وفاداری

    از امامت‌پدیا، دانشنامهٔ امامت و ولایت
    (تغییرمسیر از وفا)

    معناشناسی وفاداری

    اقسام وفاداری

    وفادری فردی

    وفادری خانوادگی

    وفادری اجتماعی

    وفادری به حکومت اسلامی

    وفادارای در اخلاق

    • وفاداری، ملکه‌ای است که موجب می‌‌شود روح و جان آدمی متوجه نعمت‌هایی شود، که حضرت حق - جلَّ وعلا! - در اختیار او نهاده است؛ زان پس به نعمت‌هایی که هر یک از مخلوقات او در اختیار آدمی نهاده‌اند- خواه کوچک یا بزرگ، خواه آن صاحب نعمت در شمار بزرگان باشد، یا نه- توجّه نموده آن را فراروی خود قرار دهد؛ از این‌رو، این ملکه انسان را از فراموشیِ نعمت و یا انکار آن باز می‌‌دارد. بدین ترتیب ملکه وفاداری، شکر زبانی، قلبی و جوارحی صاحب نعمت را در پی خواهد داشت؛ و نیز شناخت مرتبه او را به همراه خواهد آورد، گویی "وفادار بودن" از "شکرگذاری" و "شناخت مرتبت" صاحب نعمت، هرگز جدا نخواهد شد[۱].
    • این فضیلت اخلاقی، در میان اهل دل برترین فضائل است؛ و نزد آنان و نیز به نزد حضرت حق، هیچ چیزی محبوب‌تر از آن نیست؛ امّا دریغ که این ملکه گوهری پربها است که بس نایاب است؛ حضرت حق خود به این گوهر گرانقدر در بسیاری از آیات قرآن اشاره کرده، به نایاب بودن آن در میان انسان‌ها تصریح فرموده است. به این چند آیه بنگرید:
    • Ra bracket.pngوَقَلِيلٌ مِنْ عِبَادِيَ الشَّكُورُLa bracket.png[۲]؛
    • Ra bracket.pngفَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُورًاLa bracket.png[۳]؛
    • Ra bracket.pngإِنَّ الْإِنْسَانَ لَكَفُورٌ مُبِينٌLa bracket.png[۴]؛
    • Ra bracket.pngإِنَّ الْإِنْسَانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌLa bracket.png[۵]؛
    • Ra bracket.pngقُتِلَ الْإِنْسَانُ مَا أَكْفَرَهُLa bracket.png[۶]؛
    • Ra bracket.pngوَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِLa bracket.png[۷][۸].
    • این آیات، از نمونه‌های بسیار دیگری نیز برخوردارند؛ ازاین‌رو می‌‌توان مفاد آن را به چند نکته مهم تقسیم نمود:
    • نکته نخست: اندکی آن در میان مردمان؛
    • نکته دوم: ارزش آن نزد خداوند متعال؛
    • نکته سوم: مبغوض بودن سویة مقابل آن - یعنی بی‌وفایی - به‌نزد حضرت حق، تا آنجا که گویا خداوند بر بی‌وفایان غضب کرده فرموده است: Ra bracket.pngقُتِلَ الْإِنْسَانُ مَا أَكْفَرَهُLa bracket.png[۹].
    • انسان چون وفاداریِ کسی را ببیند و یا از آن اطّلاع یابد، خواه ناخواه در قلب خود شادمانی و شعفی خاص می‌‌یابد، که به وصف در نمی‌آید؛ گویا وفاداران را نوری ویژه احاطه کرده، که گذشته از آنان، به خود کلمه "وفاء" نیز سرایت نموده، ازاین‌رو است که انسان از شنیدن این کلمه احساس لذّت می‌‌کند، و حتّی از شنیدن حکایات مربوط به حیوانات وفاداری همچون سگ و هُدهُد، شادمان شده نسبت به آن حیوانات محبّتی در دل خود پیدا می‌‌نماید[۱۰].
    • علامه مجلسی و به نقل از جاحظ - در "کتاب الحیوان" - نقل می‌‌نماید که هُدهُد وفادار و محبت ورز است؛ بدین‌گونه که چون هُدهُدی مذکّر همسر خود را گم کند، نه می‌‌خورد و نه می‌‌آشامد و نه ناله خود بر او را قطع می‌‌کند، تا سرانجام آن هدهد ماده به سوی او بازگردد؛ امّا اگر همسرش بازنگشت، هرگز با هدهد ماده دیگری به‌سر نخواهد برد، و تا پایان زندگیش بر او ناله خواهد کرد، و تنها چون مشرف بر مرگ شود اندکی غذا خواهد خورد، امّا تا به حالت مرگ درنیاید، به اختیار خود غذایی نخواهد خورد[۱۱].
    • وفای سگ نیز در میان مردمان، سخت مشهور است. مشهور چنان است که سگ خود را در معرض هلاکت قرار می‌‌دهد، تا صاحب خود، مال و خانواده او را حفظ نماید، هرچند صاحب او وفاداری ننماید و سگی دیگر را نیز به خدمت گیرد، و یا او را از خدمت خود براند. از این‌رو، گرسنگی نزد صاحب خود را بر سیری نزد دیگران ترجیح می‌‌نهد، و پرداختن به کار خویش نزد صاحبش را بیشتر از استراحت نزد دیگر کسان دوست می‌‌دارد. این مطلب، در میان روستاییان و چوپانان بارها به اثبات رسیده؛ و آنان حکایاتی بسیار در زمینه وفاداری این حیوان نقل کرده‌اند.
    • در این صورت، وای بر انسان که خداوند او را گرامی داشت، و تمامی نعمت‌های آشکار و پوشیده خود را در اختیار او نهاد، امّا او چون به مصیبتی -که خود با دست خویش، برای خود فراهم کرده است- مبتلا شود، به حضرت حق کافر می‌گردد؛ کفری زبانی، عملی، و حتّی عقیدتی. ازاین‌رو نمی‌باید از سخن حضرت حق که فرمود: Ra bracket.pngقُتِلَ الْإِنْسَانُ مَا أَكْفَرَهُLa bracket.png[۱۲]، به تعجّب شد، چه وفای انسان از وفای سگ نیز گه گاه کمتر است!.
    • بلکه می‌‌توان انسان را ناسپاس‌تر از تمامی حیوانات دانست؛ و شاید آیاتی همچون آیه شریفه: Ra bracket.pngإِنَّ الْإِنْسَانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌLa bracket.png[۱۳]، به همین حقیقت اشاره داشته باشد[۱۴].
    • وفاء ملکه‌ای است که نعمت‌های خداوند یا دیگران را به صاحب خود یادآوری می‌کند؛ تا آن نعمت‌ها را- از هر کس باشد- هیچ‌گاه فراموش ننماید[۱۵].

    مراتب فضیلت وفاداری

    مرتبه شدید

    • آن است که انسان جان خود را فدای مولی کند و به این عمل فخر نماید، چه او خود را در مقابل مولای صاحب نعمت هیچ می‌انگارد، و تمامی هستی را در مقابل او پوچ می‌بیند!. در این زمینه به ویژه از حضرت سید الشّهداء (ع) و خواهر بزرگوار ایشان، سخنی آمده است، که عقول خردمندان در مقابل آن سر تعظیم فرود می‌آورد، و به ناتوانی خود از درک چیستی آن اعتراف می‌نماید؛ به این سخن حضرت سیدالشهداء بنگرید: "آیا نمی‌نگرید که چگونه حق ترک شده و باطل مورد نهی قرار نمی‌گیرد، تا انسان مؤمن در لقاء پروردگارش رغبتی بی‌تردید یابد؟!"[۱۶].
    • این مرتبه، در آیات بسیاری از قرآن کریم مورد اشاره قرار گرفته، مؤمنان به دست‌یابی به آن تحریک و ترغیب شده‌اند. نمونه را به این آیه شریفه بنگرید: Ra bracket.pngيَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍLa bracket.png[۱۷][۱۸].
    • وفاداری کسی همچون پیامبر اکرم (ص) نسبت به حضرت حق، بلکه نسبت به مخلوقات او - هرچند در شمار دشمنان ایشان باشند- بالاترین مراتب این فضیلت است. قرآن کریم می‌‌فرماید: Ra bracket.pngطه * مَا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقَىLa bracket.png[۱۹]. در خبر است که ایشان، آن چنان به عبادت حضرت حق پرداختند، که دو پای مبارکشان ورم کرد[۲۰]؛ آیه پیشین نیز در همین هنگام نازل شد. و چون بر ایشان اعتراض شد که "چرا این‌گونه، به عبادت حق می‌‌پردازند"، فرمودند: "آیا بنده شاکر پروردگار نباشم؟!"[۲۱][۲۲].
    • نیز حضرت حق می‌‌فرماید: Ra bracket.pngلَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَفْسَكَ أَلَّا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَLa bracket.png[۲۳]؛ Ra bracket.pngلَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌLa bracket.png[۲۴]
    • طُرفه آنکه این صفت، در حضرت حق بسیار شدیدتر از آن در وجود مبارک پیامبر اکرم (ص) است؛ و تفاوت این صفت در آندو، به اندازه تفاوت میان دو وجود واجب و ممکن است!.
    • اخلاص و ووفاداری امیرمؤمنان علی (ع) نسبت به خداوند متعال، پیامبر اکرم (ص)، مردمان تحت حکومت ایشان، وحتی دشمنانشان نیز سخت مشهور است، و در کتب تواریخ و سیر مذکور؛ تا آنجا که معاویه نیز با تمامی دشمنی‌اش که نسبت به ایشان داشت، وفاداری ایشان را یاد و به آن اقرار می‌کرد!.
    • قرار گرفتن ایشان در بستر پیامبر اکرم (ص) در هنگامه شب هجرت - که چکاچک شمشیرها، قلب‌های بغض‌آلود و خطر بی‌پایان، آن بستر را محاصره کرده بود- از نشانه‌های همین وفاداری ایشان نسبت به پیامبر اکرم (ص) است[۲۵].
    • و نزول این آیه مبارک، که ارزش عمل ایشان را به نمایش درآورد: Ra bracket.pngوَمِنَ النَّاسِ مَن يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاء مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَؤُوفٌ بِالْعِبَادِ La bracket.png[۲۶]. امام باقر (ع) در این رابطه می‌فرمایند: "این آیه به هنگامی که کفار قریش در طلب پیامبر اکرم (ص) بودند و علی بن ابی طالب (ع) برجایگاه خواب پیامبر خُفت، درباره ایشان نازل شد"[۲۷].
    • هرچند این عمل ایشان در مقابل وفاداری آن وجود مبارک نسبت به پیامبر اکرم (ص) اندکی از بسیار و نَمی از بحار است، با این حال این آیه نشان می‌دهد که وفاداری علی بن ابی طالب (ع)، به گونه‌ای است که جان خود را در کف اخلاص نهاده تقدیم پیامبر اکرم (ص) می‌کند[۲۸].
    • وفاداری ابراهیم خلیل (ع) نیز در قرآن کریم یاد شده است. او به واسطه همین وفاداری است که پس از آنکه در امتحانات بسیار و دشوار به موفقیّت رسید، به مرتبه امامت نائل آمد؛ خداوند متعال نیز او را وفادار / وفاکار خواند، و به رتبه او در این صفت برجسته اشاره فرمود: Ra bracket.pngوَإِبْرَاهِيمَ الَّذِي وَفَّىLa bracket.png[۲۹]. لفظ به‌کار رفته در این آیه شریفه، از نظر قواعد صرف زبان عربی، نشان از رسوخ او در این ملکه دارد[۳۰].
    • کوتاه سخن آن که اخلاص پیامبران (ع) -و به‌ویژه خاتم آنان- و نیز اخلاص اوصیاء - و به‌ویژه معصومانشان - در این فضیلت، برترین مراتب وفا است، که هیچ‌کس نمی‌تواند به آن دست یابد و یا به مرزهای آن نزدیک شود. به این آیه شریفه بنگرید: Ra bracket.pngوَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَمَا وَهَنُوا لِمَا أَصَابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَمَا ضَعُفُوا وَمَا اسْتَكَانُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ * وَمَا كَانَ قَوْلَهُمْ إِلَّا أَنْ قَالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَإِسْرَافَنَا فِي أَمْرِنَا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَLa bracket.png[۳۱][۳۲].

    مرتبه متوسّط

    مرتبه ضعیف

    مراتب و مصادیق وفاداری

    مرتبه نخست

    مرتبه دوّم

    • مرتبه دیگر وفاداری، آن است که آدمی نه تنها نعمت صاحبان نعمت را فراموش نکند، که هم در مقابل خالق و هم در مقابل مخلوق به سپاسگذاری از این نعمت‌ها برخیزد؛ و تا آنجا که در توان دارد بکوشد تا صاحبان نعمت را از خود راضی سازد. این چنین کس هم به شکرگذاری پرداخته، و هم وفاداری کرده؛ از این رو دو فضیلت بزرگ را در خود جمع آورده است[۴۹].
    • در مقابل این مرتبه امّا، ناسپاسی قرار دارد، که بر اساس آن انسان نه تنها به شکرگذاری از صاحب نعمت برنخواهد خواست، که در حقّ او فریب نیز به کار می‌برد، و در نظر دیگران آن نعمت را پوچ و بی‌ارزش می‌نماید. پس از این به تفصیل در این رابطه سخن خواهیم داشت.
    • وفاداری در این معنا نیز بسیار اندک است، هرچند بیشتر از مورد نخست به چشم می‌آید؛ چه انسان نه تنها اهل کفران نعمت، است که کفران را با ظلم و فریب همراه می‌نماید: Ra bracket.pngفَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُورًاLa bracket.png[۵۰]؛ Ra bracket.pngوَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا إِنَّ الْإِنْسَانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌLa bracket.png[۵۱].
    • بسیار دیده می‌شود که مردم از نعمت‌هایی استفاده می‌کنند، امّا صاحب آن نعمت‌ها را بر اعطاء آن گذشته از آنکه مقابله به مثل نمی‌نمایند، که حتّی در زبان نیز سپاس نمی‌گویند؛ بدتر آنکه به صاحبان نعمت بدی نیز روا می‌دارند[۵۲].

    مرتبه سوّم

    • مرتبه‌ای دیگر از وفاداری، آن است که انسان دائماً نعمت‌ها را به خود یادآوری کند، تا بر پیمان خویش وفادار ماند و آن را فراموش نکرده به مقتضای آن عمل کند. در مقابل این مرتبه، شکستن عهد و پیمان قرار دارد. حضرت حق در اشاره به این مرتبه فرموده است: Ra bracket.pngوَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كَانَ مَسْئُولًاLa bracket.png[۵۳][۵۴].
    • این مصداق وفاداری نیز در میان مردم بسیار اندک است، به ویژه در رابطه میان مردم و خدا بسیار اندک‌تر به چشم می‌آید؛ او - جلَّ وعلا! خود می‌فرماید: Ra bracket.pngأَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌLa bracket.png[۵۵]
    • عموم مردم به جز آنان که به فضائل اخلاقی دست یافته‌اند، پیمان‌های خود را می‌شکنند و بر عهد خود وفاداری نمی‌نمایند. نمونه را به شکستن عهد مردم بعد از وفات پیامبر اکرم (ص) اشاره می‌کنیم؛ آنان با وجود تمامی نعمت‌هایی که خداوند و پیامبرش بر آنان ارزانی داشته بودند، چون با رحلت ایشان مواجه شدند تمامی عهدهای خود را به یک‌سو نهادند، و پیمان خویش با خدا و رسول را شکستند و سر در پی کار خویش نهادند!. بخشی از این مطلب را در خطبه مشهور حضرت زهرا (س) با بیان رسای ایشان می‌توان دید[۵۶][۵۷].

    انواع اصلی وفاء

    • بر اساس آن‌ چه گذشت، در می‌‌یابیم که وفاداری را می‌‌توان به سه نوع اصلی تقسیم نمود.
    1. وفاء اَخصّ خواص؛
    2. وفاء خواص؛
    3. وفاء عوام.
    • هرکس در پی آن است که با سلوک منازل انسانیّت، به اخلاق الهی زینت یافته به بالاترین مدارج سلوک نائل شود، به ناگزیر باید از وفاء عوام بیاغازد، و چنان در آن پایمردی کند که ریشه این فضیلت در جان او ملکه گردد؛ آن گاه به مراتب بعدی دست یازد، تا سرانجام به مراتب بالای وفاداری -که در شمار اخلاق الهی است- دست یابد[۵۸].

    تقسیمی دیگر برای وفاداری

    • وفاداری را به اعتبار آنچه بدان تعلّق می‌گیرد نیز، به چند نوع می‌‌توان تقسیم نمود:

    وفاء نسبت به حضرت حق

    • این نوع از وفاء، به سختی مورد تأکید قرآن کریم واقع شده است. در این زمینه تنها به این سه آیه توجّه کنید:
    • Ra bracket.pngبَلَى مَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ وَاتَّقَى فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَLa bracket.png[۵۹]؛
    • Ra bracket.pngوَمَنْ أَوْفَى بِمَا عَاهَدَ عَلَيْهُ اللَّهَ فَسَيُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًاLa bracket.png[۶۰]؛
    • Ra bracket.pngوَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِLa bracket.png[۶۱]
    • بر اساس آنچه از عباراتی همچون: Ra bracket.pngوَاتَّقَىLa bracket.png[۶۲] و Ra bracket.pngوَإِيَّايَ فَارْهَبُونِLa bracket.png[۶۳] دست‌یاب می‌‌شود، مراد از "عهد" در این آیات، همان توحید است، که از پهنه‌ای گسترده برخوردار است. این مطلب به وضوح در آیه‌ای دیگر نیز به توضیح گرفته شده است: Ra bracket.pngأَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌLa bracket.png[۶۴][۶۵].
    • جای افسوس فراوان است که بسیاری از بندگان، نسبت به او - جلّ وعلا! - بی‌وفایی می‌‌نمایند، و تنها مخلَصانند که به عهد او با خود پابرجا می‌‌مانند: Ra bracket.pngوَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَLa bracket.png[۶۶].
    • پُر واضح است که این نوع از وفاداری، برتر و لازم‌تر از دیگر انواع این فضیلت اخلاقی است؛ چه اوست که نعمت‌های آشکار و غیر آشکار خود را به بنده بخشیده، او را از عقل، ایمان، قلب، شعور و دیگر نعمت‌ها بهره‌مند ساخته است؛ نعمت‌هایی که بر کوچک‌ترین آنها نمی‌توان قیمتی نهاد. آیا نعمت تنفُّس - که از پی آن، نعمت حیات پدید می‌‌آید را می‌‌توان ارزش‌گذاری کرد؟؛ Ra bracket.pngاعْمَلُوا آلَ دَاوُودَ شُكْرًا وَقَلِيلٌ مِنْ عِبَادِيَ الشَّكُورُLa bracket.png[۶۷][۶۸].

    وفاداری نسبت به پیامبران (ع)

    • نعمت رسالت هرچند بالاترین و برترین نعمت الهی است، امّا مردمان نه حقّ آن را به‌جای می‌‌آورند، و نه حقّ پیامبران (ع) را؛ و افسوس که کشتن آنان و دست‌کم استهزائشان، سپاسی بوده است که آدمیان نسبت به این نعمت و صاحب آن روا می‌‌داشته‌اند!: Ra bracket.pngيَا حَسْرَةً عَلَى الْعِبَادِ مَا يَأْتِيهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَLa bracket.png[۶۹]
    • این در حالی است که پیامبران برای سعادت دو جهانیِ انسان‌ها برانگیخته شدند؛ و بالاتر از آن، وظیفه اصلی آنان، تهذیب نفوس بوده، تا زندگی این جهان و زآن پس آن جهان مردم، همچون عسل شیرین و گوارا گردد: Ra bracket.pngلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌLa bracket.png[۷۰]
    • و در این میان، نعمت ارسال خاتم رُسُل بالاترین نعمت الهی است؛ و عجیب آن که آدمیان چنان به شُکر این نعمت و وفای نسبت به آن پرداختند، که آن حضرت (ع) خود فرمودند: "هیچ پیامبری آن‌گونه که من اذیّت شدم، آزار نشده است" [۷۱][۷۲].

    وفاداری نسبت به قرآن کریم و عترت نبوی (ع)

    • با وجود اهمّیت بی‌همتای قرآن‌ کریم و اهل بیت پیامبر (ص) امّا، باز تنها عدّه‌ای اندک از امّت نسبت به این دو رکن اساسیِ اسلام وفاداری می‌‌نمایند. قرآن‌کریم نقشه عالم تکوین و تشریع است، و معجزه آشکار الهی تا صبح‌گاه رستاخیر: Ra bracket.pngوَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍLa bracket.png[۷۳] و Ra bracket.pngقُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلَى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هَذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًاLa bracket.png[۷۴]؛
    • این آیه، به‌وضوح دلالت بر شمول معجزه قرآن‌کریم دارد. اهل فصاحت و بلاغت در آن کتاب معجزه خویش را می‌‌یابند، و فیلسوفان و عارفان نیز، آنچه صدها چون صدرالمتألّهین در "اَسفار" آورده‌اند، تنها شُعاعی ضعیف از خورشید نور قرآن کریم است؛ و آنچه همه عارفان در نگاشته‌های خود آورده‌اند نیز، قطره‌ای از آن اقیانوس؛ و اهل هر دانش نیز به همین‌گونه به اندازه توان خود از این کتاب الهی توشه می‌‌گیرند.
    • با این وجود امّا، آیا کسی به این کتاب وفاداری نموده؟ و اندکی از حقّ آن را به جای آورده است؟!.
    • سخن در وفای نسبت به اهل بیت (ع) به بسیار است؛ ما پیش از این به اندکی از آن اشاره کردیم، و ازاین‌رو در اینجا به تکرار آن نمی‌پردازیم؛ هرچند با صدها جلد کتاب نیز نمی‌توان به بیان اندکی از بسیارِ حقّ آنان پرداخت[۷۵].

    وفاء انسان نسبت به خانواده‌اش

    • زوج، زوجه، فرزندان، نزدیکان، به‌ویژه پدر و مادر و دیگر نزدیکان انسان، در این شمار قرار می‌‌گیرند.
    • جای تأسف است که این نوع از وفاء در میان مردمان بسیار کم است؛ چه خود دوستی بر جان و قلب بسیاری از مردم سیطره دارد. از این‌رو، تنها وقتی کسی را به حال خود نافع یابند او را دوست داشته به او وفاداری می‌‌نمایند؛ اما چون او را قابل بهره‌برداری نیافتند، نه علاقه‌ای بر جای می‌‌ماند و نه وفاداری‌‌ای![۷۶].

    وفاء نسبت به عموم مردم

    منابع

    جستارهای وابسته

    پانویس

    1. مظاهری، حسین، دانش اخلاق اسلامی، ج۳، ص ۱۱۵.
    2. «و اندکی از بندگان من سپاسگزارند» سوره سبأ، آیه ۱۳.
    3. «و بی‌گمان ما برای مردم در این قرآن از هر مثلی گوناگون آورده‌ایم امّا بیشتر مردم جز سر ناسپاسی ندارند» سوره اسراء، آیه ۸۹. و نیز سوره فرقان، آیه ۵۰.
    4. «بی‌گمان انسان ناسپاسی آشکار است» سوره زخرف، آیه ۱۵.
    5. «بی‌گمان انسان ستمکاره‌ای بسیار ناسپاس است» سوره ابراهیم، آیه ۳۴.
    6. «مرگ بر آدمی! چه ناسپاس است!» سوره عبس، آیه ۱۷.
    7. «و خداوند را سزاوار ارجمندی وی ارج ننهادند» سوره انعام، آیه ۹۱.
    8. مظاهری، حسین، دانش اخلاق اسلامی، ج۳، ص ۱۱۵-۱۱۶.
    9. «مرگ بر آدمی! چه ناسپاس است!» سوره عبس، آیه ۱۷.
    10. مظاهری، حسین، دانش اخلاق اسلامی، ج۳، ص ۱۱۶.
    11. بحار الأنوار، ج۶۱، ص۲۸۸.
    12. «مرگ بر آدمی! چه ناسپاس است!» سوره عبس، آیه ۱۷.
    13. «بی‌گمان انسان ستمکاره‌ای بسیار ناسپاس است» سوره ابراهیم، آیه ۳۴.
    14. مظاهری، حسین، دانش اخلاق اسلامی، ج۳، ص ۱۱۷.
    15. مظاهری، حسین، دانش اخلاق اسلامی، ج۳، ص ۴۴۱.
    16. «أَ لَا تَرَوْنَ إِلَى الْحَقِّ لَا يُعْمَلُ بِهِ وَ إِلَى الْبَاطِلِ لَا يُتَنَاهَى عَنْهُ لِيَرْغَبِ الْمُؤْمِنُ فِي لِقَاءِ رَبِّهِ حَقّاً حَقّاً»؛ بحار الأنوار، ج۴۴، ص۳۸۱.
    17. «ای مؤمنان! هر کس از دینش برگردد خداوند به زودی گروهی را می‌آورد که دوستشان می‌دارد و دوستش می‌دارند؛ در برابر مؤمنان خاکسار و در برابر کافران دشوارند، در راه خداوند جهاد می‌کنند و از سرزنش سرزنشگری نمی‌هراسند» سوره مائده، آیه ۵۴.
    18. مظاهری، حسین، دانش اخلاق اسلامی، ج۳، ص ۴۵۰.
    19. «طا، ها * ما قرآن را بر تو فرو نفرستاده‌ایم که به رنج افتی» سوره طه، آیه ۲.
    20. تفسیر صافی، ج۲، ص۳۴.
    21. «أَ فَلَا أَكُونُ‌ عَبْداً شَكُوراً»؛ اصول کافی، ج۲، ص۹۵.
    22. مظاهری، حسین، دانش اخلاق اسلامی، ج۳، ص ۱۱۸.
    23. «مبادا خود را از اینکه (مشرکان) ایمان نمی‌آورند به هلاکت افکنی» سوره شعراء، آیه ۳.
    24. «بی‌گمان پیامبری از (میان) خودتان نزد شما آمده است که هر رنجی ببرید بر او گران است، بسیار خواستار شماست، با مؤمنان مهربانی بخشاینده است» سوره توبه، آیه ۱۲۸.
    25. مظاهری، حسین، دانش اخلاق اسلامی، ج۳، ص ۱۱۹.
    26. و از مردم کسی است که در به دست آوردن خشنودی خداوند از جان می‌گذرد و خداوند به بندگان مهربان است؛ سوره بقره، آیه:۲۰۷.
    27. «فَإِنَّهَا نَزَلَتْ فِي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ (ع) حِينَ بَذَلَ نَفْسَهُ لِلَّهِ وَ لِرَسُولِهِ ص لَيْلَةَ اضْطَجَعَ عَلَى فِرَاشِ رَسُولِ اللَّهِ (ص) لَمَّا طَلَبَتْهُ كُفَّارُ قُرَيْش‏»؛ تفسیر برهان، ج۱، ص۲۰۶.
    28. مظاهری، حسین، دانش اخلاق اسلامی، ج۳، ص ۱۱۹.
    29. «و (از صحیفه‌های) ابراهیم که (عهد پیامبری را) بی‌کم و کاست به جای آورد؟» سوره نجم، آیه ۳۷.
    30. مظاهری، حسین، دانش اخلاق اسلامی، ج۳، ص ۱۲۰.
    31. «و بسا پیامبرانی که همراه آنان توده‌های انبوه به نبرد (با دشمنان خداوند) پرداختند و در راه خداوند هر چه به ایشان رسید نه سست و نه ناتوان شدند و نه تن به زبونی سپردند؛ و خداوند شکیبایان را دوست می‌دارد * و گفتارشان جز این نبود که (می) گفتند: پروردگارا! از گناهان ما و گزافکاری‌ها که در کار خویش کرده‌ایم در گذر و گام‌های ما را استوار دار و ما را بر گروه کافران پیروز گردان» سوره آل عمران، آیه ۱۴۶-۱۴۷.
    32. مظاهری، حسین، دانش اخلاق اسلامی، ج۳، ص ۱۲۰.
    33. «و ما از پیش به آدم سفارش کردیم اما او از یاد برد و در وی عزمی نیافتیم» سوره طه، آیه ۱۱۵.
    34. مظاهری، حسین، دانش اخلاق اسلامی، ج۳، ص ۴۴۹.
    35. مظاهری، حسین، دانش اخلاق اسلامی، ج۳، ص ۱۲۰.
    36. «و اندکی از بندگان من سپاسگزارند» سوره سبأ، آیه ۱۳.
    37. «و خداوند را سزاوار ارجمندی وی ارج ننهادند» سوره انعام، آیه ۹۱ و نیز سوره زمر، آیه۶۷.
    38. «و در بیشتر آنان پیمانی (استوار) نیافتیم و به راستی بیشتر آنها را نافرمان یافتیم» سوره اعراف، آیه ۱۰۲.
    39. مظاهری، حسین، دانش اخلاق اسلامی، ج۳، ص ۴۴۹.
    40. «مرگ بر آدمی! چه ناسپاس است!» سوره عبس، آیه ۱۷.
    41. مظاهری، حسین، دانش اخلاق اسلامی، ج۳، ص ۱۲۲.
    42. «مَنْ‌ لَمْ‌ يَشْكُرِ الْمُنْعِمَ‌ مِنَ‌ الْمَخْلُوقِينَ‌ لَمْ‌ يَشْكُرِ اللَّهَ‌ عَزَّ وَ جَلَّ»؛ وسائل الشیعه، ج۱۱، ص۵۴۲.
    43. مظاهری، حسین، دانش اخلاق اسلامی، ج۳، ص ۱۲۳.
    44. «حاشا؛ انسان سرکشی می‌ورزد * چون خود را بی‌نیاز بیند» سوره علق، آیه ۶-۷.
    45. مظاهری، حسین، دانش اخلاق اسلامی، ج۳، ص ۴۴۱.
    46. «و خداوند را سزاوار ارجمندی وی ارج ننهادند» سوره انعام، آیه ۹۱ و نیز سوره زمر، آیه ۶۷.
    47. «مرگ بر آدمی! چه ناسپاس است!» سوره عبس، آیه ۱۷.
    48. مظاهری، حسین، دانش اخلاق اسلامی، ج۳، ص ۴۴۲.
    49. مظاهری، حسین، دانش اخلاق اسلامی، ج۳، ص ۴۴۲.
    50. «امّا بیشتر مردم جز سر ناسپاسی ندارند» سوره اسراء، آیه ۸۹.
    51. «و از هر چه خواستید به شما داده است و اگر نعمت خداوند را بر شمارید نمی‌توانید شمار کرد؛ بی‌گمان انسان ستمکاره‌ای بسیار ناسپاس است» سوره ابراهیم، آیه ۳۴.
    52. مظاهری، حسین، دانش اخلاق اسلامی، ج۳، ص ۴۴۳.
    53. «و به پیمان وفا کنید که از پیمان خواهند پرسید» سوره اسراء، آیه ۳۴.
    54. مظاهری، حسین، دانش اخلاق اسلامی، ج۳، ص ۴۴۳.
    55. «ای فرزندان آدم! آیا به شما سفارش نکردم که شیطان را نپرستید که او دشمن آشکار شماست؟» سوره یس، آیه ۶۰.
    56. کشف الغمه، ج۲، ص۱۱۱.
    57. مظاهری، حسین، دانش اخلاق اسلامی، ج۳، ص ۴۴۴.
    58. مظاهری، حسین، دانش اخلاق اسلامی، ج۳، ص ۱۲۳.
    59. «چرا، (بازخواست خواهند شد ولی) آن کس که به پیمان خود وفا کند و پرهیزگاری ورزد (بداند) بی‌گمان خداوند پرهیزگاران را دوست می‌دارد» سوره آل عمران، آیه ۷۶.
    60. «از این روی هر که پیمان شکند به زیان خویش می‌شکند و هر کس به آنچه با خداوند پیمان بسته است وفا کند به زودی به او پاداشی سترگ خواهد داد» سوره فتح، آیه ۱۰.
    61. «و به پیمان من وفا کنید تا به پیمان شما وفا کنم و تنها از من بهراسید» سوره بقره، آیه ۴۰.
    62. «و پرهیزگاری ورزد» سوره آل عمران، آیه ۷۶.
    63. «و تنها از من بهراسید» سوره بقره، آیه ۴۰.
    64. «ای فرزندان آدم! آیا به شما سفارش نکردم که شیطان را نپرستید که او دشمن آشکار شماست؟» سوره یس، آیه ۶۰.
    65. مظاهری، حسین، دانش اخلاق اسلامی، ج۳، ص ۱۲۴.
    66. «و بیشتر آنها که (در ظاهر) به خداوند ایمان می‌آورند (در باطن همچنان) مشرکند» سوره یوسف، آیه ۱۰۶.
    67. «ای خاندان داوود! سپاس گزارید! و اندکی از بندگان من سپاسگزارند» سوره سبأ، آیه ۱۳.
    68. مظاهری، حسین، دانش اخلاق اسلامی، ج۳، ص ۱۲۵.
    69. «دریغا بر آن بندگان! هیچ فرستاده‌ای نزدشان نمی‌آمد مگر که او را ریشخند می‌کردند» سوره یس، آیه ۳۰.
    70. «ما پیامبرانمان را با برهان‌ها (ی روشن) فرستادیم و با آنان کتاب و ترازو فرو فرستادیم تا مردم به دادگری برخیزند و (نیز) آهن را فرو فرستادیم که در آن نیرویی سخت و سودهایی برای مردم است‌» سوره حدید، آیه ۲۵.
    71. «مَا أُوذِيَ‌ نَبِيٌ‌ مِثْلَ‌ مَا أُوذِيتُ‌»
    72. مظاهری، حسین، دانش اخلاق اسلامی، ج۳، ص ۱۲۵-۱۲۶.
    73. «و هیچ تر و خشکی نیست جز آنکه در کتابی روشن آمده است» سوره انعام، آیه ۵۹.
    74. «بگو: اگر آدمیان و پریان فراهم آیند تا مانند این قرآن آورند هر چند یکدیگر را پشتیبانی کنند همانند آن نمی‌توانند آورد» سوره اسراء، آیه ۸۸.
    75. مظاهری، حسین، دانش اخلاق اسلامی، ج۳، ص ۱۲۶-۱۲۷.
    76. مظاهری، حسین، دانش اخلاق اسلامی، ج۳، ص ۱۳۳.
    77. «عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ (ع) قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) لِلدَّابَّةِ عَلَى‌ صَاحِبِهَا خِصَالٌ‌ يَبْدَأُ بِعَلْفِهَا إِذَا نَزَلَ وَ يَعْرِضُ عَلَيْهَا الْمَاءَ إِذَا مَرَّ بِهِ وَ لَا يَضْرِبُ وَجْهَهَا فَإِنَّهَا تُسَبِّحُ بِحَمْدِ رَبِّهَا وَ لَا يَقِفُ عَلَى ظَهْرِهَا إِلَّا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ لَا يُحَمِّلُهَا فَوْقَ طَاقَتِهَا وَ لَا يُكَلِّفُهَا مِنَ الْمَشْيِ إِلَّا مَا تُطِيقُ»؛ وسائل الشیعه، ج۸، ص۳۵۰.
    78. مظاهری، حسین، دانش اخلاق اسلامی، ج۳، ص ۱۳۴.
    79. «بی‌گمان انسان را آزمندی بی‌شکیب آفریده‌اند * چون شرّی بدو رسد بی‌تاب است * و چون خیری بدو رسد بازدارنده است * جز نمازگزاران..». سوره معارج، آیه ۱۹-۲۲.
    80. مظاهری، حسین، دانش اخلاق اسلامی، ج۳، ص ۱۳۵.