حفظ در قرآن

    از امامت‌پدیا، دانشنامهٔ امامت و ولایت

    آیه حفظ

    از آنجا که خداوند متعال، تنها در آیه Ra bracket.pngإِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَLa bracket.png[۱] به صراحت و با تأکیدات پی در پی، اعلام نموده که ذکر (قرآن) را صیانت و حفظ می‌کند، آن را "آیه حفظ" نامیده‌اند.

    حفظ در لغت به معانی نگه داشتن چیزی از گم و یا تلف شدن، ضد فراموشی، از بر کردن مطلبی و نیز به معنی توجه، مراعات و مراقبت از چیزی آمده است. حفظ در کاربرد آیه فوق، به معنی صیانت و مراقبت از قرآن در برابر حوادث روزگار و نیز، صیانت از تحریف و کاستی و فزونی و تغییر در متن آن به دست افراد بشر است[۲]. نیز گفته‌اند به معنی محافظت کردن از خطا و لغزش یا دستبرد می‌باشد همان‌گونه که خداوند در آیه Ra bracket.pngبَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِيدٌ * فِي لَوْحٍ مَحْفُوظٍLa bracket.png[۳] بیان کرده[۴]. این آیه از دیرباز جزو شواهد و مستندات قرآنی برای رفع شبهه تحریف قرآن و اثبات تحریف‌ناپذیری آن بوده است. مسئله حفظ قرآن از تحریف، خطا، دستبرد، کاستی، فزونی و جا به جایی، همواره با موضوع چیستی تحریف قرآن و دیدگاه علمای اسلام (چه شیعه و چه سنی)، در این باره بسیار درهم‌تنیده است؛ اما به لحاظ آن‌که طرح این دیدگاه‌ها از حوصله این مقاله بیرون است در اینجا تنها به ارائه نظر مفسران و قرآن پژوهان در خصوص "آیه حفظ" بسنده می‌شود که به ناچار در خلال سخن، اشاره‌ای هم به موضوع تحریف خواهد شد.

    در مورد واژه Ra bracket.pngالذِّكْرَLa bracket.png تمامی مفسران گفته‌اند که منظور از آن، قرآن است[۵]. شایان ذکر است که از بین واژه‌های Ra bracket.pngالذِّكْرَLa bracket.png که در آیات قرآن به کار رفته، دست‌کم در ۹ آیه، منظور قرآن است، مانند: Ra bracket.pngبِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَLa bracket.png[۶]؛ Ra bracket.pngوَهَذَا ذِكْرٌ مُبَارَكٌ أَنْزَلْنَاهُ أَفَأَنْتُمْ لَهُ مُنْكِرُونَLa bracket.png[۷]؛ Ra bracket.pngأَأُنْزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِنْ بَيْنِنَا بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْ ذِكْرِي بَلْ لَمَّا يَذُوقُوا عَذَابِLa bracket.png[۸].

    زمخشری می‌گوید: این آیه انکار و استهزاء مشرکین در سه آیه پیش را رد می‌کند؛ که به رسول خدا (ص) می‌گفتند: Ra bracket.pngوَقَالُوا يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌLa bracket.png[۹]؛ یعنی خداوند در پاسخ ایشان می‌فرماید: اینکه شما او را مجنون خطاب می‌کنید تا نزول قرآن را مخدوش سازید، سخن باطلی است، زیرا نه او، بلکه قطعاً خود ما این قرآن را به وسیله جبرئیل بر او نازل نمودیم و آن را از جوانب گوناگون مراقبت می‌کنیم تا محفوظ از شیاطین به پیامبر ابلاغ گردد[۱۰].

    تبیین علامه طباطبایی نیز از آیه چنین است: "معنای آیه این است که: ای رسول، قرآن از ناحیه خودت یا از ناحیه ملائکه نازل نشده تا در نگهداری‌اش محتاج آنان باشی و خودت را به زحمت بیفکنی، بلکه ما آن را نازل کرده‌ایم و خود نگهدار آن هستیم... پس آیه شریفه دلالت بر مصونیت قرآن از تحریف می‌کند، خواه تحریف به معنای دست بردن در آن به زیاد کردن، یا کم کردن و یا جابه جا کردن باشد؛ چون ذکر خداست و همان طور که خدای تعالی الی الابد هست، ذکر او نیز هست"[۱۱].

    یکی از قرآن‌پژوهان معاصر نیز به تأکیدات متعدد در آیه حفظ، این‌گونه اشاره نموده است:

    1. در آیه به جای استفاده از ضمیر مفرد از ضمایر و ترکیب جمع استفاده شده و این روش قرآن است که هرجا مطلب با اهمیت باشد و مدبّران امور، طبق دستور خدا، دست‌اندرکاران آن باشند، ضمیر جمع به کار می‌رود؛ نظیر: Ra bracket.pngإِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَLa bracket.png[۱۲]. در چنین مواردی خداوند می‌خواهد اعلام کند که من و تمام فرشتگان و کروبیان و مدبّران عالم در تحقق این امر دخالت داریم؛ هر چند تمام قدرت‌های یاد شده به قدرت الهی باز می‌گردد، اما استفاده از چنین شیوه گفتاری برای تبیین اهمیت موضوع و نفی هرگونه احتمال خلاف است. در آیه مورد بحث نیز از چنین شیوه‌ای استفاده شده است؛ گویا خداوند می‌خواهد بفرماید که ما تمام قدرت‌های خود را برای محافظت قرآن از هرگونه گزند در تمام اعصار به کار خواهیم برد؛
    2. در فقره Ra bracket.pngإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَLa bracket.png، این سه اسلوب برای تأکید به کار رفته است: Ra bracket.pngإِنَّLa bracket.png، ضمیر Ra bracket.pngلَهُLa bracket.png و "لام" Ra bracket.pngلَحَافِظُونَLa bracket.png که همگی نشان حتمیت این محافظت است؛
    3. بیان نزول قرآن از سوی خداوند، پیش از تأکید بر حفظ آن به منزله تبیین صغرا برای کبرا و تمهید مقدمه برای نتیجه است و معنایش این است که نزول قرآن از جانب خداوند عزیز و حکیم و از طرف قدرت قاهره‌ای که فوق همه قدرت‌هاست، چنین اقتضا دارد که قرآن از هرگونه آفت و گزندی در امان باشد؛
    4. ذکر و حفظ به صورت مطلق بیان شده و به زمان یا حالتی خاص مقید نشده است؛ یعنی قرآن در همه زمان‌ها از هرگونه تحریف به فزونی یا کاستی یا تغییر در لفظ یا ترتیبی که آن را از ذکر خداوند بودن بیندازد، مصون و محفوظ است؛
    5. برای تبیین محافظت قرآن از هرگونه دخل و تصرف از جمله اسمیه Ra bracket.pngإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَLa bracket.png و از صفت مشبهه‌ای استفاده شده است که به صیغه اسم فاعل (Ra bracket.pngحَافِظُونَLa bracket.png) ارائه شده و می‌دانیم که جمله اسمیه بر دوام و استمرار دلالت دارد[۱۳].[۱۴]

    جستارهای وابسته

    منابع

    پانویس

    1. «بی‌گمان ما خود قرآن را فرو فرستاده‌ایم و به یقین ما نگهبان آن خواهیم بود» سوره حجر، آیه ۹.
    2. مفردات، ص۱۲۴؛ الکشاف، ج۱، ص۶۷۱.
    3. «(این سخن، جادو و دروغ نیست) بلکه قرآنی ارجمند است * در لوحی نگهداشته» سوره بروج، آیه ۲۱-۲۲.
    4. دائرة المعارف قرآن، ج۴، ص۳۰۷.
    5. الکشاف، ج۱، ص۶۷۱؛ المیزان، ج۲۰، ص۱۰۴؛ مجمع البیان، ج۶، ص۳۳۰؛ جامع البیان، ج۱۴، ص۷.
    6. «(آنان را) با برهان‌ها (ی روشن) و نوشته‌ها (فرستادیم) و بر تو قرآن را فرو فرستادیم تا برای مردم آنچه را که به سوی آنان فرو فرستاده‌اند روشن گردانی و باشد که بیندیشند» سوره نحل، آیه ۴۴.
    7. «و این (قرآن) یادکردی خجسته است که آن را فرو فرستاده‌ایم پس آیا شما آن را انکار می‌کنید؟» سوره انبیاء، آیه ۵۰.
    8. «آیا از میان ما قرآن (تنها) بر او نازل شده است؟ باری آنان از یادکرد من در تردیدند یا هنوز عذاب مرا نچشیده‌اند» سوره ص، آیه ۸.
    9. «و گفتند: ای آنکه بر تو این قرآن را فرو فرستاده‌اند، بی‌گمان تو دیوانه‌ای!» سوره حجر، آیه ۶.
    10. الکشاف، ج۱، ص۶۷۱.
    11. المیزان، ج۲۰، ص۱۰۴.
    12. «ما به تو «کوثر» دادیم» سوره کوثر، آیه ۱.
    13. نزاهت قرآن از تحریف، ص۴۹.
    14. سرمدی، محمود، مقاله «آیه حفظ»، دانشنامه معاصر قرآن کریم