محمد بن علی بن محمد الهادی
«ابوجعفر محمد بن علی» (متوفای ۲۵۲ ق)، فرزند بزرگ امام هادی(ع) و برادر امام حسن عسکری(ع) است. برخی شیعیان تصور میکردند سید محمد، جانشین پدرش در امر امامت خواهد بود؛ اما با رحلت او پیش از امام هادی(ع)، جانشینی امام حسن عسکری(ع) بر همگان آشکار شد. امامزاده سید محمد در نظر علما و مردم عراق، صاحب فضایل و کرامات بسیار است. آستان امامزاده سید محمد در چهل کیلومتری جنوب سامرا، نزدیک قریهای به نام «بلد» در استان صلاحالدین، قرار دارد.
مقدمه
سید محمد در سال ۲۲۸ هجری در روستای «صرایا» در سه فرسخی مدینه که امام کاظم(ع) آنرا بنیان نهاده بود، متولد شد[۱] بنابر این قول، سید محمد، فرزند اولِ امام است. ولی طبق برخی روایات، سید محمد فرزند دوم و از امام حسن عسکری (علیهالسلام) کوچکتر بود.
برخی مورخان و رجالیون، تاریخ تولد این امامزاده را به سال ۲۳۶ یا ۲۳۸ هجری نوشتهاند؛ در صورتی که در این منابع آمده است وقتی امام هادی(ع) در سال ۲۳۳ هجری به سامرا فرا خوانده شد، سید محمد که سنین خردسالی را میگذراند، در مدینه اقامت داشت[۲].
نام مادر سید محمد، سوسن، سلیل، حدیثه و جدّه گفته شده است. ایشان بانویی ام ولد میباشد. امام هادی(ع) دربارهاش فرمودهاند: «همانا سلیل (سوسن) از هرگونه آفت، پلیدی و آلودگی برحذر داشته شده است.» سپس حضرت به وی مژده داد که به زودی مادر امام یازدهم خواهد گردید. برای سید محمد کنیههای متعددی ذکر شده است که عبارتاند از: ابوجعفر، ابوجاسم، ابواشارات، ابوبرهان، ابوعلی و ابواحمد. همچنین آن حضرت با لقبهایی چون سَبْعُ الدّجیل (شیر دجیل)، اسَد الدجیل، سَبع الجزیره، باب الحوائج، حامی الجار (پشتیبان همسایگان) و اخوالعباس شناخته میشود، این کنیهها و القاب از کرامتهای اخلاقی، شجاعت، سخاوت، گذشت و دیگر خصال پسندیده سید محمد حکایت دارد. البته معروفترین کنیهاش «ابوجعفر» و لقب مشهورش «سَبْعُ الدجیل» میباشد[۳]. علت اشتهارش به این لقب آن است که مزارش در منطقه دجیل قرار گرفته و روح مطهرش فریادرس بیپناهان میباشد.
امام هادی (ع) در تعلیم و تربیت سید محمد نظارت دقیق، مداوم و جدّی داشت. مراقبتهای تربیتی امام هادی(ع) درباره فرزند ارشدش محمد بهاندازهای بود، که برخی شیعیان و اصحاب تصور میکردند سید محمّد، جانشین والدش در امر امامت خواهد بود؛ اما علیرغم انتظار عمومی، وی پیش از شهادت پدر درگذشت و امام دهم در همان مجلس تعزیت سید محمد، امام حسن عسکری (ع) را به عنوان جانشین پس از خود معرفی نمودند[۴].
سید محمّد، از زمان خردسالی تا هنگام رحلت، خلافت غاصبانه شش خلیفه به نامهای واثق (۲۲۷-۲۳۲ ق)، متوکل (۲۳۲-۲۴۸ ق)، منتصر (شش ماه)، مستعین (۲۴۸-۲۵۲ ق) و معتز (۲۵۲-۲۵۵ ق) را درک کرد. سید محمد سنین خردسالی را میگذراند که متوکل عباسی در سال ۲۳۳ هجری از ترس قیام شیعیان علیه دستگاه خلافت، تصمیم گرفت امام هادی(ع) را به اجبار، به مرکز حکومت (سامرا) ببرد و زیر نظر داشته باشد. آنگاه که امام، مدینه را ترک مینمود، سید محمّد در مدینه نزد خویشاوندان باقی ماند. مردم مدینه و شیعیان آن حوالی که دیگر از وجود امام محروم شدند، ارادت و علاقه خود را نسبت به این امامزاده که مورد توجه پدرش بود، بروز میدادند و آن یادگار حضرت را ذخیرهای معنوی و برکتی ماندگار برای دیار خویش میدانستند[۵].[۶]
فضایل و کرامات
علمای بزرگ، عرفا و شخصیتهای نامی و نیز سایر اهالی سرزمین عراق بر این باورند که حضرت ابوجعفر محمّد صاحب کرامتهای بسیار است و حتی اهل سنّت و اعراب بادیه و عشایر منطقه بینهایت به او احترام میگذارند و پیوسته از اطراف و اکناف برایش نذورات میبرند و از جلالت قدرش به قدری خوف دارند که هرگز قسم دروغ به او نمیخورند و اگر کسی ادعایی داشته باشد و به سید محمد سوگند بخورد، آنچه میگوید را باور میکنند و معتقدند به این امامزاده «سبع الدجیل» میگویند و او میتواند کسی را که به ناحق سوگند یاد کند، به شدت مجازات نماید[۷].
محدث نوری مینویسد: «سید محمد از اجلّاء سادات و صاحب کرامات متواترات، حتی نزد اهل سنت و اعراب بادیه بوده، که به غایت او را احترام میکنند و از جنابش خوف دارند و هرگز قسم دروغ به او نمیخورند و پیوسته از اطراف و اکناف برای او نذورات میبرند، بلکه غالب دعاوی در سامراء و اطراف آن به قسم اوست و مکرّر دیدهایم که چون بنای سوگند یاد کردن شود، منکِر، مال را به صاحبش باز میگرداند و برخی نیز از قسم دروغ صدمه دیدند. در ایام توقف در سامراء چند کرامت باهره از او دیده شد»[۸]. سید جعفر بحرالعلوم در کتاب «تحفة العالم فی شرح خطبة المعالم» گفته است: این امامزاده که فرزند ارشد امام هادی بود، به چنان فضایل و خصالی دست یافت که قابلیت وی برای امر امامت، در ذهن شیعیان متصوّر گردید[۹].[۱۰]
وفات و آرامگاه
دولت عباسی از طریق جاسوسان و مأموران مخفی، تمام فعالیتهای امام هادی (ع) را زیر نظر گرفته بود و در صدد بود تا جانشین آن حضرت را شناسایی کرده و او را به شهادت برساند. از این رو، امام علی النقی (ع) به گونهای برنامهریزی فرمودند که درباره جانشین ایشان اخباری انتشار نیابد، اما چون سید محمد فرزند بزرگتر آن حضرت بود، عدهای تصور کردند ایشان امام بعدی است، تا آنکه در سال ۲۵۲ هجری، سید محمد تصمیم گرفت به عراق برود و در سامرا دیداری با والد ماجدش داشته باشد. این ملاقات انجام پذیرفت، اما چون امام فرزندش را مسئول رسیدگی به اراضی وقفی اطراف سامراء فرموده بود، وی چند روزی نیز مشغول نظارت بر این موقوفات بود. ماموران دستگاه خلافت عباسی که در پی فرصتی برای عملی ساختن نقشه خود بودند، از شرایط پیش آمده استفاده کردند و مخفیانه آن بزرگوار را هنگامی که عازم بازگشت به زادگاهش مدینه بود، مسموم کردند. او به دلیل تاثیر زهر دچار بیماری گردید و ناگزیر در حوالی «بلد» از توابع استان صلاحالدین، واقع در ۴۰ کیلومتری جنوب سامراء توقف نمود؛ در حالی که وضع وخیمی داشت و سرانجام در اواخر ربیع الثانی ۲۵۲ هجری در ۲۴ سالگی به شهادت رسید.
در لحظات وفات سید محمد، امام هادی (ع) نیز بر بالین فرزندش حاضر گردید و ایشان را در همان جایی که درگذشته بود، پس از تشریفات شرعی (غسل، کفن و نماز میت) دفن نمود و زمینهای آن حوالی را وقف مزار او کرد و امور آنها را به دوست ابوجعفر سپرد تا مخارج و درآمد حاصل از آنها را صرف بنای قبر و ساختمان مرقد این امامزاده کند تا در گذر روزگار از بین نرود و نیز بخشی از این درآمدها برای تامین معاش بازماندگان او (همسر و فرزندان) اختصاص یابد[۱۱].[۱۲]
منابع
پانویس
- ↑ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، ج۴، ص۳۸۲.
- ↑ طبرسی، فضل بن حسن، اعلام الوری بأعلام الهدی، ص۳۶۷.
- ↑ غریفی، سید محمود، سبع الدجیل مناخ القاصد الی سامراء، ص۴-۵.
- ↑ شیخ طوسی، محمد بن حسن، الغیبه، ص۲۰۳.
- ↑ مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، ج۲، ص۵۱۲- ۵۱۳.
- ↑ احمدی، علی، همسر و فرزندان امام هادی، نشریه فرهنگ کوثر.
- ↑ محدث نوری، حسین، النجم الثاقب، ص۱۶۱.
- ↑ محدث نوری، حسین، النجم الثاقب، ص۱۶۱.
- ↑ سبع الدجیل مناخ القاصد الی السامراء، ص۷.
- ↑ احمدی، علی، همسر و فرزندان امام هادی، نشریه فرهنگ کوثر.
- ↑ اردوبادی، محمدعلی، ابوجعفر محمد بن الامام الهادی، ص۳۲-۳۳.
- ↑ احمدی، علی، همسر و فرزندان امام هادی، نشریه فرهنگ کوثر.