جایگاه و اهمیت برنامهریزی و تدبیر در زندگی چیست؟ (پرسش)
جایگاه و اهمیت برنامهریزی و تدبیر در زندگی چیست؟ یکی از پرسشهای مرتبط به بحث سیره خانوادگی معصومان است که میتوان با عبارتهای متفاوتی مطرح کرد. برای بررسی جامع این سؤال و دیگر سؤالهای مرتبط، یا هر مطلب وابسته دیگری، به مدخل اصلی سیره خانوادگی معصومان مراجعه شود.
| جایگاه و اهمیت برنامهریزی و تدبیر در زندگی چیست؟ | |
|---|---|
 | |
| موضوع اصلی | بانک جامع پرسش و پاسخ سیره خانوادگی معصومان |
| مدخل اصلی | تدبیر در خانواده |
| تعداد پاسخ | ۱ پاسخ |
پاسخ نخست
آقای دکتر مصطفی دلشاد تهرانی در کتاب «سیره نبوی» در اینباره گفته است:
«از آداب اساسی زندگی خانوادگی در راه و رسم نبوی، داشتن برنامه و تدبیر زندگی است. بهترین زندگی خانوادگی اگر بدون برنامه و بیتدبیر پیش رود با معضلات جدی روبهرو میشود و به بنبست میرسد.
واژه “تدبیر” از مادّه “دُبْر” و “دُبُر” به معنای پشت هر چیز، و عقب است، چنانکه در قرآن کریم آمده است: ﴿وَاسْتَبَقَا الْبَابَ وَقَدَّتْ قَمِيصَهُ مِنْ دُبُرٍ﴾[۱]؛ و “تدبیر” تنظیم امور و ترتیب کارها و سامان دادن امور به بهترین نحو و استوراترین سازوکار است تا امور به عاقبت نیکو و نتیجه مطلوب برسد[۲]؛ و “تدبّر” تحقّق “تدبیر” و عاقبتاندیشی و اندیشیدن است. در این بحث نیز “تدبیر” به همین معنا آمده است، یعنی برنامهریزی و اداره درست کارها و مدیریت صحیح امور برای رسیدن به نتیجه مطلوب و عاقبت نیکو، که زندگی بدون آن آشفته، متزلزل، گرفتار افراط و تفریط، و بدعاقبت است. پیامبر اکرم (ص) هشدار داده است: «مَا أَخَافُ عَلَى أُمَّتِي الْفَقْرَ وَ لَكِنْ أَخَافُ عَلَيْهِمْ سُوءَ التَّدْبِيرِ»[۳].
اگر جامعهای و یا خانوادهای همهگونه امکانات داشته باشند ولی از تدبیر و برنامهریزی و مدیریت مناسب و صحیح بهرهمند نباشند، همه امکانات را هدر میدهند و از بین میبرند، ولی اگر کمترین امکانات را داشته باشند و دارای تدبیر و برنامهریزی و مدیریت مناسب و صحیح باشند، همان امکانات اندک را به بهترین وجه به کار میگیرند و زندگی خود را سروسامان میدهند و به نتیجه مطلوب میرسند. در آموزههای علی (ع) آمده است: «حُسْنُ التَّدْبِيرِ يُنْمِي قَلِيلَ الْمَالِ وَ سُوءُ التَّدْبِيرِ يُفْنِي كَثِيرَهُ»[۴]؛ «سُوءُ التَّدْبِيرِ سَبَبُ التَّدْمِيرِ»[۵]؛ هر جا نابسامانی و آشفتگی و فقر هست، در درجه نخست باید به بیتدبیری در آنجا توجه کرد، چنانکه امیر مؤمنان علی (ع) فرموده است: «سُوءُ التَّدْبِيرِ مِفْتَاحُ الْفَقْرِ»[۶].
هیچچیز در زندگی مانند بیتدبیری و بدتدبیری خسارتبار نیست که بزرگترین آفت زندگی همین است. به بیان امیرمؤمنان علی (ع): «آفَةُ الْمَعَاشِ سُوءُ التَّدْبِيرِ»[۷].
واقعیت این است که زندگی، جز در سایه تدبیر به درستی پیش نمیرود، و آنجا که بیتدبیری و بدتدبیری حکمفرماست، زندگی بیمعناست. امام علی (ع) بر منبر کوفه فرمود: «أَيُّهَا النَّاسُ... لَا خَيْرَ فِي دُنْيَا لَا تَدَبُّرَ [لَا تَدْبِیرَ] فِيهَا»[۸].
زندگی خانوادگی، بدون داشتن هدف و تنظیم و ترتیب راهکارهای مناسب برای دستیابی به هدف، زندگی را گرفتار حرکتهای دورانی و درجا زدنهای بیمعنی میکند، و پس از مدتی احساس توقف و بیهودگی و پوچی، سایه شوم خود را بر سر خانواده میافکند و بر رفتارها و مناسبات تأثیر منفی میگذارد. پیامبر اکرم (ص) در هشداری مهم به عبدالله بن مسعود، فرمود: «یَا ابْنَ مَسْعُودٍ إِذَا عَمِلْتَ عَمَلًا فَاعْمَلْ بِعِلْمٍ وَ عَقْلٍ وَ إِيَّاكَ وَ أَنْ تَعْمَلَ عَمَلًا بِغَيْرِ تَدَبُّرٍ وَ عِلْمٍ فَإِنَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ يَقُولُ» ﴿وَلَا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَهَا مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكَاثًا﴾[۹].
آیه شریفه اشاره به داستان زنی دارد به نام ریطه دختر عمرو بن کعب که در دوره جاهلیت میزیسته است و از صبح تا نیمروز، خود و کنیزانش، پشمهایی را که در اختیار داشتند میتابیدند و پس از آن فرمان میداد آنها را واتابند، که به همین سبب در میان عرب به سمبل حماقت معروف شده بود[۱۰].
تابیدن پشم و واتابیدن آن، نه تنها کاری بیهوده است که موجب آسیب دیدن پشم و اتلاف عمر و توان است؛ و رسول خدا (ص) بیتدبیری و بیبرنامگی در زندگی را اینگونه معرفی کرده است. بنابراین، لازم است تدبیر امور در زندگی خانوادگی به عنوان یک اصل اساسی، تکیهگاه زندگی باشد»[۱۱]
منبعشناسی جامع سیره خانوادگی معصومان
پانویس
- ↑ «و هر دو به سوی در پیش تاختند و آن زن پیراهن او را از پشت درید» سوره یوسف، آیه ۲۵.
- ↑ التحقیق فی کلمات القرآن، ج۳، ص۱۶۶-۱۶۷.
- ↑ «من درباره امتم از فقر نگران نیستم، بلکه درباره ایشان از بدتدبیری نگرانم». عوالی اللآلی، ج۴، ص۳۹.
- ↑ «تدبیر نیکو، دارایی اندک را رشد میدهد، و بدی تدبیر، ثروت بسیار را به باد فنا میدهد». شرح غررالحکم، ج۳، ص۳۸۷؛ عیون الحکم و المواعظ، ص۲۲۷.
- ↑ «بدی تدبیر، موجب ویرانی و نابودی است». شرح غررالحکم، ج۴، ص۱۳۲؛ عیون الحکم و المواعظ، ص۲۸۱ [به صورت: «سَبَبُ التَّدْمِيرِ سُوءُ التَّدْبِيرِ»].
- ↑ «بدی تدبیر، کلید فقر است». شرح غررالحکم، ج۲، ص۱۳۲؛ عیون الحکم و المواعظ، ص۲۸۴.
- ↑ «آفت زندگانی، بیتدبیری است». شرح غررالحکم، ج۳، ص۱۱۱؛ عیون الحکم و المواعظ، ص۱۸۲.
- ↑ «مردم! دنیایی که در آن تدبیر و برنامهریزی و عاقبتاندیشی نباشد، خیری در آن نیست». المحاسن، ج۱، ص۵؛ بحارالانوار، ج۱، ص۱۷۴، ج۲، ص۱۱۷، ج۷۰، ص۳۰۷.
- ↑ «ای پسر مسعود! هرگاه کاری را انجام دادی، از روی علم و عقل انجام ده، و بپرهیز از اینکه کاری را بیتدبیر و بدون آگاهی انجام دهی، که بیگمان خداوندی - که باشکوه باد بزرگی او - میفرماید: “و مانند آن [زنی]که رشته خود را پس از محکم بافتن، [یکییکی] از هم میگسست مباشید”». بحارالانوار، ج۷۷، ص۱۱۰.
- ↑ تفسیر التبیان، ج۶، ص۴۲۱؛ تفسیر مجمع البیان، ج۳، ص۳۸۲.
- ↑ دلشاد تهرانی، مصطفی، سیره نبوی، ج۴ ص ۴۸۱.