عبدالرحمن بن علی بغدادی در تاریخ اسلامی
این مدخل زیرشاخهٔ بحث عبدالرحمن بن علی بغدادی است. عبدالرحمن بن علی بغدادی از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: عبدالرحمن بن علی بغدادی در تاریخ اسلامی - پرسش مرتبط نداردآشنایی اجمالی
ابن الجوزی (۵۰۸ یا ۵۱۰-۵٩۷): ابوالفرج عبدالرحمان بن علی بن محمد ابن جوزی از مفسران واعظان و مورخان بزرگ قرن ششم هجری است. مهمترین اثر تاریخی وی که همواره مورد استفاده نویسندگان بعدی بوده کتاب المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم است. وی تحصیل کرده بغداد است و در همین شهر به وعظ میپرداخته است. این کتاب نخست بار دو ثلث اخیر آن (از حوادث سال ٢۵٧ به بعد) در هند چاپ شد و اخیراً تمامی آن، ضمن هیجده جلد به ضمیمه یک جلد فهارس با تصحیح محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا در بیروت (دارالکتب العلمیة، ١۴١٢) چاپ شده است. المنتظم حوادث تاریخی را تا سال ۵٧۴ دنبال کرده است. پس از آن، مؤلف کتاب خود را در اثری دیگر با نام شذور العقود فی تاریخ العهود تلخیص کرده و با افزودن چهار سال بر آن، تا سال ۵۷۸ آمده است[۱]. وی ذیلی هم با نام درة الاکلیل بر آن نوشته و حوادث را تا سال ۵۹۰ نوشته است. ذیلی هم محمد بن محمد قادسی با نام الفاخر فی ذکر حوادث ایام الامام الناصر در شش مجلد تألیف کرده که حوادث تا سال ۶١۶ در آن آمده است. ذیول دیگری هم بر آن نوشته شده است[۲].
کتاب المنتظم را از لحاظ ارزیابی باید به دو قسمت تقسیم کرد. قسمت نخست که برگرفته از تاریخ طبری است و به نقل او از ابومخنف و کلبی و مدائنی و دیگران نقل میکند. و قسمت دوم که از مصادر دیگری بهره برده که یا از اساس و یا بخشهایی از آن مفقود است. مانند کتاب الاوراق صولی (م ٣٣۶) و نشوار المحاضرة از تنوخی (م ٣٨۴). روشن است که بخش دوم آن، به ویژه حوادث قرن پنجم و ششم آن بسیار مغتنم است. کتاب با مقدمه کوتاهی درباره روش کار مؤلف و فوائد تاریخ آغاز میشود. سپس بحث کوتاهی درباره اثبات خدا شده و در ادامه بحث از آفرینش اقالیم هفتگانه، کوهها، دریاها، رودها، عجایب عالم و سپس هبوط آدم به میان میآید. آنگاه تاریخ انبیا تا ظهور حضرت محمد(ص) نقل شده و در ادامه بحث از سیره رسول خدا(ص) میشود. در چاپ جدید مجلد اول تا نیمه دوم مربوط به انبیا و اخبار فارسیان است از اواسط مجلد دوم تا اواخر مجلد سوم بحث سیره است و در ادامه حوادث بر اساس سالشمار به پیش میرود. شیوه مؤلف درباره تاریخ دوران خلفا، شرح و بسط است، اما به تدریج به اختصار میگرود. در ذیل هر سال حوادث مهم یاد میشود و سپس از اشخاصی از عالمان و امیران و بزرگان که در آن سال درگذشتهاند یاد میشود. در اصل این شیوه ترکیبی از بحث تاریخی - رجالی است و باید ابن جوزی را اگر نه مبدع آن، نخستین کسی دانست که به تفصیل از این شیوه در اثر خود استفاده کرده است.
کتاب المنتظم حاوی مسائل سیاسی صرف نیست بلکه مشتمل بر آگاهیهای فراوانی درباره سیستم اداری، ترتیبات نظامی و امور حسبه ارائه داده است. باید توجه داشت که حوزه این تاریخ، از خراسان تا مصر را دربر میگیرد و به همین دلیل آگاهیهایی درباره سلسلههای مستقل یا نیمه مستقل مانند طاهریان، صفاریان، بویهیان، سلجوقیان و در آن سوی طولونیها و اخشیدیها به دست میدهد. بحث از نزاعهای مذهبی که در طی قرن چهارم و پنجم از مهمترین مسائل بغداد بوده و به نوعی با مسائل قومی میان دیلمان و ترکان پیوند خورده و حوادث بیشماری را پدید آورده مورد توجه ابن جوزی بوده و در بسیاری از موارد آگاهیهای وی منحصر به فرد میباشد. مآخذ پسین مانند ابن اثیر و ابن کثیر در این زمینه عین عبارات وی را نقل کردهاند. یاقوت در موردیريال پس از نقل مطلبی از منتظم ابن جوزی مینویسد: «من بر آنچه که ابن جوزی به تنهایی آن را نقل کرده - و مصادر دیگر آن را تأیید نمیکند - اعتماد ندارم زیرا او خلط فراوان دارد»[۳]. ابن جوزی به جز المنتظم آثار فراوان دیگری دارد که رقم آنها تا ٣٧۴ عدد رسیده است. از این تعداد، ۹۲ عنوان درباره تاریخ و جغرافی و حکایات و سیر است. فهرستی از آنها را ناجیة عبدالله ابراهیم تحت عنوان قراءة جدیدة فی مؤلفات ابن الجوزی آورده است[۴]. از جمله آثاری که از وی در تاریخ آموزش و فرهنگ در دست است، کتاب پر ارج القُصّاص و المذکرین است که مواد فراوانی را درباره پیدایش قصهخوانی و وعظ و مسائل فرهنگی - تاریخی آن آورده است.[۵]
منابع
پانویس
- ↑ نک: قراءة جدیدة فی مؤلفات ابن الجوزی، ص۱۰۸، تلخیص دیگری هم از آن از علاءالدین علی شاهرودی بسطامی در همان صحفه با عنوان «مختصر المنتظم و ملتقط الملتزم» یاد شده است.
- ↑ کتاب المنتظم لابن الجوزی، دراسة فی منهجه موارده و اهمیته حسن عیسی علی الحکیم، بیروت، عالم الکتب، ١۴٠۵، صص٢٣-٢۴. این اثر به طور جامعی زندگی آثار و محتوای المنتظم و نیز منابع را تحقیق کرده است. تألیف این اثر پیش از چاپ کامل کتاب المنتظم بوده و لذا ارجاعات وی به نسخه خطی است.
- ↑ معجم الادباء، ج۱۷، ص۱۲.
- ↑ بغداد، المکتبة العالمیة، ١٩۶٧. این اثر تکمیل کتابی است که عبدالحمید العلوجی تحت عنوان مؤلفات ابن الجوزی در سال ١٩۶۵ در بغداد به چاپ رسانده است.
- ↑ جعفریان، رسول، منابع تاریخ اسلام، ص ۳۰۰.