حدیث ثقلین از دیدگاه اهل سنت

این مدخل زیرشاخهٔ بحث حدیث ثقلین است. حدیث ثقلین از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: حدیث ثقلین در کلام اسلامی - حدیث ثقلین در معارف مهدویت - حدیث ثقلین در علوم قرآنی - حدیث ثقلین از دیدگاه اهل سنت - پرسش مرتبط ندارد

خانواده حدیث ثقلین در منابع عامه

عبارتی که در این تعلیم مهم که همگی در سیاق احادیث «ثقلین» صدور یافته است، واژه «خلیفه» است. به این صورت که در این روایات واژه «خلیفة» و «خلیفتین» به جای «ثقل» و «ثقلین» به کار رفته است، به طور خاص و مشخص در مورد اهل بیت پیامبر است، شائبه هرگونه سوال و شک را از ذهن می‌زداید: شریک از رُکَین از قاسم بن حسان و او از زید بن ثابت روایت می‌کند که پیامبر گرامی اسلام فرمودند: من در میانتان دو خلیفه و جانشین به جای می‌گذارم. یکی کتاب خداست که ریسمان بلند (الهی) بین زمین و آسمان است و دیگری عترت و اهل بیت من است که این اصلاً از یکدیگر جدایی ندارند تا (در قیامت) در کنار حوض بر من وارد شوند.

ابن ابی شیبة در دو اثر خود این روایت را نقل می‌کند: مورد اول در کتاب «المسند»: «قَالَ رَسُولُ اللَّهِ‌(ص): إِنِّي تَارِكٌ فِيكُمْ خَلِفَتَیْنِ کَامِلَتَیْنِ كِتَابُ اللَّهِ وَ عِتْرَتِي وَ إِنَّهُمَا لَنْ يَتَفَرَّقَا حَتَّى يَرِدَا عَلَيَّ الْحَوْضَ‌». مورد دوم در کتاب «المصنف»: «إِنِّي قَدْ تَرَكْتُ فِيكُمْ خَلِفَتَیْنِ كِتَابَ اللَّهِ وَ أَهْلَ بَيْتِي وَ إِنَّهُمَا لَمْ يَفْتَرِقَا حَتَّى يَرِدَا عَلَيَّ الْحَوْضَ».

احمد بن حنبل نیز در دو کتاب مهم خود روایت را این چنین بیان می‌کند: مورد اول در کتاب «المسند»: «قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(ص): إِنِّي تَارِكٌ فِيكُمْ خَلِيفَتَيْنِ كِتَابَ اللَّهِ حَبْلٌ مَمْدُودٌ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ أَوْ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ وَ عِتْرَتِي أَهْلُ بَيْتِي وَ إِنَّهُمَا لَنْ يَفْتَرِقَا حَتَّى يَرِدَا عَلَيَّ الْحَوْضَ».

مورد دوم در «فضائل الصحابة»: «قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(ص): إِنِّي تَارِكٌ فِيكُمْ خَلِيفَتَيْنِ كِتَابَ اللَّهِ حَبْلٌ مَمْدُودٌ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ أَوْ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ وَ عِتْرَتِي أَهْلُ بَيْتِي وَ إِنَّهُمَا لَنْ يَفْتَرِقَا حَتَّى يَرِدَا عَلَيَّ الْحَوْضَ». ابن ابی عاصم، از فقها و محدثین بصره در کتاب مهم «السنة» نقل می‌کند: «قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(ص): إِنِّي قَدْ تَرَکْتُ فِيكُمْ خَلِيفَتَيْنِ كِتَابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتِي وَ إِنَّهُمَا لَنْ يَتَفَرَّقَا حَتَّى يَرِدَا عَلَيَّ الْحَوْضَ». طبرانی در «معجم الکبیر» از راویان ثقه این روایت را نقل می‌کند: «قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(ص): إِنِّي قَدْ تَرَکْتُ فِيكُمْ خَلِيفَتَيْنِ بَعْدِی كِتَابُ اللَّهِ وَ أَهْلُ بَيْتِي وَ إِنَّهُمَا لَنْ يَتَفَرَّقَا حَتَّى يَرِدَا عَلَيَّ الْحَوْضَ».

امام هیثمی شافعی در «مجمع الزوائد»، یکی از مهم‌ترین منابع حدیثی اهل سنت نقل می‌کند: «قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(ص): إِنِّي تَرَکْتُ فِيكُمْ خَلِيفَتَيْنِ بَعْدِی كِتَابُ اللَّهِ وَ أَهْلُ بَيْتِي وَ إِنَّهُمَا لَنْ يَتَفَرَّقَا حَتَّى يَرِدَا عَلَيَّ الْحَوْضَ». سیوطی در «جامع الصغیر»، که خلاصه «جامع الکبیر» است و سیوطی در این اثر صرفاً با استناد به منابع معتبر اهل سنت مثل صحاح سته و سایر آثار محدثان به نقل و مرتب کردن احادیث پرداخته است: «قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(ص): إِنِّي تَارِكٌ فِيكُمْ خَلِيفَتَيْنِ كِتَابَ اللَّهِ حَبْلٌ مَمْدُودٌ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ أَوْ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ وَ عِتْرَتِي أَهْلُ بَيْتِي وَ إِنَّهُمَا لَنْ يَفْتَرِقَا حَتَّى يَرِدَا عَلَيَّ الْحَوْضَ».

این روایات با همین متن و مضمون و جایگاه رفیع از حیث سند و دلالت، در آثار دیگر همچون روح المعانی «آلوسی»، جواهرالعقدین «سمهودی»، کتاب استجلاء اثر «حافظ السخاوی»، صحیح الجامع الصغیر با «تحقیق البانی»، و «الصحیح المسند» تالیف مصطفی بن العدوی، عالم معاصر و سرشناس سلفی و... آمده است.

با این مجموعه از احادیث معتبر معلوم می‌شود که دوازده خلیفه‌ای که پیامبر مکرر تأکید می‌کرده است، از خاندان و عترت ایشان هستند. و «عترت» همان طور که در گذشته گفتیم یعنی خویشان نزدیک. پس همه این دوازده تن از عترت و خویشان نزدیک ایشان هستند. تا اینجا دو حلقه از زنجیره تعیین جانشین منصوص و منصوب از طرف خدا و پیامبر مشخص شده است و تنها یک حلقه دیگر از این زنجیره باقیمانده است و او اینکه پیامبر اولین نفر از این دوازده تن را نام ببرد و این کاری است که پیامبر در غدیر خم به انجام رسانده است.

منابع

1. جاودان، محمد علی، جانشین پیامبر