صفات شیطان

اين مدخل از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:

صفات شیطان در قرآن | صفات شیطان در حدیث | صفات شیطان در نهج البلاغه | صفات شیطان در کلام اسلامی | صفات شیطان در عرفان اسلامی

در این باره، تعداد بسیاری از پرسش‌های عمومی و مصداقی مرتبط، وجود دارند که در مدخل صفات شیطان (پرسش) قابل دسترسی خواهند بود.

مقدمه

• کلمه شیطان، به معنای دور شده و تندخو است و مراد، همان موجود نافرمان و تندخویی است که از رحمت خدا دور افتاد. او ذی شعور و مکلف و نامرئی و فریبکار است. هر چند پیش از خلقت آدمی، شش هزار سال خدای را عبادت کرد، با ساعتی تکبر، آن را از میان برد. چون خداوند، آدم را آفرید، به فرشتگان فرمان داد بر او سجده کنند. شیطان که در میان فرشتگان بود، تکبر ورزید و سرباز زد و به همین روی، کافر گشت. بدین‌سان، تکبر و کفر، نخستین صفات ناپسند شیطان‌اند. خلقت شیطان از آتش است و خلقت آدم از خاک. شیطان با قیاس آتش و خاک، خود را از آدم برتر خواند و به تکبر لغزید. او آدم را مایه خواری خویش پنداشت و سوگند یاد کرد تا از او و فرزندانش انتقام کشد.
• قرآن کریم از صفت بغض و کینه شیطان و تصمیم او بر انتقام یاد کرده و فرموده است که او از پس و پیش و چپ و راست در کمین آدمیزادگان است. از دیگر صفات شیطان، وسوسه‌گری است. او نعمت‌های مادی را به رخ آدمی می‌کشد و کالای خاکی را در پیش او می‌آراید و او را وسوسه می‌کند و می‌فریبد. قرآن، انسان را فرمان داده است که برای رهایی از وسوسه شیطان، به خدا پناه آوَرَد. چون شیطان را از مقام قرب الهی می‌راندند، از خداوند مهلت خواست تا زنده بماند و تا روز بازپسین فرزندان آدم را به وسوسه اندازد. خداوند نیز به او مهلت داد. از این رو قرآن او را "مُنْظَر" یعنی مهلت داده شده، می‌خواند.
• مهم‌ترین صفات شیطان بنابر متون دینی عبارت‌اند از:

1. ابلیس: به معنای نا امید و مأیوس است. چون شیطان را از درگاه الهی راندند، از رحمت خدا امید بُرید و از آن پس او را "ابلیس" خواندند.
2. خناس: به معنای پنهانکار است. هر گاه آدمی، خدا را یاد کند، بی‌درنگ شیطان از او می‌گریزد و پنهان می‌شود و چون از خدا غفلت ورزد، شیطان بازمی‌آید و در فریب او می‌کوشد. احتمال دیگر در وجه این صفت آن است که شیطان با پنهانکاری سراغ آدمی می‌آید و باطل را می‌آراید و حق را می‌پوشاند.
3. رجیم: به معنای آن است که شیطان از رحمت خدا و خیرات رانده شده است و نیز از منازل ملأ اعلی. قرآن کریم از ماجرای رانده شدن شیطان چند بار یاد کرده است.
4. عدو مبین: به معنای دشمن آشکار است. دشمنی شیطان با آدمیزادگان از مهم‌ترین صفات او است. شیطان، دشمن همیشگی انسان است و تنها آن گاه دست از دشمنی بر می‌دارد که به سختی شکست خورَد؛ چنان که از رسول خدا(ص) نقل است که فرمود: "من به یاری خدا شیطان را تسلیم خویش کردم".
5. مارد و مَرید: به معنای سرکش و ویرانگر است. قرآن کریم، این صفت را ناشی از خباثت شیطان می‌داند و از عصیان او در برابر خداوند یاد می‌کند.
6. صاغر: به معنای پست و زبون است. چون شیطان سرکشی کرد، عزت و کرامت خویش را بر باد داد و خداوند او را پست و حقیر خواند. باری، قرآن پاره‌ای صفات دیگر شیطان را به مناسبت‌های متعدد ذکر کرده است. بنابر آیات قرآن، شیطان، موجودی فاسق است، کفور و ناسپاس است، مشمول لعن الهی است، نکوهیده است، برای انسان، مایه بدی و زشتی است، همنشینی او، آدمی را خوار می‌سازد، گمراه کننده آشکار است، فتنه می‌آفریند و فریب می‌دهد، بسیار دروغگو است و وعده‌های دروغ می‌دهد و آرزوها برمی‌انگیزد و پیروانش را به سوی دوزخ راه می‌نماید.

• روایات بزرگان معصوم(ع) نیز صفاتی برای شیطان بر شمرده‌اند. در برخی روایات، وسوسه هنگام عبادات- مانند وسوسه هنگام وضو- از شیطان است. او در فریب انسان بسیار می‌کوشد؛ اما اگر انسان به خدا پناه آورد، از شیطان کاری بر نمی‌آید و او از انسان توانمندتر نیست. در روایاتی از امام علی(ع) نیز پاره‌ای از صفات شیطان آمده است که از آن جمله است: حسادت، تعصب ناروا، عیب‌جویی، طعنه‌زنی، فخر فروشی و طمع.

منابع

• فرهنگ شیعه

جستارهای وابسته

پانویس

 با کلیک بر فلش ↑ به محل متن مرتبط با این پانویس منتقل می‌شوید: