تکبر در فقه اسلامی

مقدمه

کِبر از صفات نکوهیده نفسانی است که شخص متّصف به آن ـ که متکبّر نامیده می‏‌شود ـ خود را در برابر دیگران بزرگ می‏‌بیند و دیگران را خوار و حقیر می‏‌شمارد. از این عنوان به مناسبت در باب‌های طهارت، صلات، حج و جهاد سخن رفته است.

در آیات و روایات متعدّد از تکبّر به شدّت نکوهش و جایگاه متکبّر، دوزخ دانسته شده است. ضمن آنکه روایات، متکبّران را دورترین مردم به خداوند و بیشترین ساکنان دوزخ بر شمرده‏‌اند.

کبرورزی و غرور در برابر خداوند، آیات او، انبیا، جانشینان ایشان، عالمانِ ربّانی و مؤمنان، حرام و از گناهان بزرگ است^[۱]؛ لکن تکبّر در برابر جبّاران و زورگویان، کافران و بدعتگذاران، عملی پسندیده است و فروتنی در برابر آنان کراهت شدید دارد^[۲].

اظهار کبر در میدان جنگ با دشمن، جایز و مطلوب است؛ از این‏رو پوشیدن لباس فخر، مانند حریر و دیباج در جنگ جایز می‏‌باشد^[۳]. اهانت کننده به مقدّسات از روی تکبّر، محکوم به کفر است^[۴].

از پوشیدن لباس یا بروز رفتار به شیوه متکبّران که انسان را شبیه و همسان با آنان می‌‏سازد در روایات متعدّد نهی شده است. در ذیل به برخی نمونه‏‌ها که در کتاب‌های فقهی ذکر شده است اشاره می‏‌شود.

مستحب است نمازگزار از آنچه منافی با خشوع است و نیز هر عملی که رنگ و بوی کبر دارد اجتناب ورزد^[۵].

توشُّح (پوشیدن لباس به شیوه‏ای خاص) در نماز ـ از آن جهت که شیوه متکبّران است ـ مَنهیّ و مکروه است^[۶]. همچنین پوشیدن لباس متکبّران در نماز^[۷] و دست بر کمر نهادن به روش آنان در حال قیام^[۸]، نهادن پاها بر روی یکدیگر در حال نشستن ـ از آن جهت که شیوه متکبّران است ـ و راه رفتن متکبّرانه^[۹]، کراهت دارد^[۱۰].

جستارهای وابسته

غرور

منابع

هاشمی شاهرودی، سید محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۲

پانویس

↑ وسائل ‏الشیعة، ج۱۵، ص۳۷۴؛ جواهرالکلام، ج۱۳، ص۳۱۲؛ الفقه، ج۹۳، ص۳۲۱.
↑ الأقطاب الفقهیة، ص۱۰۰؛ کشف الغطاء، ج۱، ص ۳۲۳.
↑ تذکرة الفقهاء، ج۲، ص۴۷۲؛ نهایة الإحکام، ج۱، ص۳۷۶.
↑ جواهر الکلام، ج۲، ص۵۲.
↑ العروة‏الوثقی، ج۱، ص۶۱۳.
↑ جواهر الکلام، ج۸، ص۲۳۹.
↑ العروة الوثقی، ج۱، ص۵۷۳.
↑ جامع عباسی، ص۴۷.
↑ وسائل الشیعة، ج۱۱، ص۴۵۶ ـ ۴۵۷.
↑ هاشمی شاهرودی، سید محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۲، ص۵۸۹-۵۹۰.

[1] وسائل ‏الشیعة، ج۱۵، ص۳۷۴؛ جواهرالکلام، ج۱۳، ص۳۱۲؛ الفقه، ج۹۳، ص۳۲۱.

[2] الأقطاب الفقهیة، ص۱۰۰؛ کشف الغطاء، ج۱، ص ۳۲۳.

[3] تذکرة الفقهاء، ج۲، ص۴۷۲؛ نهایة الإحکام، ج۱، ص۳۷۶.

[4] جواهر الکلام، ج۲، ص۵۲.

[5] العروة‏الوثقی، ج۱، ص۶۱۳.

[6] جواهر الکلام، ج۸، ص۲۳۹.

[7] العروة الوثقی، ج۱، ص۵۷۳.

[8] جامع عباسی، ص۴۷.

[9] وسائل الشیعة، ج۱۱، ص۴۵۶ ـ ۴۵۷.

[10] هاشمی شاهرودی، سید محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت ج۲، ص۵۸۹-۵۹۰.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]