احمد بن داوود دینوری در تاریخ اسلامی
این مدخل زیرشاخهٔ بحث احمد بن داوود دینوری است. احمد بن داوود دینوری از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: احمد بن داوود دینوری در تاریخ اسلامی - پرسش مرتبط نداردآشنایی اجمالی
دینوری (م۲۸۲)[۱] در درجه اول ریاضیدان و منجم و ادیب و پس از آن مورخ بوده است. وی در سال ۲۳۵ به اصفهان رفت و در آنجا به کار ستارهشناسی و هیئت و ثبت نتایج محاسبات نجومی رصدخانه خود مشغول شد. درباره مقام ادبی وی تا آنجا رفتهاند که وی را با جاحظ مقایسه کرده و ابوسعید سیرافی گفته است که «بیان ابوحنیفه دینور خوشتر و گفتار ابوعثمان - یعنی جاحظ - شیرینتر است»[۲]. ابوحیان توحیدی هم او را به خاطر کتاب الانواء او که در علم نجوم است با تعبیر من «نوادر الرجال» یاد کرده است[۳]. برای دینوری بیست و یک اثر در زمینههای مختلف یاد شده است. ابن ندیم آثار دینوری را برشمرده و دانش او را برگرفته از بصریها و کوفیها دانسته است. او دینوری را متبحر در لغت، هندسه، حساب و هیئت معرفی کرده و وی را موثق شمرده است[۴]. در عین حال اثر مهم او با نام اخبار الطوال بسیار با ارزش و حاوی اخباری بدیع و دست اول است. وی ایرانی بوده و با آنکه گرایش شعوبی ندارد، توجهش به ایران سبب شده است تا کتابش مأخذ مهمی برای تاریخ ایران درآید.
کتاب او شامل سه قسمت است: بخش نخست اخبار انبیا و ملوک گذشته. بخش دوم اخبار ایران، و بخش سوم اخبار دوران اسلامی تا سال ۲۲۷. اخبار الطوال را باید از جمله تواریخ عمومی دانست که در دوران رشد و بالندگی تاریخنگاری اسلامی، در کنار تاریخ یعقوبی و تاریخ خلیفة بن خیاط و آثار مفقود دیگر پدید آمده است. بخش عمده اخبار وی درباره عراق و تحولات کوفه است. از این جهت، حوزه مورد توجه او به نوشتههای ابومخنف نزدیک است؛ گرچه وی در دوره پس از امویان نیز مطالب قابل توجهی دارد. دینوری در این کتاب به سیره نبوی نپرداخته و از دوران خلفای نخست، تنها از فتوحات سخن گفته است. بحث از عثمان و مسائل دوران وی و شرح زندگی سیاسی جامعه اسلامی دوران امام علی(ع) در ادامه آمده است. پس از آن، از امویان و عباسیان سخن گفته و از حوزه حوادث عراق خارج نشده است. بحث از تأسیس بغداد، کشته شدن ابومسلم، قیام نفس زکیه و سرگذشت امین و مأمون و نیز شورش بابک از بحثهای اصلی اخبار الطوال است. این سیر، نشانگر آن است که وی صرفاً قصد ارائه اخبار مربوط به ایران را داشته است. بخشی از نقلهای وی از حوادث عراق بسیار با ارزش است. از آن جمله بخش مربوط به کربلا که صفحات زیادی را به خود اختصاص داده است (صص۲۲۹-٢۶٢). این حجم در قیاس با سایر موارد، حجم زیادی است. در عین حال هیچ اشارهای به تشیع وی نمیتوان کرد. خبری از وی که آورده است موسی بن جعفر(ع) در حضور هارون اختلافات آتی امین و مأمون را یادآور شده شگفت مینماید.
در اخبار الطوال از چند کتاب از جمله کتاب الملوک و اخبار الماضی از عبید بن شریه جرهمی که برای معاویه تاریخ نقل میکرده یاد شده است. در کنار آن تعبیرهایی از قبیل قال الهیثم (بن عدی)، قال الکلبی، قال الأصمعی.... دیده میشود که نشانگر برخی از مآخذ کتاب است. برخی به دلیل آنکه نام کتاب او - اخبار الطوال- با حجم یک جلدی موجود سازگار نیست، احتمال آن را دادهاند که کتاب موجود، اثر مؤلف دیگری باشد[۵]، اما این نمیتواند دلیل درستی بر نفی نسبت شناخته شده کتاب مذکور باشد. کتاب اخبار الطوال دو بار به فارسی درآمده است. نخست توسط صادق نشأت که ترجمهاش در سال ١٣۴۶ خورشیدی توسط بنیاد فرهنگ ایران چاپ شده است. بار دیگر توسط محمود مهدوی دامغانی که ترجمهاش در سال ۱۳۷۱ توسط نشر نی چاپ شده است. در سالهای اخیر متن عربی و ترجمه فارسی آن در لوح نور السیرة توسط مرکز کامپیوتری علوم اسلامی «نور» در قم عرضه شده است.[۶]
منابع
پانویس
- ↑ دینور در حد میانه شهر کرمانشاه و شهر سنقر و کلیائی واقع است و در منابع تاریخ اسلام از آن به عنوان ماه الکوفه یاد میشود.
- ↑ مقدمه اخبار الطوال از صادق نشأت، صیج.
- ↑ المقابسات، ص۵٩.
- ↑ الفهرست، ص٨۶، شرح حال او را عبدالمنعم عامر در مقدمه چاپ اخبار الطوال آورده است.
- ↑ التاریخ العربی و المورخون، ج۱، ص۲۴۸؛ درباره اخبار الطوال نک: مجله نور علم، ش ٣٨، صص١۶٣-١۵۴.
- ↑ جعفریان، رسول، منابع تاریخ اسلام، ص ۲۴۶.