زید بن وهب جهنی در تاریخ اسلامی

مقدمه

زید فرزند وهب کنیه‌اش ابوسلیمان اهل کوفه و از راویان حدیث است، او در عصر جاهلیت به دنیا آمد و در زمان پیامبر خدا (ص)، اسلام آورد. و به مدینه هجرت کرد، اما موفق به زیارت آن حضرت نگردید، از این رو او از بزرگان تابعین به شمار آمده است^[۱].

زید پس از قتل عثمان از شیعیان و اصحاب امیرمؤمنان (ع) گردید، و به همراه سپاهیان حضرت علی (ع) در صفین و نیز در سرکوبی خوارج نهروان حضور داشت^[۲]. به گفته برقی وی کتابی جمع‌آوری کرد که شامل تمام خطبه‌های علی (ع) بود که حضرت در عیدها و اجتماعات و... ایراد فرموده بود^[۳].

او در صفین حضور داشت و روایت‌هایی درباره اوضاع صفین نقل کرده است^[۴]. او سرانجام به سال ۹۶ هجری در حکومت حجاج درگذشت^[۵].

به نقلی وی در جنگ نهروان شرکت داشت و روایت کرده که به هنگام عزیمت به جانب خوارج نهروان، امیرالمؤمنین (ع) فرمود: "ای مردم، از پیامبر خدا (ص) شنیدم که می‌فرمود: "از امت من گروهی (بر اسلام) خروج میکنند و قرآن میخوانند که قرآن آنان شبیه قرآن شما نیست و نماز میخوانند اما نماز آنان شبیه نماز شما نیست"^[۶]؛

زید می‌گوید: هنگامی ‌که به نهروان رسیدیم، امیرمؤمنان (ع) به خانه و پلی نگاه کرد و فرمود: این خانه "بوران دخت کسری است و این هم قنطره و پل دیزجان است و پیامبر (ص) برایم نقل کرده که ما از این مسیر می‌رویم و در این خانه، منزل می‌کنیم"^[۷].^[۸]

زید بن وهب جهنی در دانشنامه سیره نبوی ج3

وی از بنی حسل بن نصر، از جهینه، قبیله‌ای از قضاعه بود^[۹]. کنیه او را ابوسلیمان^[۱۰] یا ابوسلمان^[۱۱] و نسبت او را «همدانی»^[۱۲] هم آورده‌اند^[۱۳]. وی زمان جاهلیت را درک کرد^[۱۴] و در زمان رسول خدا(ص) اسلام آورد و^[۱۵] به سوی آن حضرت هجرت کرد؛ اما در میان راه شنید که رسول خدا(ص) رحلت کرده است^[۱۶]. با آنکه بیشتر صحابه‌نگاران^[۱۷] نام وی را در شمار صحابه آورده‌اند، اما ابن حبان^[۱۸]، از او در شمار تابعین یاد کرده است. ابن حجر^[۱۹] نیز وی را در بخش سوم الاصابه (مخضرمین) آورده و در بخش چهارم^[۲۰]، صحابی شمردن وی را نادرست دانسته است. به هر حال گفته‌اند زید در کوفه سکونت گزید^[۲۱] از این رو نسبت او را کوفی هم گفته‌اند^[۲۲].

او از بزرگان تابعین و از صحابه امام علی(ع)^[۲۳]، بلکه از خواص یاران ایشان بود^[۲۴] و در همه جنگ‌های آن حضرت شرکت داشت^[۲۵].زید را با اوصافی چون امام، ثقه، دارای علم بسیار^[۲۶] و بزرگوار^[۲۷] ستوده‌اند. همچنین از وی به عنوان کثیر الحدیث یاد کرده‌اند^[۲۸]، شاید بدان سبب که از او روایات بسیاری بدون واسطه از امام علی(ع) و با واسطه از رسول خدا(ص) نقل شده است.زید کتابی با نام خطب امیرالمؤمنین(ع) علی المن ابر فی المجمع والاعیاد و غیرها داشته^[۲۹] که شامل خطبه‌های امام علی(ع) بوده است. وی اندکی پس از سال هشتاد^[۳۰] یا در سال ۸۴^[۳۱]، یا در سال ۹۶ درگذشت^[۳۲]. با وجود این ذکری از وی در واقعه کربلا و پس از آن نیست!^[۳۳]

منابع

پانویس

↑ اسد الغابه، ج۲، ص۲۴۲؛ ر. ک: الاصابه، ج۲، ص۶۴۹؛ معرفة الصحابه، ج۲، ص۳۶۶؛ وقعة صفین، ص۲۳۲؛ رجال طوسی، ص۴۲، ش۶ و اعیان الشیعه، ج۷، ص۱۳۰ و....
↑ اسد الغابه، ج۲، ص۲۴۲؛ ر. ک: الاصابه، ج۲، ص۶۴۹؛ معرفة الصحابه، ج۲، ص۳۶۶؛ وقعة صفین، ص۲۳۲؛ رجال طوسی، ص۴۲، ش۶ و اعیان الشیعه، ج۷، ص۱۳۰ و....
↑ رجال برقی، ص۶ و اعیان الشیعه، ج۷، ص۱۳۰.
↑ ر. ک: وقعة صفین، ص۲۳۲ و ۲۳۴ و ۲۴۲ و....
↑ تهذیب التهذیب، ج۳، ص۲۳۹ و اسد الغابه، ج۲، ص۲۴۳.
↑ «يَخْرُجُ قَوْمٌ مِنْ أُمَّتِي يَقْرَءُونَ اَلْقُرْآنَ لَيْسَ قِرَاءَتُكُمْ إِلَى قِرَاءَتِهِمْ بِشَيْءٍ وَ لاَ صَلاَتُكُمْ إِلَى صَلاَتِهِمْ بِشَيْءٍ»؛ اسد الغابه، ج۲، ص۲۴۲.
↑ تاریخ بغداد، ج۸، ص۴۴۱ و اعیان الشیعه، ج۷، ص۱۳۰.
↑ ناظم‌زاده، سید اصغر، اصحاب امام علی، ج۱، ص۶۰۸-۶۰۹.
↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۶، ص۱۶۰.
↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۱۲۷.
↑ ابن اثیر، اسدالغابه، ج۲، ص۳۷۷.
↑ به اعتبار اینکه جهینه از عرب جنوبی و از همدان است.
↑ ابن حبان، کتاب الثقات، ج۴، ص۲۵۰؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۸، ص۴۴۱.
↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۱۲۷.
↑ با گروهی از قبیله‌اش، ر.ک: ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۱۲۷.
↑ ابونعیم، معرفه الصحابه، ج۳، ص۱۲۰۲؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۱۲۷؛ ابن اثیر، اسدالغابه، ج۲، ص۳۷۷.
↑ که بدان اشاره شد۰
↑ ابن حبان، کتاب الثقات، ج۴، ص۲۵۰.
↑ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۵۳۴.
↑ توهمات؛ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۵۴۲.
↑ ابن اثیر، اسدالغابه، ج۲، ص۳۷۷.
↑ ذهبی، تذکره الحفاظ، ج۱، ص۶۶.
↑ ابن اثیر، اسدالغابه، ج۲، ص۳۷۷.
↑ ابن داود، رجال ابن داود، ص۱۰۰.
↑ ر.ک: منقری، وقعه صفین، ص۳۲۶ و ص۳۹۱؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۶، ص۱۶۰؛ ثقفی، الغارات، ج۱، ص۳۳.
↑ ذهبی، تذکره الحفاظ، ج۱، ص۶۶-۶۷.
↑ ابن حجر، تقریب التهذیب، ج۱، ص۳۳۲.
↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۶، ص۱۶۰.
↑ طوسی، الغیبه، ص۷۲.
↑ ذهبی، الکاشف، ص۴۴۱.
↑ ذهبی، تذکره الحفاظ، ج۱، ص۶۶.
↑ ابن حبان، کتاب الثقات، ج۴، ص۲۵۰؛ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۵۳۴.
↑ خانجانی، قاسم، مقاله «زيد بن وهب جهنى»، دانشنامه سیره نبوی ج۳، ص۴۵۶-۴۵۷.

[1] اسد الغابه، ج۲، ص۲۴۲؛ ر. ک: الاصابه، ج۲، ص۶۴۹؛ معرفة الصحابه، ج۲، ص۳۶۶؛ وقعة صفین، ص۲۳۲؛ رجال طوسی، ص۴۲، ش۶ و اعیان الشیعه، ج۷، ص۱۳۰ و....

[2] اسد الغابه، ج۲، ص۲۴۲؛ ر. ک: الاصابه، ج۲، ص۶۴۹؛ معرفة الصحابه، ج۲، ص۳۶۶؛ وقعة صفین، ص۲۳۲؛ رجال طوسی، ص۴۲، ش۶ و اعیان الشیعه، ج۷، ص۱۳۰ و....

[3] رجال برقی، ص۶ و اعیان الشیعه، ج۷، ص۱۳۰.

[4] ر. ک: وقعة صفین، ص۲۳۲ و ۲۳۴ و ۲۴۲ و....

[5] تهذیب التهذیب، ج۳، ص۲۳۹ و اسد الغابه، ج۲، ص۲۴۳.

[6] «يَخْرُجُ قَوْمٌ مِنْ أُمَّتِي يَقْرَءُونَ اَلْقُرْآنَ لَيْسَ قِرَاءَتُكُمْ إِلَى قِرَاءَتِهِمْ بِشَيْءٍ وَ لاَ صَلاَتُكُمْ إِلَى صَلاَتِهِمْ بِشَيْءٍ»؛ اسد الغابه، ج۲، ص۲۴۲.

[7] تاریخ بغداد، ج۸، ص۴۴۱ و اعیان الشیعه، ج۷، ص۱۳۰.

[8] ناظم‌زاده، سید اصغر، اصحاب امام علی، ج۱، ص۶۰۸-۶۰۹.

[9] ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۶، ص۱۶۰.

[10] ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۱۲۷.

[11] ابن اثیر، اسدالغابه، ج۲، ص۳۷۷.

[12] به اعتبار اینکه جهینه از عرب جنوبی و از همدان است.

[13] ابن حبان، کتاب الثقات، ج۴، ص۲۵۰؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ج۸، ص۴۴۱.

[14] ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۱۲۷.

[15] با گروهی از قبیله‌اش، ر.ک: ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۱۲۷.

[16] ابونعیم، معرفه الصحابه، ج۳، ص۱۲۰۲؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۱۲۷؛ ابن اثیر، اسدالغابه، ج۲، ص۳۷۷.

[17] که بدان اشاره شد۰

[18] ابن حبان، کتاب الثقات، ج۴، ص۲۵۰.

[19] ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۵۳۴.

[20] توهمات؛ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۵۴۲.

[21] ابن اثیر، اسدالغابه، ج۲، ص۳۷۷.

[22] ذهبی، تذکره الحفاظ، ج۱، ص۶۶.

[23] ابن اثیر، اسدالغابه، ج۲، ص۳۷۷.

[24] ابن داود، رجال ابن داود، ص۱۰۰.

[25] ر.ک: منقری، وقعه صفین، ص۳۲۶ و ص۳۹۱؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۶، ص۱۶۰؛ ثقفی، الغارات، ج۱، ص۳۳.

[26] ذهبی، تذکره الحفاظ، ج۱، ص۶۶-۶۷.

[27] ابن حجر، تقریب التهذیب، ج۱، ص۳۳۲.

[28] ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۶، ص۱۶۰.

[29] طوسی، الغیبه، ص۷۲.

[30] ذهبی، الکاشف، ص۴۴۱.

[31] ذهبی، تذکره الحفاظ، ج۱، ص۶۶.

[32] ابن حبان، کتاب الثقات، ج۴، ص۲۵۰؛ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۵۳۴.

[33] خانجانی، قاسم، مقاله «زيد بن وهب جهنى»، دانشنامه سیره نبوی ج۳، ص۴۵۶-۴۵۷.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]

[۲۲]

[۲۳]

[۲۴]

[۲۵]

[۲۶]

[۲۷]

[۲۸]

[۲۹]

[۳۰]

[۳۱]

[۳۲]

[۳۳]