [[پیامبران]]، دارای سِمَت [[نبّوت]] و [[رسالت]] بود و [[خداوند]] با این [[مسؤولیت]]، او را به سوی فرزندانش یا [[فرشتگان]] و یا همسرش برانگیخت<ref>کشف‌الاسرار، ج۱، ص۱۳۸؛ مجمع‌البیان، ج۱، ص۱۸۱ ـ ۱۸۶؛ التفسیر الکبیر، ج ۲، ص ۱۷۷.</ref>. به نظر عدّه‌ای، [[معجزه]] [[آدم]]، [[الهام]] یا [[آموزش]] اسما از طرف [[خدا]] به وی بوده که با لفظ [[عربی]] بر زبانش ظاهر گشته است و این، [[نبوّت]] وی را می‌رساند؛ چرا که میان [[اعجاز]] و [[نبوّت]] ملازمه است.<ref>مجمع‌البیان، ج ۱، ص ۱۸۱ ـ ۱۸۶؛ التفسیر الکبیر، ج ۲، ص ۱۷۷.</ref> برخی نیز با استناد به روایاتی، سخن گفتن [[خداوند]] با [[آدم]] را نشان [[نبوّت]] وی دانسته‌اند<ref>[[المیزان]]، ج ۱، ص ۱۵۰؛ التحریر و التنویر، ج ۷، ص ۳۴۶.</ref>. به گفته مغنیه، [[مسلمانان]] بر [[نبوت]] [[آدم]] [[اجماع]] دارند<ref>الکاشف، ج ۱، ص ۸۶.</ref><ref>[[علی احمد ناصح|ناصح، علی احمد]]، [[آدم - ناصح (مقاله)|مقاله «آدم»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱، ص ۱۴۶-۱۴۷؛ [[حسن علی نوری‌ها|نوری‌ها، حسن علی]]، [[آدم - نوری‌ها (مقاله)|مقاله «آدم»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)|دانشنامه معاصر قرآن کریم]]، ص۳۵-۳۹.</ref>

آیاتی از [[قرآن کریم]]، [[لغزش]] [[آدم]] و حوّا و [[ستم]] به [[نفس]] و [[نافرمانی]] آن دو را گزارش کرده‌اند؛ مانند {{متن قرآن|فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطَانُ عَنْهَا فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِ وَقُلْنَا اهْبِطُواْ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ}}<ref> شیطان، آنان را از آن فرو لغزاند و از جایی که بودند بیرون راند و ما گفتیم: فرود آیید دشمن یکدیگر! و در زمین تا روزگاری، آرامشگاه و برخورداری خواهید داشت؛ سوره بقره، آیه: ۳۶.</ref>، {{متن قرآن|قَالاَ رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنفُسَنَا وَإِن لَّمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ}}<ref> گفتند: پروردگارا! ما به خویش ستم کردیم و اگر ما را نیامرزی و بر ما نبخشایی بی‌گمان از زیانکاران خواهیم بود، سوره اعراف، آیه: ۲۳.</ref>، {{متن قرآن|فَأَكَلا مِنْهَا فَبَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِن وَرَقِ الْجَنَّةِ وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى}}<ref> آنگاه، (هر دو) از آن خوردند و شرمگاه‌هاشان بر آنان نمایان شد و آغاز کردند به نهادن برگ (درختان) بهشت بر خودشان و آدم با پروردگارش نافرمانی کرد و بیراه شد؛ سوره طه، آیه: ۱۲۱.</ref> مفسّران برای ایجاد الفت بین این [[آیات]] و [[عصمت]] [[پیامبران]] وجوهی را گفته‌اند؛ مانند: [[آدم]]، هنگام ارتکاب این [[لغزش]]، در [[دار تکلیف]] نبوده؛ بلکه در حال آماده ساختن خود برای استقرار در [[زمین]] به سر می‌برده و این [[نهی]]، فقط جنبه آزمایشی داشته است.<ref>[[تفسیر]] ملاصدرا، ج ۳، ص ۹۰؛ [[المیزان]]، ج ۱، ص ۱۴۵ نمونه، ج۱، ص۱۸۸.</ref> آن‌چه [[آدم]] مرتکب شد، ترک اولی بود، نه [[گناه]].<ref>التبیان، ج۱، ص۱۶۲. التفسیر الکبیر، ج۳، ص۵ و ۶؛ [[المیزان]]، ج ۱، ص۱۳۰.</ref> این [[نهی]] ارشادی بوده، [[مخالفت]] با آن [[گناه]] شمرده نمی‌شود<ref>[[المیزان]]، ج ۱، ص ۱۴۵؛ نمونه، ج ۱، ص ۱۸۷.</ref> و اصلاً [[آدم]] {{ع}} هنگام ارتکاب آن [[نهی]]، هنوز به [[مقام]] [[نبوّت]] نرسیده بود.<ref>التفسیر الکبیر، ج۳، ص۱۲؛ المنار، ج۷، ص۵۱۳؛ مراغی، مج۱، ج۱، ص۹۴.</ref>.

## اگر طبق ادّعا، مقصود شریک قرار دادن [[ابلیس]] برای [[خدا]] از سوی [[آدم]] {{ع}} و حوّا باشد، باید به جای کلمه "شرکاء"، "شریک" گفته می‌شد؛ زیرا طبق این ادّعا، [[آدم]] {{ع}} و حوّا، حارث ([[ابلیس]]) را شریک [[خدا]] قرار داده‌اند و او یکی بیش نبوده است؛ بنابراین از کلمه "شرکاء" که جمع است، استفاده می‌شود که مقصود این [[آیات]]، مدّعای پیشین نیست.<ref>تنزیه‌الانبیاء، ص ۲۹ و ۳۰؛ التفسیرالکبیر، ج ۱۵، ص ۸۶ ـ ۸۸؛ المنار، ج ۹، ص۵۲۲ ـ ۵۲۴.</ref><ref>[[علی احمد ناصح|ناصح، علی احمد]]، [[آدم - ناصح (مقاله)|مقاله «آدم»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱، ص۱۴۷ ـ ۱۴۸.</ref>

== دیدگاه [[تورات]] و مقایسه آن با [[قرآن]] ==

# به ادّعای [[تورات]]، [[خداوند]] از اینکه [[آدم]] {{ع}} و حوّا از درخت [[حیات]] بخورند و تا ابد زنده بمانند، [[بیم]] داشت؛ از همین رو آنان را از باغ عدن بیرون کرد و محافظانی با [[شمشیر]] آتش‌بار برای [[حفاظت]] طریق درخت [[حیات]] بر آن گمارد.  

# همان‌گونه که ذکر شد، [[گناه]] [[آدم]] از دیدگاه [[قرآن]]، ترک اولی یا [[مخالفت]] با امری ارشادی بوده و در پی آن نیز [[توبه]] او مطرح شده است که در هر حال، بر [[عصمت]] او خدشه‌ای وارد نمی‌شود؛ ولی در [[تورات]] از [[توبه]] [[آدم]] سخنی به میان نیامده و براساس آن روشن نیست که آیا [[آدم]] [[توبه]] کرد و [[توبه]] او مسکوت گذاشته شد، یا اصلاً توبه‌ای به جای نیاورد<ref>[[علی احمد ناصح|ناصح، علی احمد]]، [[آدم - ناصح (مقاله)|مقاله «آدم»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱، ص ۱۴۹-۱۵۰.</ref>.

== تفاوت داستان آدم در قرآن و عهد عتیق ==

# مرتبه‌ای که در آن مسجود [[فرشتگان]] می‌گردد. این مرتبه، عالم [[قدس]] و [[بهشت]] [[ارواح]] نامیده می‌شود که همه صورت‌های اسماء [[الهی]] در آنجا وجود دارند.  

# مرحله‌ای که در آن، [[روح انسان]] به بدنش در عالم بالا تعلق می‌گیرد. البته باید توجه داشت که مقصود از [[بدن]] در این مرحله، [[بدن]] جسمانی و مادی او نمی‌باشد، بلکه [[جسم]] لطیفی است که واسطه بین [[روح]] و این [[بدن]] مادی و [[جسم]] می‌باشد.  

== منابع ==