تاریخنگاران اسلامی قرن اول هجری
آشنایی اجمالی
تاریخنگاری اسلامی در قرن اول هجری، بیشتر در مرحله تکوین، نقل شفاهی (روایت): و تدوین اولیه صحیفهها و نامهها (به ویژه در حوزه «مغازی» و «انساب») بوده است. بنابراین، آثاری که از این دوره نام برده میشود، غالباً به صورت کتابهای مستقل و مدون به شکل امروزی یا حتی به شکل کتب قرون سوم و چهارم به دست ما نرسیدهاند، بلکه توسط مورخان بعدی (مانند طبری، ابن اسحاق و واقدی) نقل و حفظ شدهاند.
بر اساس منابع کتابشناسی تاریخی (مانند الفهرست ابن ندیم) و مقالات پژوهشی تاریخنگاری اسلامی، فهرست مورخان مشهور قرن اول هجری به شرح زیر است:
۱. عبید بن شریه (عبید بن شریة الجرهمی): تولد وی پیش از اسلام و نامشخص بوده و در حدود سال ۶۷ هجری درگذشته است، از آثار تاریخی او میتوان به «کتاب الملوک و أخبار الماضین»، «کتاب الأمثال» و «أخبار جرهم و ملوک الیمن» اشاره کرد.
۲. عروة بن زبیر (عروة بن الزبیر بن العوام الأسدی القرشی): متولد سال ۲۳ هجری و متوفی در سال ۹۴ هجری است که آثار او شامل «کتاب المغازی»، «کتاب السیر» و رسائل تاریخی درباره مغازی و سیره پیامبر میباشد که اخبار تاریخی او عمدتاً مکتوب نشده و از طریق شاگردانش منتقل شده است.
۳. ابان بن عثمان بن عفان (أبان بن عثمان بن عفان الأموی القرشی): در حدود سال ۲۰ هجری زاده شد و در سال ۱۰۵ هجری درگذشت و «کتاب المغازی» و «کتاب سیر الصحابة» از آثار و مرویات اوست. (در لیست دوست شما این مورد دو بار تکرار شده بود که در اینجا یکپارچه شد).
۴. وهب بن منبه (وهب بن منبه بن کامل الیمانی الصنعانی): متولد سال ۳۴ هجری و متوفی در سال ۱۱۰ یا ۱۱۴ هجری است که آثاری چون «کتاب المبتدأ»، «کتاب قصص الأنبیاء»، «کتاب أخبار الملوک المتقدمین»، «کتاب الإسرائیلیات»، «کتاب الملوک المتوجة من حمیر و أخبارهم و قصصهم» و «التیجان فی ملوک حمیر» را به وی نسبت میدهند.
۵. محمد بن شهاب زهری (محمد بن مسلم بن عبیدالله بن عبدالله بن شهاب الزهری): در سال ۵۰، ۵۱ یا ۵۸ هجری متولد شد و در سال ۱۲۴ هجری درگذشت، آثار تاریخی او شامل «کتاب المغازی»، «کتاب النسب»، «کتاب السیر»، «کتاب الخلفاء» و مجموعه رسائل تاریخی و روایات مغازی است.
۶. عاصم بن عمر (عاصم بن عمر بن قتادة الأنصاری): زاده حدود سال ۴۰ هجری و درگذشته در سال ۱۲۰ هجری است که از آثار او میتوان «کتاب المغازی» و «اخبار الأنصار» را نام برد.
۷. شرحبیل بن سعد (شرحبیل بن سعد الأنصاری): متولد حدود سال ۲۰ هجری و متوفی در حدود سال ۱۲۳ هجری است (با فعالیت اصلی در قرن اول) و آثار او شامل «کتاب المغازی» و «اخبار الصحابة» میشود.
۸. ابو مخنف (لوط بن یحیی بن سعید الأزدی الغامدی): در حدود سال ۸۰ هجری زاده شد و در سال ۱۵۷ هجری درگذشت، هرچند وفات او در قرن دوم است اما سنت تاریخی وی ریشه در مکتب اخبار قرن اول دارد و از آثار متعدد او میتوان به «کتاب مقتل الحسین»، «کتاب الجمل»، «کتاب صفین»، «کتاب النهروان»، «کتاب أخبار المختار»، «کتاب فتوح العراق» و «کتاب فتوح الشام» اشاره کرد.
۹. ابوالاسود الدؤلی (ظالم بن عمرو بن سفیان الدؤلی): تولد نامشخص و متوفی در حدود سال ۶۹ هجری است. او علاوه بر پایهگذاری علم نحو، در نقل اخبار و روایات تاریخی نیز نقش داشته و مرویات تاریخی او به صورت شفاهی به مورخان بعدی منتقل شده است.
۱۰. عبیدالله بن عبدالله بن عتبه (عبیدالله بن عبدالله بن عتبة بن مسعود): تولد نامشخص و متوفی در سال ۹۴، ۹۸ یا ۹۹ هجری است. وی از عالمان برجسته بود که در انتقال اخبار و روایات مربوط به مغازی و سیره نقش مهمی ایفا کرد و روایاتش از طریق شاگردانش به ثبت رسید.
۱۱. سعید بن مسیب (سعید بن المسیب بن حزن المخزومی): متولد سال ۱۳ یا ۱۵ هجری و متوفی در سال ۹۴ هجری است. از تابعین بزرگ که روایات و اخبار تاریخی متعددی از وی نقل شده و مرویات او از پایههای تاریخنگاری شفاهی قرن اول در منابع بعدی محسوب میشود.
۱۲. عامر شعبی (عامر بن شراحیل الشعبی): در حدود سال ۱۹ هجری متولد شد و در حدود سال ۱۰۳ هجری درگذشت. او روایات تاریخی فراوانی نقل کرده است که هرچند تألیف مستقلی از وی باقی نمانده، اما مرویات او در منابع دورههای بعد به طور گسترده بازتاب یافته است.