انتقادپذیری در معارف و سیره علوی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث انتقادپذیری است. انتقادپذیری از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: انتقادپذیری در معارف و سیره علوی - انتقادپذیری در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

امیرالمؤمنین (ع) به صراحت، سنگینی کلام حق را برای مسئولان و مدیران جامعه بیان می‌کند، و در عین حال تأکید می‌ورزد که این سنگینی را باید پذیرفت؛ چراکه اگر کلام حق برای کسی سنگین باشد، عمل به آن برایش دشوارتر خواهد بود. حضرت از مردم می‌خواهد که حرف حق را در هر حال به او یادآوری کنند و او را مصون از خطا و بی‌نیاز از مشورت و نصیحت ندانند: «فَلَا تَكُفُّوا عَنِّي مَقَالَةً بِحَقٍّ أَوْ مَشُورَةً بِعَدْلٍ فَإِنِّي لَسْتُ فِي نَفْسِي بِفَوْقِ مَا أَنْ أُخْطِئَ وَ لَا آمَنُ ذَلِكَ مِنْ فِعْلِي إِلَّا أَنْ يَكْفِيَ اللَّهُ مِنْ نَفْسِي مَا هُوَ أَمْلَكُ بِهِ مِنِّي». البته روشن است که رسیدن به چنین نقطه‌ای از حق‌پذیری و نقدپذیری، بدون خودسازی و تهذیب نفس، غیرممکن است.

انتقادپذیری

یکی از معیارهای شایستگی «انتقاد پذیری» است. منظور از انتقاد‌پذیری این است که «مدیر باید به همکاران و افراد تحت مدیریت خود اجازه انتقاد بدهد و انتقاداتی که به شیوه مدیریت و اقدامات او می‌شود، با دقت و انصاف و حوصله‌مندی ملاحظه و مطالعه کند و اگر دید که انتقاد وارد است، به اشتباه خود اعتراف و حرکت خود را تصحیح کند». حضرت علی(ع) هم هر چند معصوم بود و بری از هرگونه خطا و اشتباه، اما به افراد تحت مدیریت خود توصیه می‌کند چنانچه انتقادی نسبت به کارهای او دارند بدون کوچک‌ترین دغدغه بیان کنند و مطمئن باشند از کسی، به خاطر انتقادش رنجیده‌خاطر نمی‌شود؛ چنان که می‌فرماید: «با من به گونه‌ای که با جباران و گردنکشان سخن می‌گویند سخن نگویید و انتقاداتی را که از افراد عصبانی پنهان می‌کنند، از من پنهان نسازید، و با من با تملق و چاپلوسی رفتار نکنید و نپندارید که اگر انتقاد درستی به من داشته باشید پذیرفتن آن بر من دشوار است، و گمان مبرید که من از شما درخواست بزرگ نمودن خود را دارم؛ زیرا کسی که شنیدن سخن حق و عدل بر او دشوار و سنگین می‌آید عمل کردن به حق و عدل بر او دشوارتر است. پس از گفتار حق و مشورت به عدل خودداری نکنید؛ زیرا من نزد خود برتر نیستم از آنکه خطا کنیم، و از خطا در کار خویش ایمن نیستم، مگر که خداوند کفایت کند مرا از آنچه او مالک‌تر است به آن از من». همان‌گونه که ملاحظه می‌شود، امام با وصف اینکه معصوم است، از مردم می‌خواهد چنانچه در حکومت او کاری را ناحق تشخیص دادند بی‌پروا انتقاد کنند و شخصیت سیاسی و معنوی او مانع از انتقاد آنها نباشد. حضرت با این کار، می‌خواهد اندیشه نقد و ژرف‌نگری در اعمال مسئولان نظام اسلامی را به عنوان یک معیار مهم شایستگی در مردم مسلمان بیدار کرده و عملاً انتقادپذیری را در مدیریت‌های اسلامی رایج گرداند.

منابع

1. ذوعلم، علی، مقاله «امام علی و سیاست»، دانشنامه امام علی ج۶
2. چناری، امید، وظایف نهادهای حاکمیتی در قبال مفاسد اقتصادی