ربا در فقه سیاسی

مقدمه

ربا در لغت، به معنای زیادی است^[۱] و در اصطلاح شرع، بهره‌ای است که در قرض و یا معاوضۀ دو جنس متماثل یا مکیل و موزون از مقترض یا یکی از متبایعین اخذ می‌گردد^[۲]. ربا، گرچه جزو مسائل اقتصادی فقه به حساب می‌آید، امّا از زاویه آثار و تبعات اجتماعی، دقیقاً از مباحث سیاسی اجتماعی جامعه تلقی می‌گردد. در قرآن کریم، برای نخستین بار با توجه به شرایط جامعه عرب جاهلی که ربا در روابط اقتصادی‌شان، امری رایج و معمولی بوده است، به عنوان یک پند اخلاقی، ربا را کاری ناپسند در پیشگاه الهی شمرده است^[۳]، لکن بعدها با نزول آیه ﴿الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا...﴾^[۴]، ربا یکی از محرمات و گناهان کبیره به شمار آمده است.

رباخواری در بعد اجتماعی، باعث استثمار و استعمار توده‌ها شده و آنها را به دو طبقه فقیر و غنی تقسیم می‌کند. از این‌رو، رباخواری در تعالیم اسلام در حکم جنگ با خدا به شمار آمده است^[۵]. به همین منظور عقود اسلامی، به ویژه مضاربه، می‌تواند نقش اساسی در گردش صحیح پول و جلوگیری از استثمار و بهبود وضعیت معیشتی مردم داشته باشد. نخستین مضاربه در اسلام، مضاربه پیامبر (ص) با خدیجه (س) بوده است^[۶]^[۷].

ربا

سود یا ربحی که داین و طلبکار از مدیون (بدهکار) می‌ستاند و آن بر دو نوع است: ربای قرضی و ربای معاوضی و عملی مجرمانه و حرام است. ربا یکی از راه‌های استفاده از سرمایه بدون کار به منظور بهره‌گیری از سود سرمایه است. ربا چه به صورت قرض با ربح افزوده باشد و یا از راه معامله کالاهای هم‌جنس (غیر از معدود) با ارزش افزوده انجام گیرد، از نظر شرع اسلام ممنوع و حرام است. سود حاصل در این موارد تنها سود پول و سرمایه است و مفاسد مادی و معنوی چنین درآمدی، هر چند که منافع جزئی به همراه داشته باشد انکارناپذیر است. ربا موجب طغیان سرمایه، تورم غیرطبیعی، کاهش کار، استثمار، تکاثر، رقابت ناسالم، رکورد تولید، از میان رفتن انگیزه‌های سالم و ده‌ها مفسدۀ اقتصادی - اجتماعی دیگر می‌شود. در ربا صاحب سرمایه، خسارت احتمالی طرف مقابل را تضمین و عهده‌دار نمی‌شود و به هر حال سود سرمایه خود را هر چند که از آن، چیزی برای طرف مقابل نماند، استیفا می‌کند^[۸].^[۹]

منابع

پانویس

↑ المنجد، ص۲۴۷؛ صحاح اللغة، ج۱، ص۹۴.
↑ النهایه، ص۳۷۶؛ تحریر الوسیله، ج۱، ص۵۳۸؛ مختلف الشیعه، ج۵، ص۱۱۴.
↑ ﴿وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ رِبًا لِيَرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا يَرْبُو عِنْدَ اللَّهِ وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ زَكَاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ﴾ «و هر آنچه ربا بدهید تا (بهره شما را) در دارایی‌های مردم بیفزاید نزد خدا نمی‌افزاید و آنچه زکات بدهید که خشنودی خداوند را بخواهید؛ چنین کسان دو چندان (پاداش) دارند» سوره روم، آیه ۳۹.
↑ «آنان که ربا می‌خورند جز به گونه کسی که شیطان او را با برخورد، آشفته سر کرده باشد (به انجام کارها) بر نمی‌خیزند؛ این (آشفته سری) از آن روست که آنان می‌گویند خرید و فروش هم مانند رباست در حالی که خداوند خرید و فروش را حلال و ربا را حرام کرده است.».. سوره بقره، آیه ۲۷۵.
↑ ﴿إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ * يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ﴾ «کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند و نماز بر پا داشته و زکات داده‌اند پاداش آنان نزد پروردگارشان است و نه بیمی خواهند داشت و نه اندوهگین می‌گردند * ای مؤمنان! از خداوند پروا کنید و اگر مؤمنید آنچه از ربا که باز مانده است رها کنید» سوره بقره، آیه ۲۷۷-۲۷۸؛ بحار الانوار، ج۱۰۳، ص۱۰۶.
↑ تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۱۶؛ بحارالانوار، ج۱۶، ص۲۲؛ الکامل، ج۱، ص۵۶۹.
↑ فروتن، اباصلت، مرادی، علی اصغر، واژه‌نامه فقه سیاسی، ص ۱۱۳.
↑ فقه سیاسی، ج۴، ص۱۵۴-۱۵۵.
↑ عمید زنجانی، عباس علی، دانشنامه فقه سیاسی ج۲، ص ۹۲.

[1] المنجد، ص۲۴۷؛ صحاح اللغة، ج۱، ص۹۴.

[2] النهایه، ص۳۷۶؛ تحریر الوسیله، ج۱، ص۵۳۸؛ مختلف الشیعه، ج۵، ص۱۱۴.

[3] ﴿وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ رِبًا لِيَرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا يَرْبُو عِنْدَ اللَّهِ وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ زَكَاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ﴾ «و هر آنچه ربا بدهید تا (بهره شما را) در دارایی‌های مردم بیفزاید نزد خدا نمی‌افزاید و آنچه زکات بدهید که خشنودی خداوند را بخواهید؛ چنین کسان دو چندان (پاداش) دارند» سوره روم، آیه ۳۹.

[4] «آنان که ربا می‌خورند جز به گونه کسی که شیطان او را با برخورد، آشفته سر کرده باشد (به انجام کارها) بر نمی‌خیزند؛ این (آشفته سری) از آن روست که آنان می‌گویند خرید و فروش هم مانند رباست در حالی که خداوند خرید و فروش را حلال و ربا را حرام کرده است.».. سوره بقره، آیه ۲۷۵.

[5] ﴿إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ * يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ﴾ «کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند و نماز بر پا داشته و زکات داده‌اند پاداش آنان نزد پروردگارشان است و نه بیمی خواهند داشت و نه اندوهگین می‌گردند * ای مؤمنان! از خداوند پروا کنید و اگر مؤمنید آنچه از ربا که باز مانده است رها کنید» سوره بقره، آیه ۲۷۷-۲۷۸؛ بحار الانوار، ج۱۰۳، ص۱۰۶.

[6] تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۱۶؛ بحارالانوار، ج۱۶، ص۲۲؛ الکامل، ج۱، ص۵۶۹.

[7] فروتن، اباصلت، مرادی، علی اصغر، واژه‌نامه فقه سیاسی، ص ۱۱۳.

[8] فقه سیاسی، ج۴، ص۱۵۴-۱۵۵.

[9] عمید زنجانی، عباس علی، دانشنامه فقه سیاسی ج۲، ص ۹۲.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]