جعده بنت اشعث بن قیس در تاریخ اسلامی
این مدخل زیرشاخهٔ بحث جعده بنت اشعث بن قیس است. جعده بنت اشعث بن قیس از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: جعده بنت اشعث بن قیس در تاریخ اسلامی - پرسش مرتبط نداردمقدمه
جعده دختر اشعث بن قیس کندی همسر امام حسن(ع) که ایشان را مسموم کرد و به شهادت رساند. بنابر نقل ابوالفرج اصفهانی نامهای «سکینه»، «عایشه» و «شعثاء» نیز برای او گزارش شده اما نام صحیح او را «جعده» دانسته است[۱]. از تاریخ ولادت و وفات او اطلاعی در منابع نیامده است. پدرش اشعث بن قیس کندی (م ۴۰ یا ۴۱ق)، از مشاهیر دهههای نخست صدر اسلام و مادرش ام فروه خواهر ابوبکر بود[۲]. هنگام اسیر شدن أشعث در واقعه رِدَّه در سال یازدهم هجرت، ابوبکر او را آزاد کرد و خواهر خود را به ازدواج او درآورد[۳]. به نوشته بلاذری جعده با نیرنگ پدرش به ازدواج امام حسن(ع) درآمد[۴]. گزارش ابن عساکر از این ماجرا میرساند که او زنی زیبا بوده است[۵]. در منابع، فرزندی از جعده برای امام حسن گزارش نشده است[۶]، اگرچه ابن سعد چهار فرزند برای او ذکر میکند. عموم منابع از نقش جعده در به شهادت رساندن امام حسن یاد کردهاند[۷]. در بیشتر منابع شیعی آمده است که معاویه با وعده مال بسیار و ازدواج با یزید، جعده را تطمیع کرد تا شوهرش را زهر دهد و او نیز چنین کرد و بر اثر آن امام به شهادت رسید[۸]. به گزارش طبرسی، معاویه زهر را برای جعده فرستاده بوده است[۹]. پس از کارگر افتادن زهر معاویه به وعده مالی که به جعده داده بود وفا کرد ولی به ازدواج او با یزید رضایت نداد و به او گفت که میترسد فرزندش یزید را نیز مانند حسن بن علی(ع) به قتل برساند[۱۰]. بنا به نقل بعضی از منابع سم دادن جعده به امام حسن(ع)، به تحریک و دستور یزید بن معاویه بوده است[۱۱]. این قول قابل قبول نمیباشد. چون یزید بدون اذن معاویه کاری انجام نمیداد.
جعده پس از زهر دادن به امام حسن(ع) مورد لعن و نفرین حضرت قرار گرفت[۱۲]. شاعر شیعی قیس بن عمرو بن مالک معروف به نجاشی در نکوهش جعده قصیدهای مفصل سروده است: جَعْدَةُ بَكِّهِ وَ لَا تَسْأَمِي *** بَعْدُ بُكَاءِ الْمُعْوِلِ الثَّاكِلِ لَمْ يُسْبِلِ السِّتْرَ عَلَى مِثْلِهِ *** فِي الْأَرْضِ مِنْ حَافٍ وَ مِنْ نَاعِلِ كَانَ إِذَا شُبَّتْ لَهُ نَارُهُ *** يَرْفَعُهَا بِالسَّنَدِ الْغَاتِلِ كَيْمَا يَرَاهَا بَائِسٌ مُرْمِلٌ *** وَ فَرْدُ قَوْمٍ لَيْسَ بِالْآهِلِ بِغَلْيِ بَنِيءِ اللَّحْمِ، حَتَّى إِذَا *** أَنْضَجَهُ لَمْ يَغْلُ مِنْ آكِلِ أَعْنِي الَّذِي أَسْلَمْنَا هَلَكَهُ *** لِلزَّمَنِ الْمُسْتَحْرِجِ الْمَاحِلِ[۱۳] ای جعده چون زن نوحهگر داغدیده بر او اشک بریز و خسته مشو که در همه جهان از برهنه و پاپوشدار پرده بر چون اویی نکشیدند. و یکی دیگر از شاعران شیعه امیرالمؤمنین علی(ع) در این باره گوید: تَأَسَّ فَكَمْ لَكَ مِنْ سَلْوَةٍ *** تُفَرِّجُ عَنْكَ غَلِيلَ الْحَزَنِ بِمَوْتِ النَّبِيِّ وَ قَتْلِ الْوَصِيِّ *** وَ قَتْلِ الْحُسَيْنِ وَ سَمِّ الْحَسَنِ[۱۴] صبوری کن که مرگ پیمبر و کشته شدن وصی و حسین و مسموم شدن حسن تسلیتی است که غمهای سخت دیگر را میبرد.
به گزارش سخاوی[۱۵] به نقل از ابن عبدالبر، جعده به سبب کینهای که به امام حسن(ع) داشت، او را مسموم کرد و این دشمنی با خاندان امیرالمؤمنین علی(ع) در میان خانوادهاش نیز وجود داشت، چنانکه در روایتی از امام صادق(ع) به آن اشاره شده است[۱۶]. جعده پس از امام حسن(ع) دو بار ازدواج کرد؛ نخست با یعقوب بن طلحة بن عبیدالله[۱۷] که برای او سه پسر به نامهای اسماعیل، اسحاق و ابوبکر به دنیا آورد، اسماعیل و اسحاق به هنگام حیات پدر از دنیا رفتند[۱۸]. دومین بار پس از کشته شدن یعقوب بن طلحه (م ۶۳) ق در واقعه حرّه[۱۹] با عباس بن عبدالله بن عباس (فرزند ارشد ابن عباس مشهور) ازدواج کرد و برای او پسری به نام محمد و دختری به نام قریبه به دنیا آورد که از این دو نیز نسلی باقی نماند[۲۰]. در گزارشها آمده که قریشیان به هنگام مشاجره با فرزندان، جعده، آنان را «بنی مسمة الازواج» به معنای فرزندان زنی که همسرانش را مسموم میکند، خطاب میکردند[۲۱].[۲۲]
منابع
پانویس
- ↑ مقاتل الطالبیین، ص۳۱.
- ↑ الطبقات الکبری، ج۸، ص۱۸۱.
- ↑ کتاب الرده، ص۳۱۹؛ تاریخ طبری، ج۳، ص۳۳۹.
- ↑ انساب الاشراف، ج۲، ص۳۶۹.
- ↑ تاریخ مدینة دمشق، ج۹، ص۱۳۹.
- ↑ تذکرة الخواص، ص۱۹۴.
- ↑ برای نمونه ر.ک: مقاتل الطالبیین، ص۳۱؛ الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ج۱، ص۳۸۹؛ البدایة والنهایة، ج۸، ص۴۷.
- ↑ برای نمونه ر.ک: الارشاد، ج۲، ص۱۶؛ مناقب آل ابیطالب، ج۳، ص۲۰۲؛ کشف الغمه فی معرفة الائمه، ج۲، ص۱۳۸-۱۳۹.
- ↑ اعلام الوری باعلام الهدی، ج۲، ص۱۳.
- ↑ ر.ک: مقاتل الطالبیین، ص۴۸؛ مروج الذهب، ج۳، ص۱۸۲؛ اعلام الوری باعلام الهدی، ج۲، ص۱۳.
- ↑ ر.ک: شرح نهج البلاغه، ج۱۶، ص۱۱، به نقل از مدائنی؛ البدایة والنهایة، ج۸، ص۴۷.
- ↑ الخرائج و الجرائح، ج۱، ص۲۴۲.
- ↑ مروج الذهب، ج۳، ص۱۸۲؛ تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج۶، ص۲۵۳.
- ↑ مروج الذهب، ج۳، ص۱۸۲.
- ↑ التحفة اللطیفة فی تاریخ المدینة الشریفه، ج۱، ص۲۸۳.
- ↑ الکافی، ج۸، ص۱۶۷.
- ↑ انساب الاشراف، ج۲، ص۳۶۹.
- ↑ الطبقات الکبری، ج۵، ص۱۲۳.
- ↑ الطبقات الکبری، ج۳، ص۱۵۲.
- ↑ الطبقات الکبری، ج۵، ص۲۳۱.
- ↑ ر.ک: مقاتل الطالبیین، ص۴۸؛ الارشاد، ج۲، ص۱۶.
- ↑ محمدزاده، مرضیه، زنان ائمه معصومین و زنان با ائمه معصومین، ص ۴۵.