صدیقین در قرآن: تفاوت میان نسخهها
جز (جایگزینی متن - '== جستارهای وابسته == ==' به '==') |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۷ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۵ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{مدخل مرتبط | {{مدخل مرتبط | ||
| موضوع مرتبط = صدیقین | | موضوع مرتبط = صدیقین | ||
| عنوان مدخل = | | عنوان مدخل = صدیقین | ||
| مداخل مرتبط = [[صدیقین در قرآن | | مداخل مرتبط = [[صدیقین در قرآن]] | ||
| پرسش مرتبط = | | پرسش مرتبط = | ||
}} | }} | ||
==مقدمه== | == مقدمه == | ||
صدیق و صدیقین از [[مراتب ایمان]] و از منازل سیر و سلوک است. رسیدن به این مراتب مشروط به شرایطی و از آن جمله [[اطاعت]] [[اولیای خدا]] در امو [[دینی]] است: {{متن قرآن|قُلْ صَدَقَ اللَّهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ}}<ref>«بگو خداوند راست فرموده است؛ بنابراین از آیین ابراهیم درستآیین پیروی کنید و او از مشرکان نبود» سوره آل عمران، آیه ۹۵.</ref>. [[یوسف]] [[پیامبر]] به این نام بردار شده که [[صداقت]] و [[راستگویی]] را به کمال رسانده است {{متن قرآن|يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ}}<ref>«یوسف، ای (یار) راستگو!» سوره یوسف، آیه ۴۶.</ref> و [[خداوند]] [[پیامبران]] و [[رسول]] گرامی را کسی که سخن راست آورد و تصدیقش کرد، آنان پرهیزگارانند. معرفی میکند {{متن قرآن|وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ}}<ref>«و آنان که راستی آورند و آن را باور دارند پرهیزگارند» سوره زمر، آیه ۳۳.</ref>. و [[خداوند]] به پیامبرش [[فرمان]] میدهد که خویش در این مسیر قرار دهد: {{متن قرآن|وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطَانًا نَصِيرًا}}<ref>«و بگو: پروردگارا مرا با درآوردنی درست (به هر کار) در آور و با بیرون بردنی درست (از هر کار) بیرون بر و از نزد خویش برای من برهانی یاریگر بگمار!» سوره اسراء، آیه ۸۰.</ref> در ترتب و درجات این [[مرتبت]] [[معنوی]] [[قرآن]] سخن بسیار گفته و برای آن معیار تعیین کرده است: {{متن قرآن|مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلًا}}<ref>«از مؤمنان، کسانی هستند که به پیمانی که با خداوند بستند وفا کردند؛ برخی از آنان پیمان خویش را به جای آوردند و برخی چشم به راه دارند و به هیچ روی (پیمان خود را) دگرگون نکردند» سوره احزاب، آیه ۲۳.</ref>. چنانکه در گذشته از [[مریم]] که از [[زنان]] نمونه، به این وصف یاد کرده است: {{متن قرآن|وَمَرْيَمَ ابْنَتَ عِمْرَانَ الَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِيهِ مِنْ رُوحِنَا وَصَدَّقَتْ بِكَلِمَاتِ رَبِّهَا وَكُتُبِهِ وَكَانَتْ مِنَ الْقَانِتِينَ}}<ref>«و (نیز) مریم دختر عمران را که پاکدامن بود و ما از روح خویش در آن دمیدیم؛ و سخنان و کتابهای پروردگارش را باور داشت و از فرمانبرداران بود» سوره تحریم، آیه ۱۲.</ref>. البته این وصف تنها از آن [[بندگان]] نیست حتی [[خداوند]] هم به این وصف یاد شده است: {{متن قرآن|وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَرَاكُمْ مَا تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَلَقَدْ عَفَا عَنْكُمْ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ}}<ref>«و به راستی خداوند به وعده خود وفا کرد که (در جنگ احد) به اذن وی آنان را از میان برداشتید؛ تا اینکه سست شدید و در کار (خود) به کشمکش افتادید و پس از آنکه آنچه را دوست میداشتید به شما نمایاند سرکشی کردید؛ برخی از شما این جهان را و برخی جهان واپسین را میخواستید؛ سپس شما را از (دنبال کردن) آنان روگردان کرد تا بیازمایدتان؛ و از شما در گذشت و خداوند به مؤمنان بخشش دارد» سوره آل عمران، آیه ۱۵۲.</ref>. با این اوصاف گویی در میان [[صالح]] و [[نیک]] دارای طبقه [[معنوی]] است. {{متن قرآن|وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا * ذَلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ عَلِيمًا}}<ref>«و آنان که از خداوند و پیامبر فرمان برند با کسانی که خداوند به آنان نعمت داده است از پیامبران و راستکرداران و شهیدان و شایستگان خواهند بود و آنان همراهانی نیکویند * این بخشش از سوی خداوند است و خداوند به دانایی بسنده است» سوره نساء، آیه ۶۹.</ref>. | |||
'''نتیجه''': در این دوآیه مطرح گردیده که [[اطاعت از خدا]] و [[رسول اکرم]] موجب [[همراهی]] با صدّیقین و قرارگرفتن در کنار | '''نتیجه''': در این دوآیه مطرح گردیده که [[اطاعت از خدا]] و [[رسول اکرم]] موجب [[همراهی]] با صدّیقین و قرارگرفتن در کنار صدیقین تفضّل خاص [[خداوند]] به [[اطاعت]] کنندگان از [[خدا]] و [[رسول]] میباشد<ref>[[محمد جعفر سعیدیانفر|سعیدیانفر]] و [[سید محمد علی ایازی|ایازی]]، [[فرهنگنامه پیامبر در قرآن کریم ج۲ (کتاب)|فرهنگنامه پیامبر در قرآن کریم ج۲]]، ص ۵۵.</ref>. | ||
==دستیافتگان به [[مقام]] [[صدق در عقیده]]، گفتار و عمل== | |||
«صدّیقین» جمع [[صدّیق]] و صدّیق صیغه [[مبالغه]]<ref>لسان العرب، ج ۷، ص۳۰۷، «صدق».</ref> از [[ماده]] «ص ـ د ـ ق» است. [[صدق]]، نقیض [[کذب]]<ref>العین، ج ۵، ص۵۶؛ المصباح، ص۳۳۵؛ القاموس المحیط، ج ۳، ص۲۵۲، «صدق».</ref> در اصل بر [[استحکام]] و [[قوّت]] چیزی، اعم از گفتار و جز آن دلالت دارد و [[سخن راست]] از مصادیق آن است؛ زیرا چنین سخنی بر خلاف [[دروغ]] ذاتاً قوّت دارد<ref>معجم مقاییس اللغه، ج ۳، ص۳۳۹، «صدق».</ref>. برخی، کاربرد اصلی صدق را در گفتار خبری میدانند<ref>مفردات، ص۴۷۸، «صدق».</ref>، چنان که در [[علم]] معانی و بیان گفته شده صدق خبر، مطابقت آن با واقع و کذب آن،عدم [[مطابقت با واقع]] است<ref>الایضاح فی علوم البلاغه، ص۲۵.</ref>. در [[منابع تفسیری]] [[مقام صدّیقین]] برای کسانی دانسته شده که با [[شهود حقایق]] و انطباق گفتار و رفتارشان با [[حق]]<ref>نیز نک: تفسیر بیضاوى، ج ۲، ص۸۲؛ زبدة التفاسیر، ج ۲، ص۹۹؛ روح البیان، ج ۲، ص۲۳۴؛ المیزان، ج ۴، ص۴۰۸.</ref> و به گفته برخی با [[مداومت]] بر [[تصدیق حق]]<ref>مجمع البیان، ج ۳، ص۱۱۰؛ مجمعالبحرین، ج ۵، ص۱۹۸، «صدق».</ref> به جایگاهی رفیع دست یافته باشند و به عبارتی، میان [[عقیده]]، گفتار و رفتارشان مطابقت بوده و هیچ [[انحرافی]] از آنان دیده نشود<ref>مفردات، ص۴۷۹.</ref>. گفتنی است که در [[براهین اثبات خدا]] از برهانی با عنوان [[برهان صدیقین]] یاد شده است که در آن برای [[شناخت خداوند]] تنها به [[ذات حق]] استناد میشود و به تعبیر دیگر، ممکنات و [[مخلوقات]] واسطه [[اثبات وجود خدا]] نیستند، بلکه خود [[ذات]] او دلیل بر ذات [[پاک]] اوست<ref>ترجمه المیزان، ج ۱، ص۱۰، «مقدمه».</ref>. واژه «صدّیق» و جمع آن «صدّیقین» ۶ بار در [[قرآن]] به کار رفتهاند: «صدّیقین»<ref>{{متن قرآن|وَمَن يُطِعِ ٱللَّهَ وَٱلرَّسُولَ فَأُو۟لَـٰٓئِكَ مَعَ ٱلَّذِينَ أَنْعَمَ ٱللَّهُ عَلَيْهِم مِّنَ ٱلنَّبِيِّـۧنَ وَٱلصِّدِّيقِينَ وَٱلشُّهَدَآءِ وَٱلصَّـٰلِحِينَ وَحَسُنَ أُو۟لَـٰٓئِكَ رَفِيقًۭا}}«و آنان که از خداوند و پیامبر فرمان برند با کسانی که خداوند به آنان نعمت داده است از پیامبران و راستکرداران و شهیدان و شایستگان خواهند بود و آنان همراهانی نیکویند» سوره نسا، آیه ۶۹.</ref>، «صدّیقون»<ref>{{متن قرآن|وَٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ بِٱللَّهِ وَرُسُلِهِۦٓ أُو۟لَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلصِّدِّيقُونَ وَٱلشُّهَدَآءُ عِندَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ وَٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ وَكَذَّبُوا۟ بِـَٔايَـٰتِنَآ أُو۟لَـٰٓئِكَ أَصْحَـٰبُ ٱلْجَحِيمِ}}«و کسانی که به [[خداوند]] و پیامبرانش [[ایمان]] آوردهاند، نزد [[پروردگار]] خویش همان [[راستگویان]] و شهیدانند؛ آنان راست [[پاداش]] و فروغشان؛ و آن کسان که [[کافر]] شدند و [[آیات]] ما را [[دروغ]] شمردند دوزخیاند» [[سوره حدید]]، [[آیه]] ۱۹.</ref> «[[صدّیق]]»<ref>{{متن قرآن|يُوسُفُ أَيُّهَا ٱلصِّدِّيقُ أَفْتِنَا فِى سَبْعِ بَقَرَٰتٍۢ سِمَانٍۢ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌۭ وَسَبْعِ سُنۢبُلَـٰتٍ خُضْرٍۢ وَأُخَرَ يَابِسَـٰتٍۢ لَّعَلِّىٓ أَرْجِعُ إِلَى ٱلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ}}«یوسف، ای (یار) راستگو! درباره (خواب دیدن) هفت گاو فربه که هفت گاو لاغر آنها را میخورند و هفت خوشه سبز و هفت خوشه خشک دیگر نظرت را به ما بگو باشد که من نزد مردم برگردم شاید که (به تعبیر آن) دانا گردند» سوره یوسف، آیه ۴۶.</ref> و «[[صدّیقه]]»<ref>{{متن قرآن|مَّا ٱلْمَسِيحُ ٱبْنُ مَرْيَمَ إِلَّا رَسُولٌۭ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِ ٱلرُّسُلُ وَأُمُّهُۥ صِدِّيقَةٌۭ كَانَا يَأْكُلَانِ ٱلطَّعَامَ ٱنظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ ٱلْـَٔايَـٰتِ ثُمَّ ٱنظُرْ أَنَّىٰ يُؤْفَكُونَ}}«مسیح پسر مریم جز پیامبری نبود که پیش از او (نیز) پیامبران (بسیار) گذشتند و مادر او زنی بسیار راستکردار بود؛ هر دو غذا میخوردند؛ بنگر چگونه آیات (خویش) را برای آنان روشن میداریم سپس بنگر به کجا باز گردانده میشوند!» سوره مائده، آیه ۷۵.</ref>. برخی [[مفسران]]، مراد از «[[صادقین]]» در آیه{{متن قرآن|يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ ٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ وَكُونُوا۟ مَعَ ٱلصَّـٰدِقِينَ}}<ref>«ای مؤمنان! از خداوند پروا کنید و با راستگویان باشید!» سوره توبه، آیه ۱۱۹.</ref> را نبیین و صدّیقین دانستهاند<ref>مجمع البیان، ج ۵، ص۱۲۲؛ تفسیر اثنا عشری، ج ۵، ص۲۲۹.</ref>. برخی گفتهاند کسانی هستند که از جهت [[دینی]] میان [[نیت]]، گفتار و رفتارشان مطابقت باشد<ref>الكشاف، ج ۲، ص۳۲۰؛ نیز نک: الوجیز فی تفسیر القرآن العزیز، ج ۲، ص۴۱.</ref>. کلمه صادقین که در آیاتی وصف برخی افراد آمده<ref>{{متن قرآن|ٱلصَّـٰبِرِينَ وَٱلصَّـٰدِقِينَ وَٱلْقَـٰنِتِينَ وَٱلْمُنفِقِينَ وَٱلْمُسْتَغْفِرِينَ بِٱلْأَسْحَارِ}}«(همان) شکیبایان و راستگویان و فرمانپذیران و بخشندگان و آمرزشخواهان در سحرگاهان» سوره عمران، آیه ۱۷. {{متن قرآن|قَالَ ٱللَّهُ هَـٰذَا يَوْمُ يَنفَعُ ٱلصَّـٰدِقِينَ صِدْقُهُمْ لَهُمْ جَنَّـٰتٌۭ تَجْرِى مِن تَحْتِهَا ٱلْأَنْهَـٰرُ خَـٰلِدِينَ فِيهَآ أَبَدًۭا رَّضِىَ ٱللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا۟ عَنْهُ ذَٰلِكَ ٱلْفَوْزُ ٱلْعَظِيمُ}}«خداوند فرمود: این روزی است که راستگویی راستگویان به آنان سود خواهد داد، آنان بوستانهایی خواهند داشت که از بن آنها جویبارها روان است، هماره در آنها جاودانند، خداوند از آنان خشنود است و آنان از خداوند خشنودند؛ این است رستگاری سترگ» سوره مائده، آیه ۱۱۹.</ref> متفاوت [[تفسیر]] شده<ref>نک: الكشاف، ج ۳، ص۵۲۴؛ التفسیر الکبیر، ج ۲۵، ص۱۶۳؛ المیزان، ج ۱۶، ص۲۷۹، ۳۱۴؛ ج ۳، ص۱۱۲.</ref> و به نظر میرسد با توجه به وزن [[مبالغه]] در واژه «[[صدّیق]]» و یاد شدن از آنان در کنار [[انبیا]] و صفت قرار گرفتن برای برخی انبیا در رتبهای [[برتر]] از [[صادقین]] باشند. از [[روایات]] نیز همین نکته برمیآید. در روایتی از [[امام باقر]] آمده است که [[مداومت]] بر [[صدق]] سبب قرار گرفتن شخص در شمار [[صدّیقان]] میشود<ref>كنز الدقائق، ج ۳، ص۴۶۲.</ref>؛ نیز در روایتی تأکید شده [[مؤمن]] [[وفادار]] به پیمانهای [[الهی]] با صدّیقان همدم است<ref>كنز الدقائق، ج ۳، ص۴۶۲.</ref>.<ref>[[سید کمال الدین میرمحمدی|میرمحمدی، سید کمال الدین]]، [[صدیقین (مقاله)|مقاله «صدیقین»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۷، ص ۱۸۰.</ref> | |||
==[[منزلت]] [[صدیقین]]== | |||
صدّیقان نزد [[خدا]] منزلت والایی دارند، چنانکه [[قرآن کریم]] در آیه ۶۹ [[سوره نساء]] در معرفی [[بندگان]] بهرهمند از نعمتهای خاص الهی، به ترتیب از انبیا، صدّیقین، [[شهدا]] ([[گواهان اعمال]]<ref>المیزان، ج ۴، ص۴۰۸.</ref> یا کشته شدگان در [[راه خدا]])<ref>التحریر و التنویر، ج ۴، ص۱۸۲.</ref> و [[صالحین]] یاد کرده و برای [[تشویق]] [[مؤمنان]] به [[اطاعت از خدا]] و [[رسول]]<ref>الكشاف، ج ۱، ص۵۳۱؛ روح البیان، ج ۲، ص۲۳۴.</ref>، به آنان [[وعده]] داده در [[بهشت]] با این ۴ گروه که همنشینانی [[نیکو]] هستند همدم و همراه خواهند بود:{{متن قرآن|وَمَن يُطِعِ ٱللَّهَ وَٱلرَّسُولَ فَأُو۟لَـٰٓئِكَ مَعَ ٱلَّذِينَ أَنْعَمَ ٱللَّهُ عَلَيْهِم مِّنَ ٱلنَّبِيِّـۧنَ وَٱلصِّدِّيقِينَ وَٱلشُّهَدَآءِ وَٱلصَّـٰلِحِينَ وَحَسُنَ أُو۟لَـٰٓئِكَ رَفِيقًۭا}}<ref>«و آنان که از خداوند و پیامبر فرمان برند با کسانی که خداوند به آنان نعمت داده است از پیامبران و راستکرداران و شهیدان و شایستگان خواهند بود و آنان همراهانی نیکویند» سوره نسا، آیه ۶۹.</ref>. [[نعمت]] در [[آیه]] یادشده به [[هدایت]]، [[توفیق]] اطاعت<ref>جامع البیان، ج ۵، ص۱۰۳؛ [[تفسیر]] [[اب]] ن [[عربی]]، ج ۱، ص۱۴۹.</ref>، ورود به [[بهشت]] و بهرهمندی از نعمتهای آن تفسیر شده است<ref>مجمع البیان، ج ۳، ص۱۱۱؛ فتح القدیر، ج ۱، ص۵۶۰.</ref>. برخی، مراد از آن را نعمت [[ولایت]] دانستهاند<ref>المیزان، ج ۴، ص۴۰۷.</ref>. به هر حال، [[همنشینی]] با «نعمت داده شدگان» از جمله [[صدّیقان]] به عنوان فضل والای [[الهی]] شمرده شده است:{{متن قرآن|ذَٰلِكَ ٱلْفَضْلُ مِنَ ٱللَّهِ}}<ref>«این بخشش از سوی خداوند است و خداوند به دانایی بسنده است» سوره نسا، آیه ۷۰.</ref>. اسم اشاره به دور{{متن قرآن|ذَٰلِكَ}} و الف و لام {{متن قرآن|ٱلْفَضْلُ}} گویای [[عظمت]] و بزرگی این فضلاند؛ گویا چنین فضلی دربردارنده همة فضلهای خداست<ref>المیزان، ج ۴، ص۴۰۷-۴۰۸.</ref>؛ زیرا «نعمت دادهشدگان»، [[اصحاب صراط]] مستقیماند که در [[علم]] و عمل به [[حقیقت توحید]] دست یافته و از هرگونه [[شرک]]، [[ستم]] و [[گمراهی]] در [[عقیده]] و [[رفتار]] پیراستهاند و دیگر [[مؤمنان]]، [[هدایت شدن]] به این راه را از [[خدا]] میخواهند:{{متن قرآن|ٱهْدِنَا ٱلصِّرَٰطَ ٱلْمُسْتَقِيمَ * صِرَٰطَ ٱلَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ ٱلْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا ٱلضَّآلِّينَ}}<ref>«راه راست را به ما بنمای»«راه آنان که به نعمت پروردهای؛ که نه بر ایشان خشم آوردهای و نه گمراهاند» سوره فاتحه، آیه ۶-۷.</ref> <ref>المحررالوجیز، ج ۱، ص۷۵؛ ج ۲، ص۷۶؛ المیزان، ج ۱، ص۲۸-۳۰؛ نمونه، ج ۳، ص۴۶۰.</ref>. بسیاری از [[مفسران]] ترتیب یاد کردن از [[پیامبران]]، صدّیقین، [[شهدا]] و [[صالحان]] در آیه ۶۹ [[سوره نساء]] را نشان دهنده ترتیب [[منزلت]] و رتبۀ آنان دانستهاند که بر این اساس منزلت صدّیقان، [[فروتر]] از پیامبران و فراتر از شهدا ([[گواهان اعمال]]<ref>المیزان، ج ۴، ص۴۰۸.</ref> یا کشتهشدگان [[راه خدا]])<ref>جامع البیان، ج ۵، ص۱۰۳؛ مجمع البیان، ج ۳، ص۱۱۱.</ref> و [[صالحان]] است<ref>تفسیر بیضاوى، ج ۲، ص۸۲-۸۳؛ تفسیر ابن كثیر، ج ۲، ص۳۱۰؛ روحالمعانى، ج ۳، ص۷۳.</ref>.<ref>[[سید کمال الدین میرمحمدی|میرمحمدی، سید کمال الدین]]، [[صدیقین (مقاله)|مقاله «صدیقین»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۷، ص ۱۸۱.</ref> | |||
==مصادیق [[صدیقین]]== | |||
#'''[[انبیا]]''': انبیا نخستین گروهی هستند که به عنوان «[[نعمت داده شدگان]]» از آنان یاد شده<ref>{{متن قرآن|وَمَن يُطِعِ ٱللَّهَ وَٱلرَّسُولَ فَأُو۟لَـٰٓئِكَ مَعَ ٱلَّذِينَ أَنْعَمَ ٱللَّهُ عَلَيْهِم مِّنَ ٱلنَّبِيِّـۧنَ وَٱلصِّدِّيقِينَ وَٱلشُّهَدَآءِ وَٱلصَّـٰلِحِينَ وَحَسُنَ أُو۟لَـٰٓئِكَ رَفِيقًۭا}}«و آنان که از [[خداوند]] و [[پیامبر]] [[فرمان]] برند با کسانی که خداوند به آنان [[نعمت]] داده است از [[پیامبران]] و راستکرداران و [[شهیدان]] و [[شایستگان]] خواهند بود و آنان همراهانی نیکویند» [[سوره]] نسا، [[آیه]] ۶۹.</ref> و این بدان معنا نیست که آنان در شمار [[صدّیقان]] نیستند؛ زیرا آنان پیش از رسیدن به [[مقام نبوت]] به [[مقام صدّیقین]] دست یافتهاند، چنانکه [[قرآن کریم]] هنگام [[ستایش]] از برخی انبیا، ابتدا آنان را به [[صدّیق]] بودن و سپس به [[نبی]] بودن وصف کرده است؛ برای مثال، در وصف [[ادریس]] فرموده:{{متن قرآن|وَٱذْكُرْ فِى ٱلْكِتَـٰبِ إِدْرِيسَ إِنَّهُۥ كَانَ صِدِّيقًۭا نَّبِيًّۭا}}<ref>«و در این کتاب، ادریس را یاد کن که پیامبری بسیار راستگو بود» سوره مریم، آیه ۵۶.</ref>. درباره ابراهیم نیز آمده است:{{متن قرآن|وَٱذْكُرْ فِى ٱلْكِتَـٰبِ إِبْرَٰهِيمَ إِنَّهُۥ كَانَ صِدِّيقًۭا نَّبِيًّا}}<ref>«و در این کتاب از ابراهیم یاد کن که او پیامبری بسیار راستگو بود» سوره مریم، آیه ۴۱.</ref>. صدّیق بودن آنان به [[تصدیق]] [[امور غیبی]] و [[معارف دینی]] و [[راستگویی]] در گزارش دادن از [[خدا]] [[تفسیر]] شده است<ref>مجمعالبیان، ج ۶، ص۷۹۷؛ کنزالدقایق، ج ۸، ص۲۲۷.</ref>؛ همچنین فرستاده [[پادشاه مصر]] نزد یوسف برای [[تعبیر خواب]] [[پادشاه]]، خطاب به آن حضرت گفت:{{متن قرآن|يُوسُفُ أَيُّهَا ٱلصِّدِّيقُ أَفْتِنَا فِى سَبْعِ بَقَرَٰتٍۢ}}<ref> سوره یوسف، آیه ۴۶.</ref>. [[قرآن]] این جمله را نقل کرده و با عدم ردّ، آن را [[تأیید]] کرده است<ref>المیزان، ج ۱۱، ص۱۸۸.</ref>. صدّیق بودن یوسف برای فرستاده پادشاه و دیگر [[زندانیان]] با [[مشاهده]] گفتار و [[رفتار]] آن حضرت ثابت شده بود<ref>المیزان، ج ۱۱، ص۱۸۸؛ التحریر و التنویر، ج ۱۲، ص۷۲.</ref>. | |||
#'''[[حضرت مریم]]''': [[قرآن کریم]] از [[مریم]]{{س}} نیز با وصف «[[صدّیقه]]» یاد کرده است:{{متن قرآن|مَّا ٱلْمَسِيحُ ٱبْنُ مَرْيَمَ إِلَّا رَسُولٌۭ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِ ٱلرُّسُلُ وَأُمُّهُۥ صِدِّيقَةٌۭ}}<ref>«مسیح پسر مریم جز پیامبری نبود که پیش از او (نیز) پیامبران (بسیار) گذشتند و مادر او زنی بسیار راستکردار بود؛ هر دو غذا میخوردند؛ بنگر چگونه آیات (خویش) را برای آنان روشن میداریم سپس بنگر به کجا باز گردانده میشوند!» سوره مائده، آیه ۷۵.</ref>. وی کلمات [[پروردگار]] و [[کتابهای آسمانی]] را [[تصدیق]] کرد:{{متن قرآن|وَصَدَّقَتْ بِكَلِمَـٰتِ رَبِّهَا وَكُتُبِهِۦ}}<ref>سوره تحریم، آیه ۱۲.</ref>. | |||
#'''[[مؤمنان]]''': در [[آیه]] ۱۹ [[سوره حدید]] از مؤمنان به [[خدا]] و [[رسول]] به عنوان صدّیقین و [[شهدا]]، یاد شده است:{{متن قرآن|وَٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ بِٱللَّهِ وَرُسُلِهِۦٓ أُو۟لَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلصِّدِّيقُونَ وَٱلشُّهَدَآءُ عِندَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ}}<ref>«و کسانی که به خداوند و پیامبرانش ایمان آوردهاند، نزد پروردگار خویش همان راستگویان و شهیدانند؛ آنان راست پاداش و فروغشان؛ و آن کسان که کافر شدند و آیات ما را دروغ شمردند دوزخیاند» سوره حدید، آیه ۱۹.</ref>. برخی گفتهاند مقصود این است که مؤمنان به خدا و رسول نزد پروردگارشان همچون [[صدّیقان]] و شهدا هستند و پاداشی همانند [[پاداش]] آنان دارند<ref>الكشاف، ج ۴، ص۴۷۸؛ تفسیر بیضاوى، ج ۴، ص۲۴۶؛ المیزان، ج ۴، ص۳۵۸.</ref>. در [[تفسیری]] دیگر گفته شده این صدّیقان و شهدا هستند که به خدا و فرستادگان او [[ایمان]] میآورند<ref>جامع البیان، ج ۲۷، ص۱۳۲؛ تفسیر ماوردى، ج ۵، ص۴۷۹؛ المحرر الوجیز، ج ۵، ص۲۶۵.</ref>. در این صورت، مراد، مؤمنانی است که درجات بالایی از ایمان دارند، نه مؤمنان عادی<ref>نمونه، ج ۲۳، ص۳۵۰.</ref>. این دو [[تفسیر]]، بر [[عاطفه]] بودن واو در {{متن قرآن|وَٱلشُّهَدَآءُ عِندَ رَبِّهِمْ}} مبتنیاند؛ ولی به گفته برخی، این جمله استینافی است و با ماقبل خود پیوندی ندارد<ref>تفسیر سمرقندى، ج ۳، ص۴۰۷؛ تفسیر ابن كثیر، ج ۸، ص۵۵.</ref>. همانگونه که در [[قرآن]] از برخی افراد و گروهها با وصف «[[صدّیق]]» یاد شده، مانند برخی [[انبیا]]، [[بندگان]] بهرهمند از نعمتهای خاص [[خدا]]{{متن قرآن|منْعَمَ عَلَيْهِم}}<ref>سوره نسا، آیه ۶۹.</ref>، [[مریم]]<ref>{{متن قرآن|مَّا ٱلْمَسِيحُ ٱبْنُ مَرْيَمَ إِلَّا رَسُولٌۭ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِ ٱلرُّسُلُ وَأُمُّهُۥ صِدِّيقَةٌۭ}}«مسیح پسر مریم جز پیامبری نبود که پیش از او (نیز) پیامبران (بسیار) گذشتند و مادر او زنی بسیار راستکردار بود؛ هر دو غذا میخوردند؛ بنگر چگونه آیات (خویش) را برای آنان روشن میداریم سپس بنگر به کجا باز گردانده میشوند!» سوره مائده، آیه ۷۵.</ref>، و گروهی از مؤمنان<ref>{{متن قرآن|وَٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ بِٱللَّهِ وَرُسُلِهِۦٓ أُو۟لَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلصِّدِّيقُونَ وَٱلشُّهَدَآءُ عِندَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ}}«و کسانی که به [[خداوند]] و پیامبرانش [[ایمان]] آوردهاند، نزد [[پروردگار]] خویش همان [[راستگویان]] و شهیدانند؛ آنان راست [[پاداش]] و فروغشان؛ و آن کسان که [[کافر]] شدند و [[آیات]] ما را [[دروغ]] شمردند دوزخیاند» [[سوره حدید]]، [[آیه]] ۱۹.</ref>، به [[مؤمنان]] [[وعده]] داده شده با [[اطاعت از خدا]] و [[پیامبر]]، در [[قیامت]] همدم و [[همنشین]] انبیا، [[صدّیقان]]، [[شهدا]] و [[صالحان]] خواهند بود<ref>{{متن قرآن|وَمَن يُطِعِ ٱللَّهَ وَٱلرَّسُولَ فَأُو۟لَـٰٓئِكَ مَعَ ٱلَّذِينَ أَنْعَمَ ٱللَّهُ عَلَيْهِم مِّنَ ٱلنَّبِيِّـۧنَ وَٱلصِّدِّيقِينَ وَٱلشُّهَدَآءِ وَٱلصَّـٰلِحِينَ وَحَسُنَ أُو۟لَـٰٓئِكَ رَفِيقًۭا}}«و آنان که از خداوند و پیامبر فرمان برند با کسانی که خداوند به آنان نعمت داده است از پیامبران و راستکرداران و شهیدان و شایستگان خواهند بود و آنان همراهانی نیکویند» سوره نسا، آیه ۶۹.</ref>. در [[روایات]] نیز از برخی افراد و گروهها با وصف «صدّیق» یاد شده، است، چنانکه در چندین [[روایت]] از علی با صفت «صدّیق»<ref>تفسیر قمی، ج ۱، ص۱۴۲؛ البرهان، ج ۲، ص۱۲۵؛ كنزالدقائق، ج ۳، ص۴۶۴.</ref>، «صدّیق اکبر»<ref>بصائر الدرجات، ص۱۰۴؛ كنز العمال، ج ۱۱، ص۶۱۶؛ ینابیع الموده، ج ۱، ص۱۹۵.</ref> و «صدّیق [[امت پیامبر]]»<ref>عیون اخبار الرضا، ج ۱، ص۱۶.</ref> یاد شده و در روایاتی [[حضرت زهرا]] «[[صدّیقه]]» معرفی شده است<ref>الكافى، ج ۱، ص۴۵۸؛ علل الشرایع، ج ۱، ص۱۸۴؛ الریاض النضره، ج ۳، ص۱۷۳.</ref>. در روایاتی نیز [[امامان معصوم]]<ref>التفسیر الكاشف، ج ۲، ص۳۷۱.</ref>، [[شیعیان]]<ref>المحاسن، ج ۱، ص۱۶۳-۱۶۴؛ بحارالانوار، ج ۶۴، ص۵۳؛ ج ۷۹، ص۱۷۳.</ref>، [[یاران پیامبر]]<ref>تفسیر جلالین، ص۹۲؛ روح المعانی، ج ۳، ص۷۵؛ مراح لبید، ج ۱، ص۲۰۸.</ref>، حبیب نجّار، [[مؤمن]] آلیس و حِزْقیل [[مؤمن آل فرعون]]<ref>مناقب، ج ۳، ص۲۸۶؛ الدر المنثور، ج ۵، ص۲۶۲؛ كنز العمال، ج ۱۱، ص۶۰۱.</ref> از صدّیقین شمرده شدهاند. | |||
از مصادیقی که در [[قرآن]] و [[روایات]] برای [[صدّیقان]] بیان شده میتوان نتیجه گرفت [[مقام]] آنان بسیار والاست و دستیابی به این جایگاه، یا قرار گرفتن در شمار آنان در گرو کسب [[معرفت شهودی]] و [[صداقت]] در [[عقیده]]، گفتار و [[رفتار]] در حد بسیار بالایی است و مؤمن به هر اندازه در این ابعاد کاملتر باشد به درجه صدّیقین نزدیکتر است.<ref>[[سید کمال الدین میرمحمدی|میرمحمدی، سید کمال الدین]]، [[صدیقین (مقاله)|مقاله «صدیقین»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۷، ص ۱۸۲.</ref> | |||
==[[پاداش]] [[صدیقین]]== | |||
[[منزلت]] والای صدّیقان سبب بهرهمندی ایشان از پاداش و [[نورانیت]] ویژه است:{{متن قرآن|وَٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ بِٱللَّهِ وَرُسُلِهِ أُو۟لَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلصِّدِّيقُونَ وَٱلشُّهَدَآءُ عِندَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ}}<ref>«و کسانی که به [[خداوند]] و پیامبرانش [[ایمان]] آوردهاند، نزد [[پروردگار]] خویش همان [[راستگویان]] و شهیدانند؛ آنان راست پاداش و فروغشان؛ و آن کسان که [[کافر]] شدند و [[آیات]] ما را [[دروغ]] شمردند دوزخیاند» [[سوره حدید]]، [[آیه]] ۱۹.</ref>. برپایه روایتی از [[رسول خدا]]{{صل}} تنها سه گروه [[پیامبران]]، صدّیقان و [[شهدا]] در [[بهشت]] «عَدْن» ساکن هستند؛ [[بهشتی]] که [[خانۀ خدا]] معرفی شده و هیچ چشمی تاکنون همانند آن را ندیده و به [[قلب]] هیچ بشری نیز خطور نکرده است<ref>مجمع البیان، ج ۵، ص۷۷؛ الصافی، ج ۲، ص۳۵۷؛ کنزالدقائق، ج ۵، ص۴۹۷.</ref>.<ref>[[سید کمال الدین میرمحمدی|میرمحمدی، سید کمال الدین]]، [[صدیقین (مقاله)|مقاله «صدیقین»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۷، ص ۱۸۴.</ref> | |||
== منابع == | == منابع == | ||
{{منابع}} | {{منابع}} | ||
# [[پرونده:55210091.jpg|22px]] [[محمد جعفر سعیدیانفر|سعیدیانفر]] و [[سید محمد علی ایازی|ایازی]]، [[فرهنگنامه پیامبر در قرآن کریم ج۲ (کتاب)|'''فرهنگنامه پیامبر در قرآن کریم''']] | # [[پرونده:55210091.jpg|22px]] [[محمد جعفر سعیدیانفر|سعیدیانفر]] و [[سید محمد علی ایازی|ایازی]]، [[فرهنگنامه پیامبر در قرآن کریم ج۲ (کتاب)|'''فرهنگنامه پیامبر در قرآن کریم ج۲''']] | ||
# [[پرونده:13681050.jpg|22px]] [[سید کمال الدین میرمحمدی|میرمحمدی، سید کمال الدین]]، [[صدیقین (مقاله)|مقاله «صدیقین»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)|'''دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷''']] | |||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||
| خط ۲۰: | خط ۳۵: | ||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
[[رده: | [[رده:اصطلاحات قرآنی]] | ||
نسخهٔ کنونی تا ۲۲ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۱۰:۱۶
این مدخل زیرشاخهٔ بحث صدیقین است. صدیقین از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: صدیقین در قرآن - پرسش مرتبط نداردمقدمه
صدیق و صدیقین از مراتب ایمان و از منازل سیر و سلوک است. رسیدن به این مراتب مشروط به شرایطی و از آن جمله اطاعت اولیای خدا در امو دینی است: ﴿قُلْ صَدَقَ اللَّهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ﴾[۱]. یوسف پیامبر به این نام بردار شده که صداقت و راستگویی را به کمال رسانده است ﴿يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ﴾[۲] و خداوند پیامبران و رسول گرامی را کسی که سخن راست آورد و تصدیقش کرد، آنان پرهیزگارانند. معرفی میکند ﴿وَالَّذِي جَاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ﴾[۳]. و خداوند به پیامبرش فرمان میدهد که خویش در این مسیر قرار دهد: ﴿وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطَانًا نَصِيرًا﴾[۴] در ترتب و درجات این مرتبت معنوی قرآن سخن بسیار گفته و برای آن معیار تعیین کرده است: ﴿مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلًا﴾[۵]. چنانکه در گذشته از مریم که از زنان نمونه، به این وصف یاد کرده است: ﴿وَمَرْيَمَ ابْنَتَ عِمْرَانَ الَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِيهِ مِنْ رُوحِنَا وَصَدَّقَتْ بِكَلِمَاتِ رَبِّهَا وَكُتُبِهِ وَكَانَتْ مِنَ الْقَانِتِينَ﴾[۶]. البته این وصف تنها از آن بندگان نیست حتی خداوند هم به این وصف یاد شده است: ﴿وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَرَاكُمْ مَا تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَلَقَدْ عَفَا عَنْكُمْ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ﴾[۷]. با این اوصاف گویی در میان صالح و نیک دارای طبقه معنوی است. ﴿وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا * ذَلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ عَلِيمًا﴾[۸].
نتیجه: در این دوآیه مطرح گردیده که اطاعت از خدا و رسول اکرم موجب همراهی با صدّیقین و قرارگرفتن در کنار صدیقین تفضّل خاص خداوند به اطاعت کنندگان از خدا و رسول میباشد[۹].
دستیافتگان به مقام صدق در عقیده، گفتار و عمل
«صدّیقین» جمع صدّیق و صدّیق صیغه مبالغه[۱۰] از ماده «ص ـ د ـ ق» است. صدق، نقیض کذب[۱۱] در اصل بر استحکام و قوّت چیزی، اعم از گفتار و جز آن دلالت دارد و سخن راست از مصادیق آن است؛ زیرا چنین سخنی بر خلاف دروغ ذاتاً قوّت دارد[۱۲]. برخی، کاربرد اصلی صدق را در گفتار خبری میدانند[۱۳]، چنان که در علم معانی و بیان گفته شده صدق خبر، مطابقت آن با واقع و کذب آن،عدم مطابقت با واقع است[۱۴]. در منابع تفسیری مقام صدّیقین برای کسانی دانسته شده که با شهود حقایق و انطباق گفتار و رفتارشان با حق[۱۵] و به گفته برخی با مداومت بر تصدیق حق[۱۶] به جایگاهی رفیع دست یافته باشند و به عبارتی، میان عقیده، گفتار و رفتارشان مطابقت بوده و هیچ انحرافی از آنان دیده نشود[۱۷]. گفتنی است که در براهین اثبات خدا از برهانی با عنوان برهان صدیقین یاد شده است که در آن برای شناخت خداوند تنها به ذات حق استناد میشود و به تعبیر دیگر، ممکنات و مخلوقات واسطه اثبات وجود خدا نیستند، بلکه خود ذات او دلیل بر ذات پاک اوست[۱۸]. واژه «صدّیق» و جمع آن «صدّیقین» ۶ بار در قرآن به کار رفتهاند: «صدّیقین»[۱۹]، «صدّیقون»[۲۰] «صدّیق»[۲۱] و «صدّیقه»[۲۲]. برخی مفسران، مراد از «صادقین» در آیه﴿يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ ٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ وَكُونُوا۟ مَعَ ٱلصَّـٰدِقِينَ﴾[۲۳] را نبیین و صدّیقین دانستهاند[۲۴]. برخی گفتهاند کسانی هستند که از جهت دینی میان نیت، گفتار و رفتارشان مطابقت باشد[۲۵]. کلمه صادقین که در آیاتی وصف برخی افراد آمده[۲۶] متفاوت تفسیر شده[۲۷] و به نظر میرسد با توجه به وزن مبالغه در واژه «صدّیق» و یاد شدن از آنان در کنار انبیا و صفت قرار گرفتن برای برخی انبیا در رتبهای برتر از صادقین باشند. از روایات نیز همین نکته برمیآید. در روایتی از امام باقر آمده است که مداومت بر صدق سبب قرار گرفتن شخص در شمار صدّیقان میشود[۲۸]؛ نیز در روایتی تأکید شده مؤمن وفادار به پیمانهای الهی با صدّیقان همدم است[۲۹].[۳۰]
منزلت صدیقین
صدّیقان نزد خدا منزلت والایی دارند، چنانکه قرآن کریم در آیه ۶۹ سوره نساء در معرفی بندگان بهرهمند از نعمتهای خاص الهی، به ترتیب از انبیا، صدّیقین، شهدا (گواهان اعمال[۳۱] یا کشته شدگان در راه خدا)[۳۲] و صالحین یاد کرده و برای تشویق مؤمنان به اطاعت از خدا و رسول[۳۳]، به آنان وعده داده در بهشت با این ۴ گروه که همنشینانی نیکو هستند همدم و همراه خواهند بود:﴿وَمَن يُطِعِ ٱللَّهَ وَٱلرَّسُولَ فَأُو۟لَـٰٓئِكَ مَعَ ٱلَّذِينَ أَنْعَمَ ٱللَّهُ عَلَيْهِم مِّنَ ٱلنَّبِيِّـۧنَ وَٱلصِّدِّيقِينَ وَٱلشُّهَدَآءِ وَٱلصَّـٰلِحِينَ وَحَسُنَ أُو۟لَـٰٓئِكَ رَفِيقًۭا﴾[۳۴]. نعمت در آیه یادشده به هدایت، توفیق اطاعت[۳۵]، ورود به بهشت و بهرهمندی از نعمتهای آن تفسیر شده است[۳۶]. برخی، مراد از آن را نعمت ولایت دانستهاند[۳۷]. به هر حال، همنشینی با «نعمت داده شدگان» از جمله صدّیقان به عنوان فضل والای الهی شمرده شده است:﴿ذَٰلِكَ ٱلْفَضْلُ مِنَ ٱللَّهِ﴾[۳۸]. اسم اشاره به دور﴿ذَٰلِكَ﴾ و الف و لام ﴿ٱلْفَضْلُ﴾ گویای عظمت و بزرگی این فضلاند؛ گویا چنین فضلی دربردارنده همة فضلهای خداست[۳۹]؛ زیرا «نعمت دادهشدگان»، اصحاب صراط مستقیماند که در علم و عمل به حقیقت توحید دست یافته و از هرگونه شرک، ستم و گمراهی در عقیده و رفتار پیراستهاند و دیگر مؤمنان، هدایت شدن به این راه را از خدا میخواهند:﴿ٱهْدِنَا ٱلصِّرَٰطَ ٱلْمُسْتَقِيمَ * صِرَٰطَ ٱلَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ ٱلْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا ٱلضَّآلِّينَ﴾[۴۰] [۴۱]. بسیاری از مفسران ترتیب یاد کردن از پیامبران، صدّیقین، شهدا و صالحان در آیه ۶۹ سوره نساء را نشان دهنده ترتیب منزلت و رتبۀ آنان دانستهاند که بر این اساس منزلت صدّیقان، فروتر از پیامبران و فراتر از شهدا (گواهان اعمال[۴۲] یا کشتهشدگان راه خدا)[۴۳] و صالحان است[۴۴].[۴۵]
مصادیق صدیقین
- انبیا: انبیا نخستین گروهی هستند که به عنوان «نعمت داده شدگان» از آنان یاد شده[۴۶] و این بدان معنا نیست که آنان در شمار صدّیقان نیستند؛ زیرا آنان پیش از رسیدن به مقام نبوت به مقام صدّیقین دست یافتهاند، چنانکه قرآن کریم هنگام ستایش از برخی انبیا، ابتدا آنان را به صدّیق بودن و سپس به نبی بودن وصف کرده است؛ برای مثال، در وصف ادریس فرموده:﴿وَٱذْكُرْ فِى ٱلْكِتَـٰبِ إِدْرِيسَ إِنَّهُۥ كَانَ صِدِّيقًۭا نَّبِيًّۭا﴾[۴۷]. درباره ابراهیم نیز آمده است:﴿وَٱذْكُرْ فِى ٱلْكِتَـٰبِ إِبْرَٰهِيمَ إِنَّهُۥ كَانَ صِدِّيقًۭا نَّبِيًّا﴾[۴۸]. صدّیق بودن آنان به تصدیق امور غیبی و معارف دینی و راستگویی در گزارش دادن از خدا تفسیر شده است[۴۹]؛ همچنین فرستاده پادشاه مصر نزد یوسف برای تعبیر خواب پادشاه، خطاب به آن حضرت گفت:﴿يُوسُفُ أَيُّهَا ٱلصِّدِّيقُ أَفْتِنَا فِى سَبْعِ بَقَرَٰتٍۢ﴾[۵۰]. قرآن این جمله را نقل کرده و با عدم ردّ، آن را تأیید کرده است[۵۱]. صدّیق بودن یوسف برای فرستاده پادشاه و دیگر زندانیان با مشاهده گفتار و رفتار آن حضرت ثابت شده بود[۵۲].
- حضرت مریم: قرآن کریم از مریم(س) نیز با وصف «صدّیقه» یاد کرده است:﴿مَّا ٱلْمَسِيحُ ٱبْنُ مَرْيَمَ إِلَّا رَسُولٌۭ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِ ٱلرُّسُلُ وَأُمُّهُۥ صِدِّيقَةٌۭ﴾[۵۳]. وی کلمات پروردگار و کتابهای آسمانی را تصدیق کرد:﴿وَصَدَّقَتْ بِكَلِمَـٰتِ رَبِّهَا وَكُتُبِهِۦ﴾[۵۴].
- مؤمنان: در آیه ۱۹ سوره حدید از مؤمنان به خدا و رسول به عنوان صدّیقین و شهدا، یاد شده است:﴿وَٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ بِٱللَّهِ وَرُسُلِهِۦٓ أُو۟لَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلصِّدِّيقُونَ وَٱلشُّهَدَآءُ عِندَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ﴾[۵۵]. برخی گفتهاند مقصود این است که مؤمنان به خدا و رسول نزد پروردگارشان همچون صدّیقان و شهدا هستند و پاداشی همانند پاداش آنان دارند[۵۶]. در تفسیری دیگر گفته شده این صدّیقان و شهدا هستند که به خدا و فرستادگان او ایمان میآورند[۵۷]. در این صورت، مراد، مؤمنانی است که درجات بالایی از ایمان دارند، نه مؤمنان عادی[۵۸]. این دو تفسیر، بر عاطفه بودن واو در ﴿وَٱلشُّهَدَآءُ عِندَ رَبِّهِمْ﴾ مبتنیاند؛ ولی به گفته برخی، این جمله استینافی است و با ماقبل خود پیوندی ندارد[۵۹]. همانگونه که در قرآن از برخی افراد و گروهها با وصف «صدّیق» یاد شده، مانند برخی انبیا، بندگان بهرهمند از نعمتهای خاص خدا﴿منْعَمَ عَلَيْهِم﴾[۶۰]، مریم[۶۱]، و گروهی از مؤمنان[۶۲]، به مؤمنان وعده داده شده با اطاعت از خدا و پیامبر، در قیامت همدم و همنشین انبیا، صدّیقان، شهدا و صالحان خواهند بود[۶۳]. در روایات نیز از برخی افراد و گروهها با وصف «صدّیق» یاد شده، است، چنانکه در چندین روایت از علی با صفت «صدّیق»[۶۴]، «صدّیق اکبر»[۶۵] و «صدّیق امت پیامبر»[۶۶] یاد شده و در روایاتی حضرت زهرا «صدّیقه» معرفی شده است[۶۷]. در روایاتی نیز امامان معصوم[۶۸]، شیعیان[۶۹]، یاران پیامبر[۷۰]، حبیب نجّار، مؤمن آلیس و حِزْقیل مؤمن آل فرعون[۷۱] از صدّیقین شمرده شدهاند.
از مصادیقی که در قرآن و روایات برای صدّیقان بیان شده میتوان نتیجه گرفت مقام آنان بسیار والاست و دستیابی به این جایگاه، یا قرار گرفتن در شمار آنان در گرو کسب معرفت شهودی و صداقت در عقیده، گفتار و رفتار در حد بسیار بالایی است و مؤمن به هر اندازه در این ابعاد کاملتر باشد به درجه صدّیقین نزدیکتر است.[۷۲]
پاداش صدیقین
منزلت والای صدّیقان سبب بهرهمندی ایشان از پاداش و نورانیت ویژه است:﴿وَٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ بِٱللَّهِ وَرُسُلِهِ أُو۟لَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلصِّدِّيقُونَ وَٱلشُّهَدَآءُ عِندَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ﴾[۷۳]. برپایه روایتی از رسول خدا(ص) تنها سه گروه پیامبران، صدّیقان و شهدا در بهشت «عَدْن» ساکن هستند؛ بهشتی که خانۀ خدا معرفی شده و هیچ چشمی تاکنون همانند آن را ندیده و به قلب هیچ بشری نیز خطور نکرده است[۷۴].[۷۵]
منابع
پانویس
- ↑ «بگو خداوند راست فرموده است؛ بنابراین از آیین ابراهیم درستآیین پیروی کنید و او از مشرکان نبود» سوره آل عمران، آیه ۹۵.
- ↑ «یوسف، ای (یار) راستگو!» سوره یوسف، آیه ۴۶.
- ↑ «و آنان که راستی آورند و آن را باور دارند پرهیزگارند» سوره زمر، آیه ۳۳.
- ↑ «و بگو: پروردگارا مرا با درآوردنی درست (به هر کار) در آور و با بیرون بردنی درست (از هر کار) بیرون بر و از نزد خویش برای من برهانی یاریگر بگمار!» سوره اسراء، آیه ۸۰.
- ↑ «از مؤمنان، کسانی هستند که به پیمانی که با خداوند بستند وفا کردند؛ برخی از آنان پیمان خویش را به جای آوردند و برخی چشم به راه دارند و به هیچ روی (پیمان خود را) دگرگون نکردند» سوره احزاب، آیه ۲۳.
- ↑ «و (نیز) مریم دختر عمران را که پاکدامن بود و ما از روح خویش در آن دمیدیم؛ و سخنان و کتابهای پروردگارش را باور داشت و از فرمانبرداران بود» سوره تحریم، آیه ۱۲.
- ↑ «و به راستی خداوند به وعده خود وفا کرد که (در جنگ احد) به اذن وی آنان را از میان برداشتید؛ تا اینکه سست شدید و در کار (خود) به کشمکش افتادید و پس از آنکه آنچه را دوست میداشتید به شما نمایاند سرکشی کردید؛ برخی از شما این جهان را و برخی جهان واپسین را میخواستید؛ سپس شما را از (دنبال کردن) آنان روگردان کرد تا بیازمایدتان؛ و از شما در گذشت و خداوند به مؤمنان بخشش دارد» سوره آل عمران، آیه ۱۵۲.
- ↑ «و آنان که از خداوند و پیامبر فرمان برند با کسانی که خداوند به آنان نعمت داده است از پیامبران و راستکرداران و شهیدان و شایستگان خواهند بود و آنان همراهانی نیکویند * این بخشش از سوی خداوند است و خداوند به دانایی بسنده است» سوره نساء، آیه ۶۹.
- ↑ سعیدیانفر و ایازی، فرهنگنامه پیامبر در قرآن کریم ج۲، ص ۵۵.
- ↑ لسان العرب، ج ۷، ص۳۰۷، «صدق».
- ↑ العین، ج ۵، ص۵۶؛ المصباح، ص۳۳۵؛ القاموس المحیط، ج ۳، ص۲۵۲، «صدق».
- ↑ معجم مقاییس اللغه، ج ۳، ص۳۳۹، «صدق».
- ↑ مفردات، ص۴۷۸، «صدق».
- ↑ الایضاح فی علوم البلاغه، ص۲۵.
- ↑ نیز نک: تفسیر بیضاوى، ج ۲، ص۸۲؛ زبدة التفاسیر، ج ۲، ص۹۹؛ روح البیان، ج ۲، ص۲۳۴؛ المیزان، ج ۴، ص۴۰۸.
- ↑ مجمع البیان، ج ۳، ص۱۱۰؛ مجمعالبحرین، ج ۵، ص۱۹۸، «صدق».
- ↑ مفردات، ص۴۷۹.
- ↑ ترجمه المیزان، ج ۱، ص۱۰، «مقدمه».
- ↑ ﴿وَمَن يُطِعِ ٱللَّهَ وَٱلرَّسُولَ فَأُو۟لَـٰٓئِكَ مَعَ ٱلَّذِينَ أَنْعَمَ ٱللَّهُ عَلَيْهِم مِّنَ ٱلنَّبِيِّـۧنَ وَٱلصِّدِّيقِينَ وَٱلشُّهَدَآءِ وَٱلصَّـٰلِحِينَ وَحَسُنَ أُو۟لَـٰٓئِكَ رَفِيقًۭا﴾«و آنان که از خداوند و پیامبر فرمان برند با کسانی که خداوند به آنان نعمت داده است از پیامبران و راستکرداران و شهیدان و شایستگان خواهند بود و آنان همراهانی نیکویند» سوره نسا، آیه ۶۹.
- ↑ ﴿وَٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ بِٱللَّهِ وَرُسُلِهِۦٓ أُو۟لَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلصِّدِّيقُونَ وَٱلشُّهَدَآءُ عِندَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ وَٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ وَكَذَّبُوا۟ بِـَٔايَـٰتِنَآ أُو۟لَـٰٓئِكَ أَصْحَـٰبُ ٱلْجَحِيمِ﴾«و کسانی که به خداوند و پیامبرانش ایمان آوردهاند، نزد پروردگار خویش همان راستگویان و شهیدانند؛ آنان راست پاداش و فروغشان؛ و آن کسان که کافر شدند و آیات ما را دروغ شمردند دوزخیاند» سوره حدید، آیه ۱۹.
- ↑ ﴿يُوسُفُ أَيُّهَا ٱلصِّدِّيقُ أَفْتِنَا فِى سَبْعِ بَقَرَٰتٍۢ سِمَانٍۢ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌۭ وَسَبْعِ سُنۢبُلَـٰتٍ خُضْرٍۢ وَأُخَرَ يَابِسَـٰتٍۢ لَّعَلِّىٓ أَرْجِعُ إِلَى ٱلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ﴾«یوسف، ای (یار) راستگو! درباره (خواب دیدن) هفت گاو فربه که هفت گاو لاغر آنها را میخورند و هفت خوشه سبز و هفت خوشه خشک دیگر نظرت را به ما بگو باشد که من نزد مردم برگردم شاید که (به تعبیر آن) دانا گردند» سوره یوسف، آیه ۴۶.
- ↑ ﴿مَّا ٱلْمَسِيحُ ٱبْنُ مَرْيَمَ إِلَّا رَسُولٌۭ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِ ٱلرُّسُلُ وَأُمُّهُۥ صِدِّيقَةٌۭ كَانَا يَأْكُلَانِ ٱلطَّعَامَ ٱنظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ ٱلْـَٔايَـٰتِ ثُمَّ ٱنظُرْ أَنَّىٰ يُؤْفَكُونَ﴾«مسیح پسر مریم جز پیامبری نبود که پیش از او (نیز) پیامبران (بسیار) گذشتند و مادر او زنی بسیار راستکردار بود؛ هر دو غذا میخوردند؛ بنگر چگونه آیات (خویش) را برای آنان روشن میداریم سپس بنگر به کجا باز گردانده میشوند!» سوره مائده، آیه ۷۵.
- ↑ «ای مؤمنان! از خداوند پروا کنید و با راستگویان باشید!» سوره توبه، آیه ۱۱۹.
- ↑ مجمع البیان، ج ۵، ص۱۲۲؛ تفسیر اثنا عشری، ج ۵، ص۲۲۹.
- ↑ الكشاف، ج ۲، ص۳۲۰؛ نیز نک: الوجیز فی تفسیر القرآن العزیز، ج ۲، ص۴۱.
- ↑ ﴿ٱلصَّـٰبِرِينَ وَٱلصَّـٰدِقِينَ وَٱلْقَـٰنِتِينَ وَٱلْمُنفِقِينَ وَٱلْمُسْتَغْفِرِينَ بِٱلْأَسْحَارِ﴾«(همان) شکیبایان و راستگویان و فرمانپذیران و بخشندگان و آمرزشخواهان در سحرگاهان» سوره عمران، آیه ۱۷. ﴿قَالَ ٱللَّهُ هَـٰذَا يَوْمُ يَنفَعُ ٱلصَّـٰدِقِينَ صِدْقُهُمْ لَهُمْ جَنَّـٰتٌۭ تَجْرِى مِن تَحْتِهَا ٱلْأَنْهَـٰرُ خَـٰلِدِينَ فِيهَآ أَبَدًۭا رَّضِىَ ٱللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا۟ عَنْهُ ذَٰلِكَ ٱلْفَوْزُ ٱلْعَظِيمُ﴾«خداوند فرمود: این روزی است که راستگویی راستگویان به آنان سود خواهد داد، آنان بوستانهایی خواهند داشت که از بن آنها جویبارها روان است، هماره در آنها جاودانند، خداوند از آنان خشنود است و آنان از خداوند خشنودند؛ این است رستگاری سترگ» سوره مائده، آیه ۱۱۹.
- ↑ نک: الكشاف، ج ۳، ص۵۲۴؛ التفسیر الکبیر، ج ۲۵، ص۱۶۳؛ المیزان، ج ۱۶، ص۲۷۹، ۳۱۴؛ ج ۳، ص۱۱۲.
- ↑ كنز الدقائق، ج ۳، ص۴۶۲.
- ↑ كنز الدقائق، ج ۳، ص۴۶۲.
- ↑ میرمحمدی، سید کمال الدین، مقاله «صدیقین»، دائرةالمعارف قرآن کریم، ج۱۷، ص ۱۸۰.
- ↑ المیزان، ج ۴، ص۴۰۸.
- ↑ التحریر و التنویر، ج ۴، ص۱۸۲.
- ↑ الكشاف، ج ۱، ص۵۳۱؛ روح البیان، ج ۲، ص۲۳۴.
- ↑ «و آنان که از خداوند و پیامبر فرمان برند با کسانی که خداوند به آنان نعمت داده است از پیامبران و راستکرداران و شهیدان و شایستگان خواهند بود و آنان همراهانی نیکویند» سوره نسا، آیه ۶۹.
- ↑ جامع البیان، ج ۵، ص۱۰۳؛ تفسیر اب ن عربی، ج ۱، ص۱۴۹.
- ↑ مجمع البیان، ج ۳، ص۱۱۱؛ فتح القدیر، ج ۱، ص۵۶۰.
- ↑ المیزان، ج ۴، ص۴۰۷.
- ↑ «این بخشش از سوی خداوند است و خداوند به دانایی بسنده است» سوره نسا، آیه ۷۰.
- ↑ المیزان، ج ۴، ص۴۰۷-۴۰۸.
- ↑ «راه راست را به ما بنمای»«راه آنان که به نعمت پروردهای؛ که نه بر ایشان خشم آوردهای و نه گمراهاند» سوره فاتحه، آیه ۶-۷.
- ↑ المحررالوجیز، ج ۱، ص۷۵؛ ج ۲، ص۷۶؛ المیزان، ج ۱، ص۲۸-۳۰؛ نمونه، ج ۳، ص۴۶۰.
- ↑ المیزان، ج ۴، ص۴۰۸.
- ↑ جامع البیان، ج ۵، ص۱۰۳؛ مجمع البیان، ج ۳، ص۱۱۱.
- ↑ تفسیر بیضاوى، ج ۲، ص۸۲-۸۳؛ تفسیر ابن كثیر، ج ۲، ص۳۱۰؛ روحالمعانى، ج ۳، ص۷۳.
- ↑ میرمحمدی، سید کمال الدین، مقاله «صدیقین»، دائرةالمعارف قرآن کریم، ج۱۷، ص ۱۸۱.
- ↑ ﴿وَمَن يُطِعِ ٱللَّهَ وَٱلرَّسُولَ فَأُو۟لَـٰٓئِكَ مَعَ ٱلَّذِينَ أَنْعَمَ ٱللَّهُ عَلَيْهِم مِّنَ ٱلنَّبِيِّـۧنَ وَٱلصِّدِّيقِينَ وَٱلشُّهَدَآءِ وَٱلصَّـٰلِحِينَ وَحَسُنَ أُو۟لَـٰٓئِكَ رَفِيقًۭا﴾«و آنان که از خداوند و پیامبر فرمان برند با کسانی که خداوند به آنان نعمت داده است از پیامبران و راستکرداران و شهیدان و شایستگان خواهند بود و آنان همراهانی نیکویند» سوره نسا، آیه ۶۹.
- ↑ «و در این کتاب، ادریس را یاد کن که پیامبری بسیار راستگو بود» سوره مریم، آیه ۵۶.
- ↑ «و در این کتاب از ابراهیم یاد کن که او پیامبری بسیار راستگو بود» سوره مریم، آیه ۴۱.
- ↑ مجمعالبیان، ج ۶، ص۷۹۷؛ کنزالدقایق، ج ۸، ص۲۲۷.
- ↑ سوره یوسف، آیه ۴۶.
- ↑ المیزان، ج ۱۱، ص۱۸۸.
- ↑ المیزان، ج ۱۱، ص۱۸۸؛ التحریر و التنویر، ج ۱۲، ص۷۲.
- ↑ «مسیح پسر مریم جز پیامبری نبود که پیش از او (نیز) پیامبران (بسیار) گذشتند و مادر او زنی بسیار راستکردار بود؛ هر دو غذا میخوردند؛ بنگر چگونه آیات (خویش) را برای آنان روشن میداریم سپس بنگر به کجا باز گردانده میشوند!» سوره مائده، آیه ۷۵.
- ↑ سوره تحریم، آیه ۱۲.
- ↑ «و کسانی که به خداوند و پیامبرانش ایمان آوردهاند، نزد پروردگار خویش همان راستگویان و شهیدانند؛ آنان راست پاداش و فروغشان؛ و آن کسان که کافر شدند و آیات ما را دروغ شمردند دوزخیاند» سوره حدید، آیه ۱۹.
- ↑ الكشاف، ج ۴، ص۴۷۸؛ تفسیر بیضاوى، ج ۴، ص۲۴۶؛ المیزان، ج ۴، ص۳۵۸.
- ↑ جامع البیان، ج ۲۷، ص۱۳۲؛ تفسیر ماوردى، ج ۵، ص۴۷۹؛ المحرر الوجیز، ج ۵، ص۲۶۵.
- ↑ نمونه، ج ۲۳، ص۳۵۰.
- ↑ تفسیر سمرقندى، ج ۳، ص۴۰۷؛ تفسیر ابن كثیر، ج ۸، ص۵۵.
- ↑ سوره نسا، آیه ۶۹.
- ↑ ﴿مَّا ٱلْمَسِيحُ ٱبْنُ مَرْيَمَ إِلَّا رَسُولٌۭ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِ ٱلرُّسُلُ وَأُمُّهُۥ صِدِّيقَةٌۭ﴾«مسیح پسر مریم جز پیامبری نبود که پیش از او (نیز) پیامبران (بسیار) گذشتند و مادر او زنی بسیار راستکردار بود؛ هر دو غذا میخوردند؛ بنگر چگونه آیات (خویش) را برای آنان روشن میداریم سپس بنگر به کجا باز گردانده میشوند!» سوره مائده، آیه ۷۵.
- ↑ ﴿وَٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ بِٱللَّهِ وَرُسُلِهِۦٓ أُو۟لَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلصِّدِّيقُونَ وَٱلشُّهَدَآءُ عِندَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ﴾«و کسانی که به خداوند و پیامبرانش ایمان آوردهاند، نزد پروردگار خویش همان راستگویان و شهیدانند؛ آنان راست پاداش و فروغشان؛ و آن کسان که کافر شدند و آیات ما را دروغ شمردند دوزخیاند» سوره حدید، آیه ۱۹.
- ↑ ﴿وَمَن يُطِعِ ٱللَّهَ وَٱلرَّسُولَ فَأُو۟لَـٰٓئِكَ مَعَ ٱلَّذِينَ أَنْعَمَ ٱللَّهُ عَلَيْهِم مِّنَ ٱلنَّبِيِّـۧنَ وَٱلصِّدِّيقِينَ وَٱلشُّهَدَآءِ وَٱلصَّـٰلِحِينَ وَحَسُنَ أُو۟لَـٰٓئِكَ رَفِيقًۭا﴾«و آنان که از خداوند و پیامبر فرمان برند با کسانی که خداوند به آنان نعمت داده است از پیامبران و راستکرداران و شهیدان و شایستگان خواهند بود و آنان همراهانی نیکویند» سوره نسا، آیه ۶۹.
- ↑ تفسیر قمی، ج ۱، ص۱۴۲؛ البرهان، ج ۲، ص۱۲۵؛ كنزالدقائق، ج ۳، ص۴۶۴.
- ↑ بصائر الدرجات، ص۱۰۴؛ كنز العمال، ج ۱۱، ص۶۱۶؛ ینابیع الموده، ج ۱، ص۱۹۵.
- ↑ عیون اخبار الرضا، ج ۱، ص۱۶.
- ↑ الكافى، ج ۱، ص۴۵۸؛ علل الشرایع، ج ۱، ص۱۸۴؛ الریاض النضره، ج ۳، ص۱۷۳.
- ↑ التفسیر الكاشف، ج ۲، ص۳۷۱.
- ↑ المحاسن، ج ۱، ص۱۶۳-۱۶۴؛ بحارالانوار، ج ۶۴، ص۵۳؛ ج ۷۹، ص۱۷۳.
- ↑ تفسیر جلالین، ص۹۲؛ روح المعانی، ج ۳، ص۷۵؛ مراح لبید، ج ۱، ص۲۰۸.
- ↑ مناقب، ج ۳، ص۲۸۶؛ الدر المنثور، ج ۵، ص۲۶۲؛ كنز العمال، ج ۱۱، ص۶۰۱.
- ↑ میرمحمدی، سید کمال الدین، مقاله «صدیقین»، دائرةالمعارف قرآن کریم، ج۱۷، ص ۱۸۲.
- ↑ «و کسانی که به خداوند و پیامبرانش ایمان آوردهاند، نزد پروردگار خویش همان راستگویان و شهیدانند؛ آنان راست پاداش و فروغشان؛ و آن کسان که کافر شدند و آیات ما را دروغ شمردند دوزخیاند» سوره حدید، آیه ۱۹.
- ↑ مجمع البیان، ج ۵، ص۷۷؛ الصافی، ج ۲، ص۳۵۷؛ کنزالدقائق، ج ۵، ص۴۹۷.
- ↑ میرمحمدی، سید کمال الدین، مقاله «صدیقین»، دائرةالمعارف قرآن کریم، ج۱۷، ص ۱۸۴.