تعدد زوجات

این مدخل زیرشاخهٔ بحث ازدواج است. مدخل مرتبط ندارد - پرسش مرتبط ندارد

تاریخچه تعدد زوجات

تعدد زوجات به معنای چند همسر داشتن در ادیان آسمانی پیش از اسلام امری مورد پذیرش بوده است. در انجیل‌های چهارگانه نیز دربارۀ چند همسری سخن صریحی مبتنی بر تحریم وجود ندارد، اما پولس، از اصحاب کلیسا، چند همسری را برای اسقف‌ها تحریم کرد. تعدد زوجات در جامعه عرب جاهلی پیش از اسلام وجود داشت و بدون هیچ محدودیت رایج بود، اما اسلام با حکم به مجاز بودن تعدد زوجات ضمن محدودکردن آن به چهار همسر، قیود و شرایطی برای آن در نظر گرفت.

در آیاتی از قرآن کریم به تعدد زوجات اشاره شده‌است: ﴿وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ ذَلِكَ أَدْنَى أَلَّا تَعُولُوا﴾، ﴿يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا فَتَعَالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَأُسَرِّحْكُنَّ سَرَاحًا جَمِيلًا﴾، ﴿يَا نِسَاءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضَاعَفْ لَهَا الْعَذَابُ ضِعْفَيْنِ وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا﴾، ﴿وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى وَأَقِمْنَ الصَّلَاةَ وَآتِينَ الزَّكَاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا﴾، ﴿يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ وَمَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ وَبَنَاتِ عَمِّكَ وَبَنَاتِ عَمَّاتِكَ وَبَنَاتِ خَالِكَ وَبَنَاتِ خَالَاتِكَ اللَّاتِي هَاجَرْنَ مَعَكَ وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرَادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَهَا خَالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ عَلِمْنَا مَا فَرَضْنَا عَلَيْهِمْ فِي أَزْوَاجِهِمْ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ لِكَيْلَا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا﴾،﴿يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ لِمَ تُحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ تَبْتَغِي مَرْضَاتَ أَزْوَاجِكَ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ﴾، ﴿وَإِذْ أَسَرَّ النَّبِيُّ إِلَى بَعْضِ أَزْوَاجِهِ حَدِيثًا فَلَمَّا نَبَّأَتْ بِهِ وَأَظْهَرَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ عَرَّفَ بَعْضَهُ وَأَعْرَضَ عَنْ بَعْضٍ فَلَمَّا نَبَّأَهَا بِهِ قَالَتْ مَنْ أَنْبَأَكَ هَذَا قَالَ نَبَّأَنِيَ الْعَلِيمُ الْخَبِيرُ﴾ در روایات نیز به این مسئله اشاره شده‌است.

جواز چندهمسری با شرایطی که در اسلام آمده‌ است، مبتنی بر مصالح فردی و اجتماعی انسان‌ها و به خاطر سامان دادن به روابط مرد و زن می‌باشد. براین اساس چند همسری ناشی از یک مشکل اجتماعی و توجه به نیاز انسان بوده که به منظور حفظ مصالح عمومی و توجه به نیاز زن و مرد وضع شده‌است تا هم جلو خوش‌گذرانی مرد گرفته شود و هم زنان از حق ازدواج محروم نمانند؛ بنابراین تعدد زوجات به مصلحت زن و حقی برای اوست.

امام‌ خمینی نیز تعدد زوجات را خیانتی به زنان نمی‌داند و چنین برداشتی را ناشی از عدم توجه به مصالح واقعی می‌داند که در اسلام نسبت به حقوق زن و مرد ملاحظه شده‌است. ایشان از یکی از اساتید خود نقل می‌کند که تعدد زوجات، ورود به دنیا و توجه به آن نیست؛ بلکه یکی از شاهکارهای بزرگی است که انسان در صورت گرفتار شدن به آن درمی‌یابد که در عین ورود به دنیا، از دنیا خارج و از آن منصرف شده‌است.

چندهمسری و عدالت بین آنان

مسئله چندهمسری پیش از اسلام رواج داشت، بلکه سنتی دیرینه بود که در میان بیشتر ملت‌های کهن مانند مصر، هند، چین فارس قدیم (ایران باستان) و حتی روم و یونان دیده می‌شد. اسلام پس از ظهور با نهادن مقرراتی این سنت را به چهار همسر محدود کرد، آن هم به شرط رعایت عدالت رفتاری مردان میان همه زنان از قبیل عدالت در تأمین هزینه زندگی، مسکن، پوشاک، امور زناشویی، حسن معاشرت و دیگر حقوق همسر که با شئون متعارف زن مطابق است. قرآن مردانی را که نتوانند حقوق همسران و عدالت در عرصه رفتار را رعایت کنند، ملزم به گزینش یک زن کرده است که این کار از ظلم و ستم خانوادگی بهتر جلوگیری می‌کند.

تأکید قرآن بر رعایت عدالت رفتاری و شرط کردن آن برای این است که ممکن است شوهر به لحاظ تمایل قلبی به همسرانش متفاوت باشد و برخی از آنان را بیشتر دوست بدارد و این امری درونی و خارج از اختیار انسان است و می‌تواند عوامل مختلفی از قبیل زیبایی‌ها، عملکردها و خلقیات افراد در آن تأثیر داشته باشد؛ ولی آنچه سامان‌دهنده زندگی و مایه آرامش آن است، رفتار است؛ از این‌رو رعایت عدالت در عرصه رفتار شرط چندهمسری لحاظ شده است؛ چنان‌که در آیه دیگر قرآن به این موضوع اشاره شده است: «شما هرگز نمی‌توانید]به لحاظ محبت قلبی[میان زنان عدالت‌ورزی کنید؛ هرچند کوشش کنید؛ ولی در عرصه رفتار تمایل خود را به کلی متوجه یک همسر نسازید تا دیگری را سرگشته بلاتکلیف درآورید».

این نکته در سخن امام صادق(ع) نیز بیان شده و ایشان منظور از «عدالت» در آیه ۳ سوره نساء را عدالت در نفقه و دیگر حقوق همسر دانسته است؛ ولی تمایلات قلبی را که در آیه ۱۲۹ نساء بیان شده، خارج از اختیار آدمی و عدالت در آن را امری محال دانسته است، هرچند کنترل آن لازم است تا مایه نابسامانی در رفتار نشود. در پی نزول این قانون الهی، پیامبر(ص) به مؤمنانی که بیش از چهار همسر داشتند، فرمان داد چهار نفر از آنان را برگزینند و از بقیه با طلاق جدا شوند.

علل چند همسری

یادآوری این نکته در اینجا ضروری است که مجاز بودن موضوع چندهمسری عوامل و مصلحت‌هایی دارد که در شرایط خاص قابل فهم است و می‌توان برخی از این شرایط را چنین بیان کرد:

1. گاهی جمعیت زنان بیش از جمعیت مردان است و دخترانی که به سن ازدواج می‌رسند و به شوهر نیاز دارند، شوهر مناسبی نمی‌یابند یا مطلقه می‌شوند یا در جوانی بر اثر حوادث گوناگون شوهر را از دست می‌دهند. اگر تعدد زوجات مجاز نباشد، ممکن است آلوده‌دامن شوند که به زیان آنان و همه جامعه است؛ یعنی در این صورت ممکن است بیشتر مردان متاهل در پی ارتباط پنهانی و نامشروع با زنان بی‌شوهر باشند که فسادی فراگیر است؛ درحالی‌که در فرض مجاز بودن چند همسری، درصد کمی از مردان آن هم با داشتن شرایط مناسب و رعایت عدالت رفتاری به صورت قانونی چند همسر خواهند داشت و از فساد فراگیر مردان متاهل و زنان بی‌همسر جلوگیری می‌شود.
2. زنی که پیر و یائسه یا عقیم یا بی‌رحِم است یا در مسائل جنسی مشکلی دارد، چه بسا شوهر او ناگزیر باشد زن دیگری اختیار کند و در نتیجه از او جدا شود؛ اما اگر چندهمسری با رعایت عدالت رفتاری مجاز باشد، شوهر می‌تواند بدون جدایی از این همسر و با حفظ احترام و حقوق او زن دیگری اختیار کند و مشکل هر دو حل شود.
3. گاهی شرایطی پدید می‌آید که جامعه مسلمان به تکثیر نسل نیاز دارد؛ مانند پدید آمدن حوادث طبیعی از قبیل زلزله، سیل، طوفان یا حوادث انسانی مثل هجوم دشمنان به مسلمانان و کشته شدن گروهی از مردان و بیوه شدن زنان آنان یا در شرایط تهدید شدن جامعه اسلامی از سوی بیگانگان و کمبود مدافعان. در این وضعیت‌ها بهترین راه برای اداره زنان بیوه و تولید نسل چندهمسری است.
4. در دوران پیشین، داشتن فرزندان متعدد اهمیت داشت؛ زیرا از یک سو بر آمار قبیله افزوده می‌شد و از سوی دیگر برخی ازدواج‌ها به فرزندآوری نمی‌انجامید و از جانب سوم مرگ و میر کودکان به سبب بیماری و ضعف بهداشت در آن دوره‌ها فراوان بود که در این باره می‌توان نمونه‌هایی از فرزندان معصومان(ع) را نشان داد. جنگ‌ها و غارت‌های آن زمان هم کم نبود. همه این عوامل، چندهمسری را برای داشتن فرزندان متعدد تجویز می‌کرد.

پس جواز چندهمسری ناشی از مشکل اجتماعی و توجه به نیاز انسان است که به انگیزه حل این مشکل و حفظ مصالح عمومی توجه به نیاز زن و مرد و احیای حقوق زن تجویز شده است؛ از این‌رو اسلام آن را با رعایت شرط عدالت رفتاری مجاز دانسته است تا هم جلو خوش‌گذرانی مردان و داشتن محبوبه‌های پنهانی آنان گرفته شود و هم زنان از حق ازدواج محروم نمانند.

عدم مشروعیت روابط نامشروع

گفتنی است در همان حال که اسلام چند همسری را بر پایه مصالحی برای مردان مجاز دانسته، ارتباط نامشروع زن با مرد نامحرم را برای زنان به شدت حرام کرده و مجازات سختی برای آن در نظر گرفته است و این برای حفظ سلامت، عزت و پاکیزکی زنان و نسل آنان است؛ چراکه ارتباط روشن و قطعی نسل گذشته و آینده خواسته غریزی طبیعت بشر است که این رابطه با چندشوهری به ابهام می‌گراید و بلکه از بین می‌رود.

چند همسری در دوره امامان(ع)

مسئله چندهمسری با لحاظ مصلحت‌های یادشده در عصر پیامبر و امامان(ع) نیز ادامه یافت و در زندگی آنان مشاهده می‌شود؛ چنان‌که چندهمسری پیامبر(ص) خبر معروفی است که نیازی به ذکر ندارد. چندهمسری امامان(ع) با لحاظ شرایط مختلف ـ از جمله: پس از درگذشت برخی همسران یا بی‌سرپرستی و ناتوانی این زنان در اداره زندگی ـ اتفاق می‌افتاد.

منابع

1. مقدسی، یدالله، سیره همسرداری امامان معصوم
2. زراعتیان، اکبر، مقاله «ازدواج»، دانشنامه امام خمینی ج۱