تعدد زوجات
چندهمسری و عدالت بین آنان
مسئله چندهمسری پیش از اسلام رواج داشت، بلکه سنتی دیرینه بود که در میان بیشتر ملتهای کهن مانند مصر، هند، چین فارس قدیم (ایران باستان) و حتی روم و یونان[۱] دیده میشد. اسلام پس از ظهور با نهادن مقرراتی این سنت را به چهار همسر محدود کرد، آن هم به شرط رعایت عدالت رفتاری مردان میان همه زنان از قبیل عدالت در تأمین هزینه زندگی، مسکن، پوشاک، امور زناشویی، حسن معاشرت و دیگر حقوق همسر که با شئون متعارف زن مطابق است. قرآن مردانی را که نتوانند حقوق همسران و عدالت در عرصه رفتار را رعایت کنند، ملزم به گزینش یک زن کرده است که این کار از ظلم و ستم خانوادگی بهتر جلوگیری میکند[۲].
تأکید قرآن بر رعایت عدالت رفتاری و شرط کردن آن برای این است که ممکن است شوهر به لحاظ تمایل قلبی به همسرانش متفاوت باشد و برخی از آنان را بیشتر دوست بدارد و این امری درونی و خارج از اختیار انسان است و میتواند عوامل مختلفی از قبیل زیباییها، عملکردها و خلقیات افراد در آن تأثیر داشته باشد؛ ولی آنچه ساماندهنده زندگی و مایه آرامش آن است، رفتار است؛ از اینرو رعایت عدالت در عرصه رفتار شرط چندهمسری لحاظ شده است؛ چنانکه در آیه دیگر قرآن به این موضوع اشاره شده است: «شما هرگز نمیتوانید]به لحاظ محبت قلبی[میان زنان عدالتورزی کنید؛ هرچند کوشش کنید؛ ولی در عرصه رفتار تمایل خود را به کلی متوجه یک همسر نسازید تا دیگری را سرگشته بلاتکلیف درآورید»[۳].
این نکته در سخن امام صادق(ع) نیز بیان شده و ایشان منظور از «عدالت» در آیه ۳ سوره نساء را عدالت در نفقه و دیگر حقوق همسر دانسته است؛ ولی تمایلات قلبی را که در آیه ۱۲۹ نساء بیان شده، خارج از اختیار آدمی و عدالت در آن را امری محال دانسته است[۴]، هرچند کنترل آن لازم است تا مایه نابسامانی در رفتار نشود[۵]. در پی نزول این قانون الهی، پیامبر(ص) به مؤمنانی که بیش از چهار همسر داشتند، فرمان داد چهار نفر از آنان را برگزینند و از بقیه با طلاق جدا شوند[۶].
یادآوری این نکته در اینجا ضروری است که مجاز بودن موضوع چندهمسری عوامل و مصلحتهایی دارد که در شرایط خاص قابل فهم است و میتوان برخی از این شرایط را چنین بیان کرد:
- گاهی جمعیت زنان بیش از جمعیت مردان است و دخترانی که به سن ازدواج میرسند و به شوهر نیاز دارند، شوهر مناسبی نمییابند یا مطلقه میشوند یا در جوانی بر اثر حوادث گوناگون شوهر را از دست میدهند. اگر تعدد زوجات مجاز نباشد، ممکن است آلودهدامن شوند که به زیان آنان و همه جامعه است؛ یعنی در این صورت ممکن است بیشتر مردان متاهل در پی ارتباط پنهانی و نامشروع با زنان بیشوهر باشند که فسادی فراگیر است؛ درحالیکه در فرض مجاز بودن چند همسری، درصد کمی از مردان آن هم با داشتن شرایط مناسب و رعایت عدالت رفتاری به صورت قانونی چند همسر خواهند داشت و از فساد فراگیر مردان متاهل و زنان بیهمسر جلوگیری میشود[۷].
- زنی که پیر و یائسه یا عقیم یا بیرحِم است یا در مسائل جنسی مشکلی دارد، چه بسا شوهر او ناگزیر باشد زن دیگری اختیار کند و در نتیجه از او جدا شود؛ اما اگر چندهمسری با رعایت عدالت رفتاری مجاز باشد، شوهر میتواند بدون جدایی از این همسر و با حفظ احترام و حقوق او زن دیگری اختیار کند و مشکل هر دو حل شود.
- گاهی شرایطی پدید میآید که جامعه مسلمان به تکثیر نسل نیاز دارد؛ مانند پدید آمدن حوادث طبیعی از قبیل زلزله، سیل، طوفان یا حوادث انسانی مثل هجوم دشمنان به مسلمانان و کشته شدن گروهی از مردان و بیوه شدن زنان آنان یا در شرایط تهدید شدن جامعه اسلامی از سوی بیگانگان و کمبود مدافعان. در این وضعیتها بهترین راه برای اداره زنان بیوه و تولید نسل چندهمسری است.
- در دوران پیشین، داشتن فرزندان متعدد اهمیت داشت؛ زیرا از یک سو بر آمار قبیله افزوده میشد و از سوی دیگر برخی ازدواجها به فرزندآوری نمیانجامید و از جانب سوم مرگ و میر کودکان به سبب بیماری و ضعف بهداشت در آن دورهها فراوان بود که در این باره میتوان نمونههایی از فرزندان معصومان(ع) را نشان داد[۸]. جنگها و غارتهای آن زمان هم کم نبود. همه این عوامل، چندهمسری را برای داشتن فرزندان متعدد تجویز میکرد.
پس جواز چندهمسری ناشی از مشکل اجتماعی و توجه به نیاز انسان است که به انگیزه حل این مشکل و حفظ مصالح عمومی توجه به نیاز زن و مرد و احیای حقوق زن تجویز شده است؛ از اینرو اسلام آن را با رعایت شرط عدالت رفتاری مجاز دانسته است[۹] تا هم جلو خوشگذرانی مردان و داشتن محبوبههای پنهانی آنان گرفته شود و هم زنان از حق ازدواج محروم نمانند[۱۰]. گفتنی است در همان حال که اسلام چند همسری را بر پایه مصالحی برای مردان مجاز دانسته، ارتباط نامشروع زن با مرد نامحرم را برای زنان به شدت حرام کرده و مجازات سختی برای آن در نظر گرفته است[۱۱] و این برای حفظ سلامت، عزت و پاکیزکی زنان و نسل آنان است؛ چراکه ارتباط روشن و قطعی نسل گذشته و آینده خواسته غریزی طبیعت بشر است که این رابطه با چندشوهری به ابهام میگراید و بلکه از بین میرود[۱۲]. مسئله چندهمسری با لحاظ مصلحتهای یادشده در عصر پیامبر و امامان(ع) نیز ادامه یافت و در زندگی آنان مشاهده میشود؛ چنانکه چندهمسری پیامبر(ص) خبر معروفی است که نیازی به ذکر ندارد. چندهمسری امامان(ع) نیز در عنوان «گونهشناسی همسران امامان» روشن خواهد شد که با لحاظ شرایط مختلف از جمله پس از درگذشت برخی همسران یا بیسرپرستی و ناتوانی این زنان در اداره زندگی بود.[۱۳].
منابع
پانویس
- ↑ ر.ک: منتسکیو، روح القوانین، ص۴۳۴-۴۳۷؛ ابراهیم عبدیپور، «تعدد زوجات»، دانشنامه فاطمی، ج۵، ص۲۱۶.
- ↑ ﴿فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ ذَلِكَ أَدْنَى أَلَّا تَعُولُوا﴾ «و اگر بیم دارید که داد نورزید یک زن را و یا کنیز خود را (به همسری گزینید)؛ این کار به آنکه ستم نورزید نزدیکتر است» سوره نساء، آیه ۳.
- ↑ ﴿وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ﴾ «و هرگز نمیتوانید میان زنان (خود) دادگری کنید هر چند (به آن) آزمند باشید پس، (از یکی) یکسره رو مگردانید که او را سرگردان واگذارید» سوره نساء، آیه ۱۲۹.
- ↑ علی بن ابراهیم قمی، تفسیر، ج۱، ص۱۵۵؛ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۵، ص۳۶۳، ح۱ («فَإِنَّمَا عَنَى بِهِ الْمَوَدَّةَ، فَإِنَّهُ لَا يَقْدِرُ أَحَدٌ أَنْ يَعْدِلَ بَيْنَ امْرَأَتَيْنِ فِي الْمَوَدَّةِ»).
- ↑ ناصر مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۴، ص۱۵۵.
- ↑ ر.ک: محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۲۰، صص۵۲۲ و۵۲۴، ح۲۶۲۵۲ و ۲۶۲۵۴.
- ↑ ر.ک: مرتضی مطهری، مجموعه آثار، ج۱۹، ص۳۰۲-۳۰۳.
- ↑ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۳، ص۲۶۲، ح۴۵ (ابراهیم پسر پیامبر(ص) در کودکی درگذشت)؛ محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۴۷، ص۲۴۹ (سه تن از فرزندان امام صادق(ع) از جمله اسماعیل درگذشتند).
- ↑ ﴿وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ وَإِنْ تُصْلِحُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا﴾ «و هرگز نمیتوانید میان زنان (خود) دادگری کنید هر چند (به آن) آزمند باشید پس، (از یکی) یکسره رو مگردانید که او را سرگردان واگذارید و اگر (میان خود و او را) سازش دهید و پرهیزگاری ورزید بیگمان خداوند آمرزندهای بخشاینده است» سوره نساء، آیه ۱۲۹.
- ↑ ر.ک: مرتضی مطهری، مجموعه آثار، ج۱۹، ص۳۲۳-۳۴۴.
- ↑ ﴿وَلَا تَقْرَبُوا الزِّنَا إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَسَاءَ سَبِيلًا﴾ «و نزدیک زنا نشوید که کاری زشت و راهی بد است» سوره اسراء، آیه ۳۲؛ ﴿وَلَا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَمَقْتًا وَسَاءَ سَبِيلًا﴾ «و با زنانی که پدرانتان به نکاح آوردهاند، ازدواج نکنید که کاری زشت و ناخوشایند و بیراه است؛ مگر آنچه از پیش (در زمان جاهلیت) روی داده است» سوره نساء، آیه ۲۲.
- ↑ ر.ک: مرتضی مطهری، مجموعه آثار، ج۱۹، ص۳۰۲-۳۰۳.
- ↑ مقدسی، یدالله، سیره همسرداری امامان معصوم، ص ۶۴.