جعفر بن محمد بن حکیم خثعمی

آشنایی اجمالی

جعفر بن محمد بن الحکیم^[۱] الخثعمی^[۲] از راویان امامی و کوفی^[۳] است که او را از اصحاب امام کاظم(ع)^[۴] و برخی از اصحاب امام رضا(ع)^[۵] شمرده‌اند؛ هرچند وی توفیق ادراک محضر امام کاظم(ع) را داشته، لکن نقل حدیث مستقیم از آن حضرت نداشته^[۶] و تنها باواسطه از امام صادق(ع)^[۷] و امام کاظم(ع)^[۸] روایت کرده است. جعفر بن محمد بن حکیم از محدثانی همچون جمیل بن دراج^[۹]، ابراهیم بن عبدالحمید الأسدی و عبدالکریم بن عمرو الخثعمی^[۱۰] حدیث آموخته و روایت کرده است. وی دارای شاگردان و راویانی نیز بوده که مشهورترین ایشان محمد بن إسماعیل بن بزیع، الحسن بن موسی الخشاب، علی بن الحسن بن الفضال، احمد بن محمد بن خالد البرقی می‌باشند. در طبقه‌بندی محدثان، وی در طبقه ششم راویان جای دارد^[۱۱]

درباره شخصیت جعفر بن محمد بن حکیم، میان علما و رجال‌نویسان اختلاف است: برخی چون ابن داوود، علامه مجلسی^[۱۲] و صاحب مدارک^[۱۳] وی را محدثی ضعیف^[۱۴] و مجهول دانسته و با استناد به نقلی در رجال کشی^[۱۵] مدعی شده‌اند که وی در نقل حدیث قابل اعتنا نیست. در مقابل، بزرگانی چون وحید بهبهانی^[۱۶] و سید ابوالقاسم خویی^[۱۷] جرح او را به دلیل مجهول بودن شخص جارح بی‌اعتبار دانسته و عالمانی چون حائری مازندرانی^[۱۸]، محدث نوری^[۱۹] و مامقانی^[۲۰] بر حسن حال و اعتبار وی تأکید کرده‌اند. مامقانی نوشته است: وی از راویان حسان به شمار می‌رود و امامی بودن او از رجال شیخ استفاده می‌شود^[۲۱]. همچنین روایت بزرگانی چون علی بن الحسن بن فضال^[۲۲] و حسن بن موسی الخشاب^[۲۳] از وی و قرار گرفتن نام او در اسناد کتاب کامل الزیارات^[۲۴] قرائنی بر اعتبار و جایگاه حدیثی او محسوب می‌شود^[۲۵].

جستارهای وابسته

محمد بن حکیم خثعمی (پدر)
عبدالملک بن حکیم خثعمی (عمو)

منابع

جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۵

پانویس

↑ ر.ک: أ. منابع شیعی: رجال الکشی (إختیار معرفة الرجال)، ج۲، ص۸۲۲، ش۱۰۳۰؛ رجال الطوسی، ص۳۳۳، ش۴۹۶۱؛ الرجال (ابن داود)، ص۴۳۴، ش۹۱؛ إیضاح الإشتباه، ص۱۳۰، ش۱۳۰؛ منهج المقال، ج۳، ص۲۲۸، ش۱۰۹۱؛ نقد الرجال، ج۱، ص۳۵۷، ش۱۰۰۷؛ مجمع الرجال، ج۲، ص۳۹؛ جامع الرواه، ج۱، ص۱۵۸، ش۱۲۷۱؛ الرجال (حر عاملی)، ص۷۸، ش۲۸۸؛ الوجیزة فی الرجال، ص۴۶، ش۳۷۸؛ منتهی المقال، ج۲، ص۲۶۹، ش۵۸۲؛ تکملة الرجال، ج۱، ش۳۴۳؛ تنقیح المقال، ج۱۵، ص۳۵۶، ش۴۰۱۷؛ معجم رجال الحدیث، ج۵، ص۷۹، ش۲۲۶۸؛ مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۲، ص۱۹۶، ش۲۷۵۷؛ قاموس الرجال، ج۲، ص۶۷۰، ش۱۵۱۴.
ب. منابع سنی: لسان المیزان، ج۲، ص۱۲۳، ش۵۱۸.
↑ الخثعمی بفتح الخاء المعجمة و سکون الثاء المثلثة و فتح العین المهملة و فی آخرها المیم، هذه النسبة إلی خثعم. سمعانی، الأنساب، ج۲، ص۳۲۶.
خثعم: قبیلة تقع دیارها علی طریق الطائف - أبها، بین منازل شمران فی الشمال و الغرب و بلقرن فی الجنوب و الشرق. من أقسامها: آل مرة، السره دان، المزارقة، و السلمان. معجم قبائل العرب، ج۱، ص۳۳۱.
↑ لسان المیزان، ج۲، ص۱۲۳، ش۵۱۸.
↑ رجال البرقی، ص۴۹؛ الرجال (طوسی)، ص۳۳۳، ش۴۹۶۱.
↑ جعفر بن محمد بن حکیم من أصحاب الرضا(ع). (مجمع الرجال، ج۲، ص۳۹؛
تنقیح المقال، ج۱۵، ص۳۵۶: و فی ترتیب الإختیار للکشی أنه من أصحاب الرضا(ع)؛ قاموس الرجال، ج۲، ص۶۷۰، ش۱۵۱۴.
↑ رجال الکشی (إختیار معرفة الرجال)، ص۲۷۹ و ۲۸۰: «عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى الْهَمْدَانِيُّ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَى الْخَشَّابِ، عَنْ غَيْرِهِ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ حَكِيمٍ الْخَثْعَمِيِّ، قَالَ: اجْتَمَعَ هِشَامُ بْنُ سَالِمٍ وَ هِشَامُ بْنُ الْحَكَمِ وَ جَمِيلُ بْنُ دَرَّاجٍ وَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْحَجَّاجِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ حُمْرَانَ وَ سَعِيدُ بْنُ غَزْوَانَ وَ نَحْوٌ مِنْ خَمْسَةَ عَشَرَ رَجُلًا مِنْ أَصْحَابِنَا فَسَأَلُوا هِشَامَ بْنَ الْحَكَمِ أَنْ يُنَاظِرَ هِشَامَ بْنَ سَالِمٍ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ التَّوْحِيدِ وَ صِفَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ غَيْرِ ذَلِكَ لِيَنْظُرُوا أَيُّهُمَا أَقْوَى حُجَّةً فَرَضِيَ هِشَامُ بْنُ سَالِمٍ أَنْ يَتَكَلَّمُ عَنْهُ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عُمَيْرٍ وَ رَضِيَ هِشَامُ بْنُ الْحَكَمِ أَنْ يَتَكَلَّمَ عَنْهُ مُحَمَّدُ بْنُ هِشَامٍ فَتَكَالَمَا وَ سَاقَ مَا جَرَى بَيْنَهُمَا وَ قَالَ، قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْحَجَّاجِ لِهِشَامِ بْنِ الْحَكَمِ: كَفَرْتَ وَ اللَّهِ بِاللَّهِ الْعَظِيمِ وَ أَلْحَدْتَ فِيهِ وَيْحَكَ مَا قَدَرْتَ أَنْ تُشَبِّهَ بِكَلَامِ رَبِّكَ إِلَّا الْعُودَ يُضْرَبُ بِهِ! قَالَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ حُكَيْمٍ فَكَتَبَ إِلَى أَبِي الْحَسَنِ مُوسَى(ع) يَحْكِي لَهُ مُخَاطَبَتَهُمْ وَ كَلَامَهُمْ وَ يَسْأَلُهُ أَنْ يُعَلِّمَهُ مَا الْقَوْلُ الَّذِي يَنْبَغِي تَدِينُ اللَّهَ بِهِ مِنْ صِفَةِ الْجَبَّارِ فَأَجَابَهُ فِي عَرْضِ كِتَابِهِ: فَهِمْتُ رَحِمَكَ اللَّهُ رَحِمَكَ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ أَجَلُّ وَ أَعْلَى وَ أَعْظَمُ مِنْ أَنْ يُبْلَغَ كُنْهُ صِفَتِهِ فَصِفُوهُ بِمَا وَصَفَ بِهِ نَفْسَهُ وَ كُفُّوا عَمَّا سِوَى ذَلِكَ».
↑ المحاسن، ج۲، ص۴۰۶: ... عن جعفر بن محمد بن حکیم، عن مرازم قال: بعث إلینا أبو عبدالله(ع) بطعام سخن فقال: کلوا قبل أن یبرد فإنه أطیب؛ الإستبصار، ج۲، ص۷، ح۱۶: علی بن الحسن بن فضال، عن جعفر بن محمد بن حکیم، عن جمیل بن دراج، عن أبی عبدالله و أبی الحسن(ع) أنهما قالا: لیس علی التبر زکاة إنما هی علی الدنانیر و الدراهم.
↑ کامل الزیارات، ص۲۴۷، ح۲: عن جعفر بن محمد بن حکیم الخثعمی، عن إبراهیم بن عبدالحمید، عن أبی الحسن(ع).... (مقصود از ابو الحسن(ع) در این سند، امام کاظم‌(ع) است؛ زیرا ابراهیم بن عبدالحمید از اصحاب امام کاظم(ع) بوده و در اسناد روایات، فراوان از آن حضرت با تعبیر ابو الحسن موسی و ابو الحسن موسی بن جعفر روایت کرده و شیخ طوسی درباره‌اش نوشته است: أدرک الرضا(ع)، و لم یسمع منه علی قول سعد بن عبدالله. (رجال الطوسی، ص۳۵۱، ش۵۱۹۵) و برقی نوشته است: أدرکه و لم یسمع منه فیما أعلم (رجال البرقی، ص۵۳) گرچه در بعضی اسناد از امام رضا(ع) نیز روایت کرده است.
↑ کتاب جمیل بن دراج حدثنی به جدی، عن علی بن الحسن بن فضال، عن أیوب بن نوح، عن ابن أبی عمیر عنه و عن علی بن فضال، عن جعفر بن محمد بن حکیم عنه. (رسالة أبی غالب الزراری، ص۱۷۲-۱۷۳).
↑ الأصول الستة عشر (ط - دار الحدیث)، ص۶۴؛ المحاسن، ج۲، ص۴۷۹، ح۵۰۰؛ الکافی، ج۵، ص۱۰۲، ح۲، ج۶، ص۲۸۶، (ح ۳) و ص۳۲۴، (ح ۱)؛ کامل الزیارات، ص۷۴، ح۱۲؛ الأمالی (صدوق)، ص۴۹۳، ح۱۱؛ تهذیب الأحکام، ج۱، ص۱۵۵، ح۴۴۴؛ ج۴، ص۱۴۵، ح۴۰۵.
↑ الموسوعة الرجالیه، طبقات رجال التهذیب، ص۱۸۹؛ طبقات رجال الکافی، ص۸۹.
↑ الوجیزة فی الرجال، ص۴۶، ش۳۷۸.
↑ پس از نقل روایتی که در سندش جعفر بن محمد بن الحکیم قرار داشت، نوشته است: ... بأن من جملة رجالها جعفر بن محمد بن حکیم، و هو مجهول. (مدارک الأحکام، ج۷، ص۲۲۱؛ تکملة الرجال، ج۱، ص۳۴۳.
↑ ابن داود، الرجال، ص۴۳۴، ش۹۱.
↑ رجال الکشی، إختیار معرفة الرجال، ص۵۴۵، ش۱۰۳۱.
↑ منهج المقال، ج۳، ص۲۲۸.
↑ معجم رجال الحدیث، ج۵، ص۷۹، ش۲۲۶۸.
↑ محمد بن حکیم.
↑ "یروی عنه: الجلیل علی بن الحسن بن فضال، و محمد بن إسماعیل بن بزیع و موسی بن القاسم، و أحمد بن محمد بن خالد. و الجواب عن ذمه ممن لا یعرف، مذکور فی التعلیقة" مستدرک الوسائل، الخاتمة ج۷، ص۲۲۲، ش۴۱۶.
↑ تنقیح المقال، ج۱۵، ص۳۵۹، ش۴۰۱۷.
↑ "ولکن الإنصاف بعد ذلک کله، هو عد الرجل من الحسان؛ لأن إمامیته تستفاد من رجال الشیخ کما ذکرنا. و یمکن استفادة مدحه مما أفاده الحائری من أنه یأتی عن النجاشی فی أبیه، أنه الراوی کتابه من دون طعن فی الطریق أو تأمل. مع أن طریقته التأمل فی محله، کأن یقول: مظلم، أو ضعیف... أو غیر ذلک" تنقیح المقال، ج۱۵، ص۳۵۹، ش۴۰۱۷.
↑ الفهرست (طوسی)، ص۳۱۶، ش۴۸۶؛ رجال النجاشی، ص۲۳۹-۲۴۰، ش۶۳۶ (ترجمه عبدالملک بن حکیم الخثعمی)؛ الکافی، ج۵، ص۱۰۲، ح۲؛ ج۶، ص۲۸۶، ح۳؛ الإستبصار، ج۱، ص۱۱۳، ح۳۷۸؛ ج۲، ص۷، (ح ۱۶) و ص۳۷، (ح ۱۱۴)؛ ج۳، ص۱۳۶، (ح ۴۸۷)، ص۲۹۷، (ح ۱۰۵۱) و....
↑ رجال الکشی، إختیار معرفة الرجال، ص۲۰۹، ح۳۶۸: حمدویه و إبراهیم ابنا نصیر قالا: حدثنا الحسن بن موسی الخشاب الکوفی، عن جعفر بن محمد بن حکیم؛
کامل الزیارات، ص۲۴۷، ح۲: ... عن الحسن بن موسی الخشاب، عن جعفر بن محمد بن حکیم الخثعمی...؛ الأمالی (صدوق)، ص۴۹۳، ح۱۱.
↑ کامل الزیارات، ص۷۴، (ح ۱۱) و ص۲۴۷، (ح ۲).
↑ ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۵، ص۴۹۵-۵۰۶.

[1] ر.ک: أ. منابع شیعی: رجال الکشی (إختیار معرفة الرجال)، ج۲، ص۸۲۲، ش۱۰۳۰؛ رجال الطوسی، ص۳۳۳، ش۴۹۶۱؛ الرجال (ابن داود)، ص۴۳۴، ش۹۱؛ إیضاح الإشتباه، ص۱۳۰، ش۱۳۰؛ منهج المقال، ج۳، ص۲۲۸، ش۱۰۹۱؛ نقد الرجال، ج۱، ص۳۵۷، ش۱۰۰۷؛ مجمع الرجال، ج۲، ص۳۹؛ جامع الرواه، ج۱، ص۱۵۸، ش۱۲۷۱؛ الرجال (حر عاملی)، ص۷۸، ش۲۸۸؛ الوجیزة فی الرجال، ص۴۶، ش۳۷۸؛ منتهی المقال، ج۲، ص۲۶۹، ش۵۸۲؛ تکملة الرجال، ج۱، ش۳۴۳؛ تنقیح المقال، ج۱۵، ص۳۵۶، ش۴۰۱۷؛ معجم رجال الحدیث، ج۵، ص۷۹، ش۲۲۶۸؛ مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۲، ص۱۹۶، ش۲۷۵۷؛ قاموس الرجال، ج۲، ص۶۷۰، ش۱۵۱۴.
ب. منابع سنی: لسان المیزان، ج۲، ص۱۲۳، ش۵۱۸.

[2] الخثعمی بفتح الخاء المعجمة و سکون الثاء المثلثة و فتح العین المهملة و فی آخرها المیم، هذه النسبة إلی خثعم. سمعانی، الأنساب، ج۲، ص۳۲۶.
خثعم: قبیلة تقع دیارها علی طریق الطائف - أبها، بین منازل شمران فی الشمال و الغرب و بلقرن فی الجنوب و الشرق. من أقسامها: آل مرة، السره دان، المزارقة، و السلمان. معجم قبائل العرب، ج۱، ص۳۳۱.

[3] لسان المیزان، ج۲، ص۱۲۳، ش۵۱۸.

[4] رجال البرقی، ص۴۹؛ الرجال (طوسی)، ص۳۳۳، ش۴۹۶۱.

[5] جعفر بن محمد بن حکیم من أصحاب الرضا(ع). (مجمع الرجال، ج۲، ص۳۹؛
تنقیح المقال، ج۱۵، ص۳۵۶: و فی ترتیب الإختیار للکشی أنه من أصحاب الرضا(ع)؛ قاموس الرجال، ج۲، ص۶۷۰، ش۱۵۱۴.

[6] رجال الکشی (إختیار معرفة الرجال)، ص۲۷۹ و ۲۸۰: «عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى الْهَمْدَانِيُّ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَى الْخَشَّابِ، عَنْ غَيْرِهِ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ حَكِيمٍ الْخَثْعَمِيِّ، قَالَ: اجْتَمَعَ هِشَامُ بْنُ سَالِمٍ وَ هِشَامُ بْنُ الْحَكَمِ وَ جَمِيلُ بْنُ دَرَّاجٍ وَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْحَجَّاجِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ حُمْرَانَ وَ سَعِيدُ بْنُ غَزْوَانَ وَ نَحْوٌ مِنْ خَمْسَةَ عَشَرَ رَجُلًا مِنْ أَصْحَابِنَا فَسَأَلُوا هِشَامَ بْنَ الْحَكَمِ أَنْ يُنَاظِرَ هِشَامَ بْنَ سَالِمٍ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ التَّوْحِيدِ وَ صِفَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ غَيْرِ ذَلِكَ لِيَنْظُرُوا أَيُّهُمَا أَقْوَى حُجَّةً فَرَضِيَ هِشَامُ بْنُ سَالِمٍ أَنْ يَتَكَلَّمُ عَنْهُ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عُمَيْرٍ وَ رَضِيَ هِشَامُ بْنُ الْحَكَمِ أَنْ يَتَكَلَّمَ عَنْهُ مُحَمَّدُ بْنُ هِشَامٍ فَتَكَالَمَا وَ سَاقَ مَا جَرَى بَيْنَهُمَا وَ قَالَ، قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْحَجَّاجِ لِهِشَامِ بْنِ الْحَكَمِ: كَفَرْتَ وَ اللَّهِ بِاللَّهِ الْعَظِيمِ وَ أَلْحَدْتَ فِيهِ وَيْحَكَ مَا قَدَرْتَ أَنْ تُشَبِّهَ بِكَلَامِ رَبِّكَ إِلَّا الْعُودَ يُضْرَبُ بِهِ! قَالَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ حُكَيْمٍ فَكَتَبَ إِلَى أَبِي الْحَسَنِ مُوسَى(ع) يَحْكِي لَهُ مُخَاطَبَتَهُمْ وَ كَلَامَهُمْ وَ يَسْأَلُهُ أَنْ يُعَلِّمَهُ مَا الْقَوْلُ الَّذِي يَنْبَغِي تَدِينُ اللَّهَ بِهِ مِنْ صِفَةِ الْجَبَّارِ فَأَجَابَهُ فِي عَرْضِ كِتَابِهِ: فَهِمْتُ رَحِمَكَ اللَّهُ رَحِمَكَ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ أَجَلُّ وَ أَعْلَى وَ أَعْظَمُ مِنْ أَنْ يُبْلَغَ كُنْهُ صِفَتِهِ فَصِفُوهُ بِمَا وَصَفَ بِهِ نَفْسَهُ وَ كُفُّوا عَمَّا سِوَى ذَلِكَ».

[7] المحاسن، ج۲، ص۴۰۶: ... عن جعفر بن محمد بن حکیم، عن مرازم قال: بعث إلینا أبو عبدالله(ع) بطعام سخن فقال: کلوا قبل أن یبرد فإنه أطیب؛ الإستبصار، ج۲، ص۷، ح۱۶: علی بن الحسن بن فضال، عن جعفر بن محمد بن حکیم، عن جمیل بن دراج، عن أبی عبدالله و أبی الحسن(ع) أنهما قالا: لیس علی التبر زکاة إنما هی علی الدنانیر و الدراهم.

[8] کامل الزیارات، ص۲۴۷، ح۲: عن جعفر بن محمد بن حکیم الخثعمی، عن إبراهیم بن عبدالحمید، عن أبی الحسن(ع).... (مقصود از ابو الحسن(ع) در این سند، امام کاظم‌(ع) است؛ زیرا ابراهیم بن عبدالحمید از اصحاب امام کاظم(ع) بوده و در اسناد روایات، فراوان از آن حضرت با تعبیر ابو الحسن موسی و ابو الحسن موسی بن جعفر روایت کرده و شیخ طوسی درباره‌اش نوشته است: أدرک الرضا(ع)، و لم یسمع منه علی قول سعد بن عبدالله. (رجال الطوسی، ص۳۵۱، ش۵۱۹۵) و برقی نوشته است: أدرکه و لم یسمع منه فیما أعلم (رجال البرقی، ص۵۳) گرچه در بعضی اسناد از امام رضا(ع) نیز روایت کرده است.

[9] کتاب جمیل بن دراج حدثنی به جدی، عن علی بن الحسن بن فضال، عن أیوب بن نوح، عن ابن أبی عمیر عنه و عن علی بن فضال، عن جعفر بن محمد بن حکیم عنه. (رسالة أبی غالب الزراری، ص۱۷۲-۱۷۳).

[10] الأصول الستة عشر (ط - دار الحدیث)، ص۶۴؛ المحاسن، ج۲، ص۴۷۹، ح۵۰۰؛ الکافی، ج۵، ص۱۰۲، ح۲، ج۶، ص۲۸۶، (ح ۳) و ص۳۲۴، (ح ۱)؛ کامل الزیارات، ص۷۴، ح۱۲؛ الأمالی (صدوق)، ص۴۹۳، ح۱۱؛ تهذیب الأحکام، ج۱، ص۱۵۵، ح۴۴۴؛ ج۴، ص۱۴۵، ح۴۰۵.

[11] الموسوعة الرجالیه، طبقات رجال التهذیب، ص۱۸۹؛ طبقات رجال الکافی، ص۸۹.

[12] الوجیزة فی الرجال، ص۴۶، ش۳۷۸.

[13] پس از نقل روایتی که در سندش جعفر بن محمد بن الحکیم قرار داشت، نوشته است: ... بأن من جملة رجالها جعفر بن محمد بن حکیم، و هو مجهول. (مدارک الأحکام، ج۷، ص۲۲۱؛ تکملة الرجال، ج۱، ص۳۴۳.

[14] ابن داود، الرجال، ص۴۳۴، ش۹۱.

[15] رجال الکشی، إختیار معرفة الرجال، ص۵۴۵، ش۱۰۳۱.

[16] منهج المقال، ج۳، ص۲۲۸.

[17] معجم رجال الحدیث، ج۵، ص۷۹، ش۲۲۶۸.

[18] محمد بن حکیم.

[19] "یروی عنه: الجلیل علی بن الحسن بن فضال، و محمد بن إسماعیل بن بزیع و موسی بن القاسم، و أحمد بن محمد بن خالد. و الجواب عن ذمه ممن لا یعرف، مذکور فی التعلیقة" مستدرک الوسائل، الخاتمة ج۷، ص۲۲۲، ش۴۱۶.

[20] تنقیح المقال، ج۱۵، ص۳۵۹، ش۴۰۱۷.

[21] "ولکن الإنصاف بعد ذلک کله، هو عد الرجل من الحسان؛ لأن إمامیته تستفاد من رجال الشیخ کما ذکرنا. و یمکن استفادة مدحه مما أفاده الحائری من أنه یأتی عن النجاشی فی أبیه، أنه الراوی کتابه من دون طعن فی الطریق أو تأمل. مع أن طریقته التأمل فی محله، کأن یقول: مظلم، أو ضعیف... أو غیر ذلک" تنقیح المقال، ج۱۵، ص۳۵۹، ش۴۰۱۷.

[22] الفهرست (طوسی)، ص۳۱۶، ش۴۸۶؛ رجال النجاشی، ص۲۳۹-۲۴۰، ش۶۳۶ (ترجمه عبدالملک بن حکیم الخثعمی)؛ الکافی، ج۵، ص۱۰۲، ح۲؛ ج۶، ص۲۸۶، ح۳؛ الإستبصار، ج۱، ص۱۱۳، ح۳۷۸؛ ج۲، ص۷، (ح ۱۶) و ص۳۷، (ح ۱۱۴)؛ ج۳، ص۱۳۶، (ح ۴۸۷)، ص۲۹۷، (ح ۱۰۵۱) و....

[23] رجال الکشی، إختیار معرفة الرجال، ص۲۰۹، ح۳۶۸: حمدویه و إبراهیم ابنا نصیر قالا: حدثنا الحسن بن موسی الخشاب الکوفی، عن جعفر بن محمد بن حکیم؛
کامل الزیارات، ص۲۴۷، ح۲: ... عن الحسن بن موسی الخشاب، عن جعفر بن محمد بن حکیم الخثعمی...؛ الأمالی (صدوق)، ص۴۹۳، ح۱۱.

[24] کامل الزیارات، ص۷۴، (ح ۱۱) و ص۲۴۷، (ح ۲).

[25] ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۵، ص۴۹۵-۵۰۶.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]

[۲۲]

[۲۳]

[۲۴]

[۲۵]