توحید در حاکمیت در قرآن

این مدخل زیرشاخهٔ بحث توحید در حاکمیت است. توحید در حاکمیت از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: توحید در حاکمیت در قرآن - توحید در حاکمیت در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

قرآن کریم افزون بر اینکه خداوند را به عنوان فرمانروا و حاکم منزه از هر عیب و نقصی معرفی می‌کند: ﴿هُوَ اللَّهُ الَّذِي لا إِلَهَ إِلاَّ هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ﴾ با صراحت فرمانروایی و حاکمیت آسمان‌ها و زمین و موجودات میان آنها را به صورت حصر به او اختصاص می‌دهد: ﴿وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا﴾ و او را از شریک در فرمانروایی مبرّا می‌خواند: ﴿وَلَم يَكُن لَّهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ﴾؛ همچنین برخی آیات خدا را مالک فرمانروایی معرفی می‌‌کنند که فرمانروایی را به هرکس بخواهد می‌بخشد یا از هرکس بخواهد بازپس می‌گیرد: ﴿قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَن تَشَاء وَتَنزِعُ الْمُلْكَ مِمَّن تَشَاء وَتُعِزُّ مَن تَشَاء وَتُذِلُّ مَن تَشَاء بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلَىَ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ﴾، چنان که در آیه ﴿تَبَارَكَ الَّذِي بِيَدِهِ الْمُلْكُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ﴾ مطلق مُلک و فرمانروایی را به دست او می‌سپارد.

خدای سبحان هم مالک است و هم مَلِک و مالکیت حقیقی او از مُلک تکوینی‌اش منفک نیست، برخلاف مالک و مَلِک اعتباری که ممکن است از یکدیگر جدا باشند؛ همانند کسی که مالِک مالی است؛ ولی بر اثر دور افتادن از آن و عدم امکان تصرف، نسبت به آن مَلک نیست.

بنابر آموزه حاکمیت مطلق و انحصاری خدا، مطلق حکم اعم از تکوینی و تشریعی فقط از آن اوست: ﴿إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّهِ﴾، ﴿لَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ﴾ و دیگران را در این امر نصیبی جز به اذن و فرمان او نیست. اوست که قوانین را در نظام تکوین و تشریع مقرّر می‌کند و هموست که اجازه حکومت و اجرا می‌دهد و به کار قضات و حاکمان مشروعیت می‌بخشد و آنها نیز باید طبق قانون الهی حکم کنند: ﴿وَأَنِ احْكُم بَيْنَهُم بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ وَلاَ تَتَّبِعْ أَهْوَاءهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَن يَفْتِنُوكَ عَن بَعْضِ مَا أَنزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ فَإِن تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ أَن يُصِيبَهُم بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ وَإِنَّ كَثِيرًا مِّنَ النَّاسِ لَفَاسِقُونَ﴾ و گرنه کافر: ﴿إِنَّا أَنزَلْنَا التَّوْرَاةَ فِيهَا هُدًى وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُواْ لِلَّذِينَ هَادُواْ وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالأَحْبَارُ بِمَا اسْتُحْفِظُواْ مِن كِتَابِ اللَّهِ وَكَانُواْ عَلَيْهِ شُهَدَاء فَلاَ تَخْشَوُاْ النَّاسَ وَاخْشَوْنِ وَلاَ تَشْتَرُواْ بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلاً وَمَن لَّمْ يَحْكُم بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ﴾، ظالم: ﴿وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالأَنفَ بِالأَنفِ وَالأُذُنَ بِالأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ فَمَن تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَّهُ وَمَن لَّمْ يَحْكُم بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ﴾ و فاسق‌اند: ﴿وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الإِنجِيلِ بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ فِيهِ وَمَن لَّمْ يَحْكُم بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ﴾.

توحید در حاکمیت و قانون‌گذاری

چنان‌که در عرصه فردی همه انسان‌ها برابر و کسی حق تحدید و سلب حقوق فردی را ندارد، در عرصه اجتماع و سیاست نیز نمی‌توان به بهانه‌های مختلف حقوق مسلّم انسان را نادیده انگاشت، اما از سوی دیگر به جهات مختلف، وجود حکومت، حاکم و قوانین مربوطه آن امر لازم و ضروری است که خود موجب تحدید یا سلب بعضی حقوق انسان می‌شود.

از منظر توحید الهی حاکم حقیقی خداوند و اصول و قوانین الهی باید مورد لحاظ و عمل قرار گیرد.

1. ﴿إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ﴾.
2. ﴿أَلَا لَهُ الْحُكْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحَاسِبِينَ﴾.
3. ﴿وَمَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَالٍ﴾. لازمه این آیات اجتناب از طاغوت است که قرآن رجوع به آن را به شدت نهی می‌‌کند.
4. ﴿يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ﴾؛
5. ﴿أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَمًا وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتَابَ مُفَصَّلًا﴾. دو آیات فوق به حق حاکمیت و قانون‌گذاری خداوند و ولایت خداوند تصریح و آن را به خداوند منحصر می‌داند؛ اما روشن است که خود خداوند نمی‌تواند متولی حکومت گردد، مقصود از آن تولی و سرپرستی حکومت توسط فرستاده و برگزیده خداوند، یعنی پیامبران و تالی تلو آنان (امامان) است آیه‌های زیر به حق حاکمیت رسول خدا تأکید می‌کنند: ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ﴾.
6. ﴿وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ﴾.
7. ﴿إِنَّمَا كَانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا﴾.
8. ﴿إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ﴾.

آیات فوق همگی بر وجوب اطاعت از اوامر خداوند و رسول خدا در عرصه‌های مختلف تصریح می‌کند و آیه اخیر نیز علاوه بر معرفی خدا و پیامبر به عنوان ولی مسلمانان، به ولایت امام علی(ع) ـ بر حسب شأن نزول آیه فوق ـ تأکید می‌کند آیه فوق بعد از اعطای حضرت علی(ع) انگشتری خودش را در حال رکوع به سائل نازل شد.

مرحله بعدی عرصه سیاست و حکومت و قوانین مربوطه آن است، در جهان‌بینی توحیدی خداوند مبانی، اصول و جهات کلی قوانین اجتماعی را نازل کرده است و بر مسلمانان واجب است بر آنها ملتزم شوند و موارد ناگفته و جزئی و متغیر را با توجه به این اصول استنباط نمایند به گونه‌ای که دیگر قوانین موافق اصول فوق یا حداقل مخالف آنها نباشد. آیه‌های زیر بر وجوب تبعیت از قوانین آسمانی تأکید می‌کند:

1. ﴿وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ﴾؛
2. ﴿وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ﴾؛
3. ﴿وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ﴾.

آیات فوق نادیده انگاشتن احکام آسمانی را در ردیف کفر، ظلم و فسق می‌‌انگارد.

حاصل آنکه کسانی که منکر حق الهی حکومت و حاکمیت و به تعبیری منکر حاکمیت دینی در عرصه اجتماع می‌شوند، در حقیقت توحید در حاکمیت و تشریع را برنمی‌تابند.

منابع

1. رمضانی، حسن، توحید، دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹
2. قدردان قراملکی، محمد حسن، قرآن و علم کلام