آیه فی بیوت اذن الله

این مدخل زیرشاخهٔ بحث آیات امامت امام علی است. آیه فی بیوت اذن الله از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: آیه فی بیوت اذن الله - پرسش مرتبط ندارد

آیه فی بیوت اذن الله
ترجمه آیه
[این نور] در خانه هایی است که خدا اذن داده [شأن و منزلت و قدر و عظمت آنها] رفعت یابند و نامش در آنها ذکر شود
مشخصات آیه
بخشی از	آیهٔ ۳۶ سورهٔ نور قرآن کریم
محتوای آیه
شأن نزول آیه	علی بن ابی‎طالب(ع)
مصادیق برای آیه	وصایت علی بن ابی‌طالب(ع)
دلالت آیه	امامت امیرالمؤمنین(ع)

از جمله آیاتی که در اثبات افضلیت امیرالمؤمنین(ع) و به تبع آن، امامت آن حضرت پس از رسول خدا(ص) به آن استناد شده، آیات ۳۶ و ۳۷ سورۀ مبارکه نور است. خدای تعالی در این دو آیه می‌فرماید: ﴿فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ * رِجَالٌ لّا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَن ذِكْرِ اللَّهِ﴾؛ نور خدا در خانه‌هایی است که خدا اذن داده [تا نام، مقام و بناء ان] بالا برود و نامش در آنجا یاد شود و بامدادان و عصرگاهان او را تسبیح گویند. مردانی که هیچ داد و ستد و هیچ معامله‌ای آنان را از یاد خداوند سرگرم و غافل نمی‌سازد. بر اساس دسته‌ای از روایات نبوی، مراد از "بیت"، خانه‌های انبیا و امامان معصوم(ع) و به ویژه خانه امام علی(ع) است که رسول خدا(ص) آن را افضل و برتر از همه خانه‌ها می‌دانند. روشن است که با اثبات افضلیت امام علی(ع)،امامت آن حضرت بر اساس حکم و بنای عقلا مبنی بر لزوم تقدیم فاضل بر مفضول، نیز ثابت خواهد شد.

شرح و تفسیر آیه

نور ویژه الهی در خانه‌های بلند مرتبه

نور رحمت خاص الهی، در خانه‌های رفیع و بلند مرتبه جای دارد ﴿فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ﴾ که به اذن خدای سبحان رفعت مقام یافته‌اند! مراد از خانه‌های بلند مرتبه، مراکز عبادی مانند مساجد، مشاهد مشرف و حسینیه هاست که مؤمنان راستین در این مکان‌های مقدس حضور می‌‌یابند و ذکر و تسبیح خدا می‌گویند؛ پس این خانه‌ها همه مراکز عبادی را در بر می‌گیرند و به مسجد اختصاص ندارند از این رو خدا نام مسجد را در ردیف دیگر مراکز عبادی و مذهبی یاد می‌کند: ﴿وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُم بِبَعْضٍ لَّهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيرًا﴾؛ نور رحمت ویژه الهی، افزون بر مساجد، در مشاهد مشرف و حرم پیامبران(ع) و امامان معصوم(ع) نیز هدایتگر دلهاست و از الحاق خانه‌های پیامبران و امامان(ع) به مساجد بر می‌آید که نماز در حرم آنان - با اینکه به نوعی قبرستان است - نه تنها مکروه نیست، بلکه نظیر نماز در مسجد است و ثواب آن را دارد.

روشن است که رفعت بيوت الهی: ﴿فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ﴾ از سنخ رفعت معنوی و عقلی است که در آیاتی مانند ﴿يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ﴾ آمده، نه رفعت مادی و حسّی.

اهل ایمان هر صبح و شام در این مکان‌های مقدس به ذکر خدا و تسبیح حق، مشغول‌اند: ﴿وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ﴾ تعبير ﴿بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ﴾ دو احتمال دارد:

1. درباره عبادت خاص (نماز صبح و عصر) است.
2. کنایه از دوام و استمرار است؛ یعنی همواره در این مکان‌ها ذکر تسبیح خدا انجام می‌گیرد. ذکر کثیر، زمان خاص ندارد و هر چیزی اندازه ای دارد مگر یاد خدا.

چنانچه مراد از "غدو و آصال" دو وقت ویژه برای ذکر، دعا و تسبیح باشد، وقت سومی نیز در آیات دیگر مورد تأیید قرار گرفته و آن نیمه شب و سَحَر است.

صاحبان یا مهمانان خانه‌های بلند مرتبه

در خانه‌هایی که خدا به آنها رفعت مقام بخشیده است، مردانی هستند که نه تنها آنان به بازیچه و بازیگری رو نمی‌آورند بازیچه و بازیگران نیز به سراغ ایشان نمی‌آیند بلکه هیچ بیع و تجارتی آنان را از یاد خدا و برپا داشتن نماز و دادن زکات غافل نمی‌کند ﴿رِجَالٌ لّا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَن ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلاةِ وَإِيتَاء الزَّكَاةِ﴾. كلمه "رجال" از باب تغلیب است و به مردان اختصاص ندارد. اینان یا صاحبخانه‌اند یا مهمان‌های صاحب‌خانه چون همواره با خدا در ارتباطند و به ذکر و تسبیح حق مشغول‌اند. هیچگونه روابط اقتصادی و اجتماعی و پست و مقام‌های دنیایی آنان را سرگرم نمی‌کند.

مصداق بیوت در آیه

"بیت" در این گونه از روایات از سنخ بنای حجر و مدر نیست، بلکه ناظر به مکتب خاص و فضیلت محوری مخصوص است. بر پایه این گونه روایات عنوان "بیوت" در ﴿فِي بُيُوتٍ...﴾ تنها به بیوت ظاهری یعنی مساجد و مشاهد مشرف اختصاص ندارد و بیت معنوی نبوت و ولایت و ایمان را نیز در برمی‌گیرد و ذوات قدسی حضرات معصومان(ع)از مصادیق بارز آن بیوت رفیع هستند زیرا پایگاه راستین نور الهی و جایگاه اصلی یاد خدای سبحان، جان پاک مقربان است و روشن بودن مساجد ظاهری نیز در گرو حضور آن ذوات نورانی و پیروان راستین آنان در این مراکز دینی و عبادی است همان‌گونه که رفعت آن مراکز ظاهری دینی و عبادی از سنخ رفعت معنوی و عقلی است؛ نه رفعت مادی و حسّی.

احادیث مرتبط با آیه

روایات صحیح و معتبری در منابع فریقین در شأن نزول این آیه وارد شده که مصادیق "بیوت" و "رجال" در آیات مورد نظر را انبیا، ائمه هدی و به ویژه امیرالمؤمنین(ع) دانسته‌اند.از جمله مهمترین این احادیث روایت ذیل است: «بریده گوید: «پیامبر اکرم(ص) این آیه: ﴿فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ﴾ را خواند. مردی از جای خود بلند شد و پرسید: ای رسول خدا: منظور کدام خانه‌ها است؟ حضرت فرمود: «خانه‌های انبیا. ابوبکر از جای خود بلند شد و در حالی که با دست به خانه علی و فاطمه(ع) اشاره می‌کرد، گفت: ای رسول خدا آیا این خانه از آنهاست؟ حضرت فرمود: آری بلکه این خانه برترین آن خانه‌هاست».

دلالت آیه

دلالت بر افضلیت امام علی(ع)

بر اساس روایاتی که در تفسیر آیه در منابع شیعه و اهل سنت آمده، افضلیت امام علی(ع) بر دیگران قابل اثبات است. به عنوان نمونه: ثعلبی به إسناد خود از انس بن مالک و بریده نقل می‌کند که گفتند: رسول خدا(ص)این آیه را قرائت فرمود. آن‌گاه مردی برخاست و گفت: ای رسول خدا، منظور از این خانه‌ها کدامند؟ پیامبر(ص) فرمودند: «خانه‌های انبیاء». ابوبکر برخاست و گفت: ای رسول خدا، این خانه از آن جمله است‌؟ (یعنی خانه علی و فاطمه(س)) پیامبر(ص)فرمود: «آری، از برترین آن خانه‌هاست». و در آن خانه‌ها مردانی را توصیف کرده به آنچه که بر افضلیّت آنها دلالت دارد. پس علی(ع) امام است والّا تقدیم مفضول بر فاصل لازم می‌آید».

بر همین اساس است که سید شرف الدین نیز در کتاب مراجعات، به این دو آیه استناد و آن را دلیلی بر افضلیّت و امامت امیرالمؤمنین(ع) دانسته است. ایشان پس از طرح این آیه شریفه، در ذیل آن می‌نویسد: «و مردان تسبیح گو [یعنی ائمه(ع)] کسانی هستند که خدای تعالی [درباره آنان] فرمود: ﴿ي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ * رِجَالٌ لّا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَن ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلاةِ وَإِيتَاء الزَّكَاةِ يَخَافُونَ يَوْمًا تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالأَبْصَارُ﴾ و خانه‌های ایشان همان خانه‌هایی است که خدای عزّوجلّ نام آن‌خانه‌ها را در قرآن بیان کرده و فرموده است: ﴿فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَن تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ﴾».

ایشان در حاشیه این سخن می‌فرماید: «از تفسیر مجاهد و یعقوب بن سفیان، درباره سخن خدای تعالی که فرمود: ﴿وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَكُوكَ قَائِمًا﴾ از ابن عباس نقل می‌کنند که گفت: همانا دحیه کلبی روز جمعه از شام به میره آمد و نزد سنگ‌های زیت، بار بر زمین نهاد، سپس به طبل‌ها کوبید تا مردم متوجّه آمدنش شوند. پس مردم به سوی او شتافتند و پیامبر را در حالی که بر منبر ایستاده بود و خطبه می‌خواند ترک کردند به جز علی، حسن، حسین، فاطمه(ع)، سلمان، ابوذر و مقداد. پس پیامبر فرمود: «به تحقیق خداوند روز جمعه به مسجد من نظر افکند و اگر اینان نبودند، مدینه بر اهلش آتش می‌افروخت و همچون قوم لوط سنگ بر آنها می‌بارید و خداوند درباره کسانی که با رسول خدا در مسجد مانده بودند، این سخن خود را نازل فرمود که: ﴿يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ * رِجَالٌ لّا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ﴾.

دلالت بر امامت امام علی(ع)

پس از اثبات افضلیت آن حضرت، با استناد به قاعده عقلی لزوم تقدیم فاضل بر مفضول و قبح تقدیم مفضول بر فاضل، امامت امام علی(ع) بروشنی ثابت خواهد شد

منابع

1. حسینی میلانی، سید علی، جواهر الکلام فی معرفة الامامة و الامام ج۵
2. جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، ج۶۰
3. برازش، علیرضا، تفسیر اهل بیت، ج۱۰