تاریخ‌نگاری فرهنگی و اجتماعی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث تاریخ‌نگاری اسلامی است. مدخل مرتبط ندارد - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

اصطلاح تاریخ میان مسلمانان، شامل بین سال تولد و وفات و به دنبال آن حوادثی بوده که عنصر زمان در آن نقش دارد. از این رو تصور مسلمانان از تاریخ، تنها شامل حادثه‌ها و دگرگونی‌های عمده سیاسی و انسانی است. سخاوی موضوع تاریخ را عبارت از رویدادهای برجسته عجیب و غریب می‌‌داند که هدفش ترغیب و تحذیر و شادمان ساختن و موقوف کردن کارهای شیطان است. بدین ترتیب تحولات فرهنگی به عنوان یک پدیده تاریخی، مورد نظر مسلمانان نبوده است و حال آنکه جزو اساسی‌ترین مباحث تاریخی است. چنین تحولاتی نه در قالب تاریخی بلکه در صورت دیگری و با اهداف ویژه ای در منابع ادبی آمده است. منابعی که در تاریخ شعر و شاعری نیز به هدف بیان موضوعات مهم انسانی و اجتماعی تدوین شده‌اند، حاوی بخش مهمی از مواد فرهنگی است که می‌‌تواند در تحقیق وتتبع در سیر تحولات فرهنگی مسلمانان، کمک شایسته ای به محققان بکند.

درواقع ارتباط تاریخ و ادب در قرون نخست بسیار استوار بوده وبسیاری از مورخان نخست در هردو زمنیه تألیفاتی داشته و آثاری را آفریدند که آثار ادبی تاریخی با به عکس. بسیاری از نوشته‌های مدائنی در تاریخ و اخبار شعر و شاعران است. آثار احمد بن حبیب (م ۲۴۰) هیثم بن عدی (م ۲۰۷) و نیز ابوعبیده (م ۲۰۹) همین ویژگی را دارد. برخی از قدیمی‌ترین مجموعه‌های ادبی که برجای مانده، عبارتند از عیون الاخبار از ابن قتیبه (م ۲۷۶) البیان والتبیین از جاحظ (م ۲۵۵) الکامل فی اللغه والادب از ابوالعباس محمد بن یزید مبرد (م (۲۸۵)، عقد الفرید از ابن عبدربه (م ۳۲۸) نشوار المحاصضرة از قاضی تنوخی (م ۳۸۴) بهجة المجالس وانس المجالس از ابن عبدالبرّ نثر الدر ابوسعدآبی (م ۴۲۱) محاضرات الادباء ومحاورات الشعراء والبلغاء از راغب اصفهانی (اوائل قرن پنجم)، ربیع الابرار از زمخشری (م ۵۳۸)، التدکرة المحمدونیه از ابن حمدون (م ۵۶۲) والمحاسن والمساوری از ابراهیم بن محمد بیهقی.

در این کتاب‌ها، موضوعات مهم عدبی و اجتماعی، سوژه نقل بسیاری از اخبار فرهنگی وتاریخی شده است. موضوعاتی نظیر سلطنت و حکومت، جنگ‌های امثال، زنان، عدالت، عشق، علم، خیانت، ترس و قضاوت محور نقل روایات تاریخی وفرهنگی گوناگونی شده که هرکدام از آنها از شخصی ودرباره دیار و منطقه‌ای است که به صورت یک کشکول ادبی فراهم آمده است. این آثار مهمترین مواد را برای تدوین تاریخ اجتماعی در بردارند. کتابهایی نیز در تاریخ شعر و شاعری نگاشته شده که اهمیت فراوانی در تاریخ‌نگاری فرهنگی دارد؛ همچون طبقات الشعراء از ابن اسلام (م ۲۳۱)، الشعر والشعرا، از ابن قتیبه و مهمتر از آنها اثر نفیس و پرارج الاغانی از ابوالفرج اصفهانی (م ۳۵۶) است که دائرة المعارف شاعران و بسیاری از رجال سیاسی و مشتمل بر نقل‌های فرهنگی و حتی تاریخ برخی از تحولات سیاسی است. این کتاب برگرفته از آثار فراوان مشابه است که از میان رفته و خوشبختانه این مجموعه عظیم برای ما باقی مانده است.

منابع

1. جعفریان، رسول، منابع تاریخ اسلام