بحث:شریعت در کلام اسلامی

مقدمه

• اصطلاحی است که بیش‌تر به معنای دین به کار می‌رود و عبارت است از همان راهی که خداوند به واسطه پیامبران بر بندگان خویش گشوده است و اعتقادات و احکام و اخلاقیات دینی را در بر می‌گیرد. بدین روی می‌توان- مثلًا- به جای "دین موسی"، گفت "شریعت موسی" یا "شریعت یهود". این معنا از شریعت، معنای عام آن است؛ اما عرفا و فقها این اصطلاح را به معنایی خاص نیز به کار برده‌اند که عبارت است از احکام عملی و فقهی و ظاهری؛ چنان که کتاب علامه حلی در احکام فقهی‌ "شرائع الاسلام" نام دارد و از این رو است که علم به احکام فرعی را "علم شرایع" نام کرده‌اند. عرفا از شریعت، کنار طریقت و حقیقت یاد می‌کنند و مراد آنان احکام ظاهری و عملی اسلام است. اهل عرفان، پای‌بندی به شریعت را شرط راه یافتن به طریقت و حقیقت دانسته‌اند؛ چنان‌که ابوالقاسم قشیری گوید: "شریعت، امر به التزام عبودیت است و حقیقت، مشاهده ربوبیت، و هر شریعتی که مؤید به حقیقت نباشد، غیر مقبول است و هر حقیقتی که مقید به شریعت نباشد، غیر محصول است".
• شریعت اسلامی- به معنای عام آن- ویژگی‌هایی دارد که عبارت‌اند از: جامعیت، هماهنگی با خِرَد و فطرت و دوری از سخت‌گیری، نفی ضرر و زیان، اصلاح‌طلبی، مبارزه با فساد و تأکید بر حقوق و آزادی‌های فردی و اجتماعی.

نسخ شرایع

• هر شریعتی، شریعت پیش از خود را نسخ می‌کند و شریعت اسلام- که واپسین شریعت است- همه شرایع پیشین را نسخ کرده است؛ اما مراد از نسخ آن نیست که همه تعالیم پیامبران پیشین از حقانیت و اعتبار می‌افتند. تعالیم پیامبران (ص) بر دو بخش‌اند: یکی تعالیمی که ماهیت اخباری دارند؛ همانند توحید، نبوت و معاد. نسخ به این تعالیم راه ندارد. دیگر، تعالیمی که دارای ماهیت انشائی‌اند و صدق و کذب‌پذیر نیستند. این تعالیم دستخوش نسخ می‌شوند. بدین سان، در نظر مسلمانان، نبوت پیامبران پیشین نسخ نشده است؛ بلکه احکام فرعی شریعت آنان با ظهور شریعت محمدی (ص) به نسخ دچار گشته‌اند.
• بزرگان و علمای اسلام معتقدند که پاره‌ای احکام شریعت خاتم نیز با احکام جدیدی نسخ شده و کنار رفته‌اند؛ همانند قبله که مسلمانان نخست مؤظف بودند رو به بیت المقدس نماز بگزارند؛ اما پس از مدتی این حکم نسخ شد و وظیفه یافتند روی به سوی کعبه کنند و نیز همانند وجوب صدقه برای نجوا با پیامبر (ص) و خانه‌نشین کردن زنان اگر خویش را به فحشا بیالایند.

شریعت در فرهنگ اصطلاحات علم کلام

• شریعت، در فرهنگ دینی به معنای مجموعه‌ای از دستورالعمل‌هاست که قانون اساسی زندگی معتقدان به یک دین به حساب می‌‌آید. داستان شریعت، هم نزد فقها مورد بحث است و هم عرفا که اختلاف و اشتراک آنها بررسی خواهد شد.
• شریعت، یعنی آنچه را خدا از دین برای انسان مقرر کرده و او را با اختیار در برگزیدن و هدف قرار دادن آن امر کرده است. آیه ﴿ثُمَّ جَعَلْنَاكَ عَلَى شَرِيعَةٍ مِنَ الْأَمْرِ فَاتَّبِعْهَا﴾ بر آن دلالت دارد. ابن‌عباس گفته است: "شرعه" راه و پیروی کردن از قرآن و "منهاج" راه و پیروی کردن از سنت است.
• عرفا و فقها متفق القول‌اند که شریعت، مقررات و احکام اسلامی مبتنی بر سلسله‌ای از حقایق و مصالح است. فقها معمولاً این مصالح را به اموری تفسیر می‌‌کنند که انسان را به سعادت، یعنی حد اعلای استفاده از مواهب مادی و معنوی می‌‌رساند؛ ولی عرفا معتقدند که همه راه‌ها به خدا منتهی می‌‌شود و همه مصالح و حقایق از نوع شرایط و امکانات و وسایل و موجباتی است که انسان را به سوی خدا سوق می‌دهد.
• فقها همین قدر می‌‌گویند: در زیر پرده شریعت (احکام و مقررات) یک سلسله مصالح نهفته است، و آن مصالح به منزله علل و روح شریعت به شمار می‌‌روند. تنها وسیله رسیدن به آن مصالح، عمل به شریعت است؛ اما عرفا معتقدند که مصالح و حقایقی که در تشریع احکام نهفته است، از نوع منازل و مراحلی است که انسان را به مقام قرب الهی و وصول به حقیقت سوق می‌دهد.
• عرفا معتقدند که باطن شریعت راه است و آن را "طریقت" می‌‌خوانند، و پایان این راه "حقیقت" است، یعنی همان توحید است که پس از فنای عارف از خود و انانیت، به دست می‌‌آید. این است که عارف به سه چیز معتقد است: "شریعت"، "طریقت" و "حقیقت". عارف معتقد است که شریعت وسیله یا پوسته‌ای است برای طریقت، و طریقت پوسته یا وسیله‌ای برای حقیقت. فقها معتقدند که مقررات اسلامی در سه بخش خلاصه می‌‌شود:

1. بخش اصول عقاید که علم کلام عهده‌دار تبیین آن است. در مسائل مربوط به اصول عقاید، لازم است که انسان از راه عقل، به این اصول، ایمان و اعتقاد تزلزل‌ناپذیر داشته باشد.
2. بخش اخلاق. در این بخش دستورهایی بیان شده است که وظیفه انسان را از نظر کسب فضایل و زدودن رذایل اخلاقی بیان می‌‌کند و علم اخلاق عهده‌دار بیان آن است.
3. بخش احکام است که به اعمال و رفتار خارجی انسان مربوط است و علم فقه عهده‌دار ترسیم و تبیین آن است.

• این سه بخش از یکدیگر مجزا هستند. بخش عقاید به عقل و فکر مربوط است. بخش اخلاق به نفس و ملکات و عادات نفسانی و بخش احکام به اعضا و جوارح مربوط می‌‌گردد.
• ولی عرفا در بخش عقاید، صرف اعتقاد ذهنی و عقلی را کافی نمی‌دانند. آنان مدعی هستند که باید به آنچه شایستگی ایمان و اعتقاد را دارد، رسید و به آن راه یافت و باید کاری کرد که پرده‌ها از میان انسان و آن حقایق برداشته شود.
• عرفا در بخش دوم (اخلاق) نیز اعتقادی ویژه دارند، مبنی بر اینکه اخلاق ساکن است و محدود؛ لذا کافی نیست. آنان به جای اخلاق عملی و فلسفی، سیر و سلوک عرفانی را که ترکیب خاص دارد، پیشنهاد می‌‌کنند.
• در بخش سوم ایراد و اعتراضی ندارند، فقط در مواردی خاص سخنانی دارند که احیاناً ممکن است ضد مقررات فقهی تلقی شود.
• عرفا از این سه بخش، به شریعت و طریقت و حقیقت تعبیر می‌‌کنند و معتقدند: همان‌گونه که مجموع انسان، یعنی بدن و نفس و عقل از یکدیگر مجزا نیستند، بلکه در عین اختلاف، با یکدیگر متحدند و نسبت آنها با یکدیگر، نسبت ظاهر و باطن است؛ شریعت و طریقت و حقیقت نیز چنین هستند، یعنی یکی ظاهر است و دیگری باطن و سومی باطن باطن.

پانویس

 با کلیک بر فلش ↑ به محل متن مرتبط با این پانویس منتقل می‌شوید: