مقاتل قرن پنجم
مقاتل قرن پنجم
مقاتل قرن پنجم، یکی از مباحث مرتبط به تاریخنگاری عاشورا و مقتلنگاری است. مقتل نگاری، نوعی تک نگاری تاریخی است که در آن به شرح جریان شهادت امام حسین(ع) و یارانش از آغاز تا فرجام پرداخته شده است. روایتها و گزارشهای شاهدان عینی و امامان معصوم در بازگویی جزئیات واقعه عاشورا در گذر زمان از شکل شفاهی خارج شد و به صورت مکتوب در آمد. این آثار که با عنوان «مقتل الحسین» شناخته میشوند، شامل روایتهایی از اصل رویداد و پیامدهای آن بودند. برخی از این مقاتل چاپ شدهاند، برخی در تعدادی از کتابخانههای جهان در دسترساند، و برخی دیگر از میان رفتهاند. از قرن پنجم هجری مقتلنگاری علیرغم رونق در قرون اولیه، رو به افول نهاد.
مقدمه
مقتلنگاری نوعی از تاریخنگاری است که به طور خاص به شرح و بسط جزئیات شهادت امام حسین(ع) و یارانش در واقعه کربلا میپردازد. این روایتها که در ابتدا به صورت شفاهی نقل میشدند، بعدها به صورت مکتوب نیز ثبت و ضبط شده و به عنوان «مقتل الحسین» شناخته میشوند.
آثار این قرن
قرن پنجم را به لحاظ تعداد مقاتل و نگاشتههای مربوط به واقعه کربلا میتوان آغاز دوره افول مقتلنگاری و نگاشتههایعاشورایی به حساب آورد. از میان تالیفات این دوره، میتوان به مقتلهای زیر اشاره کرد:
- مقتل الحسین(ع)؛ ابوعبدالله حاکم نیشابوری (۴۰۵ق)[۱].
- تاریخ و قیام امام حسین(ع) در کتاب الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد؛ شیخ مفید (۴۱۳ق).
- بخش تاریخ عاشورا از کتاب تجارب الامم و تعاقب الهمم؛ ابوعلی مسکویه رازی (۴۲۱ق).
- مقتل الحسین بن علی، ابوزید عمارة بن زید خیوانی همدانی (متوفای پیش از ۴۵۰ق)[۲].
- مقتل الحسین(ع)؛ شیخ طوسی (۴۶۰ یا ۴۵۸ق)[۳].
- مقتل الحسین(ع)؛ ابوالحسن احمد بن عبدالله بکری (قرن پنجم)[۴].[۵]
مقتل احمد بن عبدالله بکری
مقتل احمد بن عبدالله بکری، ازمباحث مرتبط به تاریخنگاری عاشورا و مقتلنگاری است. این مقتل، یکی از مقاتل قرن پنجم هجری و نگاشته ابوالحسن احمد بن عبدالله بکری است. در حال حاضر نسخه اصلی این مقتل در کتابخانه دانشگاه شهر فاس در کشور مراکش نگهداری میشود
مقتلنگاری نوعی از تاریخنگاری است که به طور خاص به شرح و بسط جزئیات شهادت امام حسین(ع) و یارانش در واقعه کربلا میپردازد. این روایتها که در ابتدا به صورت شفاهی نقل میشدند، بعدها به صورت مکتوب نیز ثبت و ضبط شده و به عنوان «مقتل الحسین» شناخته میشوند. قرن پنجم را به لحاظ تعداد مقاتل و نگاشتههای مربوط به واقعه کربلا میتوان آغاز دوره افول مقتلنگاری و نگاشتههایعاشورایی به حساب آورد. البته نگارش مقتل نیز هم چون دیگر شاخههای علوم، تحت تاثیر فضای پدید آمده در اینقرن برای نگارش آثار مختلف، از جمله مجامع حدیثی بود. یکی از این مقاتل، مقتل الحسین(ع)؛ نگاشته ابوالحسن احمد بن عبدالله بکری است.
- معرفی مؤلف: بَکری، ابوالحسن احمد بن عبدالله، مؤلف، محدث و فقیه امامی بوده و از زندگی او اطلاع دقیقی در دست نیست. وی تنها با آثارش، که مهمترین و مشهورترین آنها «الانوار» است، شناخته میشود. رجالنویسان اهل سنت، بکری را نکوهش کرده، او را کذاب دجال[۶]، قصاص و دروغگوتر از مسیلمه کذاب خواندهاند[۷]. ابن حجر افزوده است که یکی از کتابهای مشهور وی، کتاب «الذروه فی السیرة النبویه» است که در آن جنگهای عصر پیامبر(ص) را گزارش کرده است؛ اما در گزارش هر جنگ، یا اصل آن را نادرست روایت کرده، یا گزارشهای نادرست بر آن افزوده است[۸].
- وضعیت کتاب: بکری، رساله کوتاهی درباره امام حسین(ع) نگاشته است که نسخهای از آن با عنوان «حدیث وفاة سیدنا الحسین(ع)» در کتابخانه دانشگاه قرویین شهر فاس در مراکش در مجموعهای به شماره ۵۷۵/۳، صفحه ۷۷-۸۶ نگهداری میشود[۹].
- سبک نگارش: اگرچه رساله مقتل الحسین بکری مختصر است، به نظر میرسد سبک نگارش داستانی، ادبی نویسندگانی همانند بکری در قرن پنجم و ششم، که تاریخ صدر اسلام را در قالب کتاب «الذروه فی السیرة النبویه» به این شیوه روایت کرده است، آغاز مهمی در روایت کردن تاریخ عاشورا به این سبک، هرچند با اختصار، بوده است.[۱۰]
مقتل ابواسحاق اسفراینی
مقتل ابواسحاق اسفراینی، از مباحث مرتبط به تاریخنگاری عاشورا و مقتلنگاری است. این مقتل، با عنوان «نور العین فی مشهد الحسین» یکی از مقاتل قرن پنجم قمری و نگاشته ابراهیم بن محمد بن ابراهیم بن مهران شافعی اشعری، معروف به ابواسحاق اسفراینی متوفای ۴۱۷ یا ۴۱۸ ق میباشد. این کتاب به دلیل فقدان منابع و اسناد، سبک نگارش غیرعلمی، داستانی و عامهپسند، ضعف محتوایی و تناقضات تاریخی اثری ضعیف و نامعتبر تلقی میشود.
- معرفی مؤلف: اَبواِسْحاقِ اِسفَرایِنی، رکنالدین ابراهیم بن محمد بن ابراهیم ابن مهران، فقیه شافعی و متکلم اشعری قرن چهارم و پنجم هجری بوده که سرانجام به سال ۴۱۷ یا ۴۱۸ق در نیشابور درگذشت.
- وضعیت کتاب: ابواسحاق را دارای تصانیف فراوان دانستهاند، از آن جمله کتاب «نورالعین فی مشهد الحسین» است. این اثر نخستینبار در قاهره (۱۲۷۱ق) و سپس بارها از جمله همراه با کتاب «قره العین فی اخذ ثارالحسین» در بمبئی (۱۲۹۲ق/۱۸۷۵م) به چاپ رسیده است.
- سبک نگارش: این اثر بدون فصلبندی و عنوانبندی است. نویسنده برای گزارشهای خود سند ارائه نکرده و تنها هر گزارش را با تعبیر «قال الراوی» آغاز کرده است. از اینرو سبک نگارش آن شبیه داستان و عامه پسند است. برخی از محققان بر این باورند که کتاب یادشده، ساختگی و منسوب به اسفراینی است؛ چراکه اسلوب نگارش آن با نوشتههای قرن چهارم، سازگاری ندارد[۱۱]. در تأیید این سخن، اضافه میکنیم که در متن کتاب عبارتی درباره محل دفن سر امام حسین(ع) وجود دارد که گمان متاخر بودن این اثر را به یقین تبدیل میکند و آن عبارت این است: «وروی عن طائفة الفاطمیة الذی (الذین) حکموا مصر، ان الراس وصلت الیهم ودفنوها فی مشهد (المشهد) المشهور»[۱۲] بر اساس گزارش مورخان تاریخ فاطمیان، انتقال سر از عسقلان به مصر و دفن آن در قاهره مصر و ساختن بنای باشکوه بر آن، پس از سال ۵۴۸ بوده است[۱۳]؛ یعنی ۱۳۰ سال پس از مرگ اسفراینی! گزارش شده است که طلائع بن رزیک، وزیر شیعی خلیفه فاطمی، فائز بالله، پس از انتقال سر به قاهره در سال ۵۴۹، بنای باشکوهی بر آن ساخت[۱۴].
- ارزش گزارشهای کتاب: اما درباره اعتبار و ارزش گزارشهای این کتاب، باید گفت: بسیاری از گزارشها و مطالب آن ضعیف، جعلی و سخیف است و نزد محققان، هیچ اعتباری ندارد؛ چنان که شهید قاضی طباطبایی این کتاب را از کتب بسیار ضعیف و غیرقابل اعتماد[۱۵] و «مجعول و ضعیف و مجهول المؤلف»[۱۶] دانسته و بر این باور است که «مقتل اسفراینی پر از جعلیات و نقلیات قصهسرایان است»[۱۷]. نکته آخر آنکه اگر در انتساب این کتاب به اسفراینی تردید نکنیم، باید دانست که او یک سنی اشعری مسلک، و به اعتقاد صاحب بن عباد، یک آتش سوزانده بوده است[۱۸]. از اینرو نمیتوان به مطالب این کتاب اعتماد کرد.
- برخی گزارشهای نامعتبر:
- آمدن گروهی از فرشتگان و نیز جنیان مؤمن نزد امام حسین(ع) که برای یاری، هنگام خروج حضرت از مدینه و نپذیرفتن امام، که هیچ مستند تاریخی ندارد[۱۹]؛
- گزارشهای نادرست و محرف از جریان قیام مسلم در کوفه، از جمله عدم اقدام مسلم به ترور ابن زیاد در خانه هانی (پس از پیشنهاد این امر توسط هانی) به این علت که یک منادی، او را از این کار بازداشته است[۲۰] و کشته شدن ۱۱۰۰ نفر از سپاه ۱۸۰۰ نفری ابن زیاد توسط مسلم در درگیری کوفه پیش از دستگیری مسلم[۲۱].
- کشته شدن ۱۶۰۰ نفر به دست امام حسین(ع) در روز عاشورا[۲۲].[۲۳]
منابع
پانویس
- ↑ حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ج۳، ص۱۹۴.
- ↑ نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، ص۳۰۳.
- ↑ طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، ص۲۴۲؛ ابن شهرآشوب، محمد بن علی، معالم العلماء، ص۱۵۰.
- ↑ طباطبایی، سید عبدالعزیز، اهل البیت فی المکتبة العربیه، ص۵۴۸؛ رفاعی، عبدالجبار، معجم ما کتب عن الرسول و اهل البیت، ج۸، ص۷۴.
- ↑ پیشوایی، مهدی، مقتل جامع سیدالشهداء ج۱ ص ۴۷.
- ↑ ذهبی، شمس الدین، میزان الاعتدال، ج۱، ص۱۱۲؛ عسقلانی، ابن حجر، لسان المیزان، ج۱، ص۲۰۲.
- ↑ ذهبی، شمس الدین، سیر اعلام النبلا، ج۱۴، ص۱۱۴.
- ↑ عسقلانی، ابن حجر، لسان المیران، ج۱، ص۲۰۲.
- ↑ طباطبایی، سید عبدالعزیز، اهل البیت فی المکتبة العربیه، ص۵۴۸.
- ↑ پیشوایی، مهدی، مقتل جامع سیدالشهداء ج۱ ص ۸۸.
- ↑ طباطبایی، سید عبدالعزیز، اهل البیت فی المکتب العربیه، ص۶۵۵، ش ۸۳۹؛ ابن عساکر، علی بن حسن، تبیین کذب المفتری، ص۲۴۰-۲۴۱؛ ابن خلکان، احمد بن محمد، وفیات الاعیان و انباء ابناء الزمان، ج۱، ص۲۸؛ سبکی، عبدالوهاب بن علی، طبقات الشافعیة الکبری، ج۴، ص۲۵۷؛ ذهبی، شمس الدین، سیر اعلام النبلاء، ج۱۷، ص۳۵۳؛ ابن کثیر، اسماعیل، البدایة و النهایه، ج۱۲، ص۳۰؛ بغدادی، پاشا، هدیة العارفین، ج۱، ص۸؛ سرکیس، یوسف الیان، معجم المطبوعات العربیة والمعربة، ج۱، ص۴۳۶؛ آقابزرگ تهرانی، محمدحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعه، ج۱۷، ص۷۲-۷۳.
- ↑ اسفراینی، ابواسحاق، نور العین فی مشهد الحسین، ص۷۲.
- ↑ نویری، شهاب الدین احمد، نهایة الارب فی فنون الادب، ج۲۰، ص۳۰۰.
- ↑ امینی، عبدالحسین، الغدیر، ج۴، ص۳۴۹.
- ↑ قاضی طباطبایی، سیدمحمدعلی، تحقیقی درباره اول اربعین حضرت سیدالشهدا، ص۶۰.
- ↑ قاضی طباطبایی، سیدمحمدعلی، تحقیقی درباره اول اربعین حضرت سیدالشهدا، ص۲۲۱.
- ↑ قاضی طباطبایی، سیدمحمدعلی، تحقیقی درباره اول اربعین حضرت سیدالشهدا، ص۶۴۰.
- ↑ ابن عساکر، علی بن حسن، تبیین کذب المفتری، ص۲۴۱؛ سبکی، عبدالوهاب بن علی، طبقات الشافعیة الکبری،ج۴، ص۲۵۷؛ ذهبی، شمس الدین، سیر اعلام النبلاء، ج۱۷، ص۳۵۳؛ قمی، عباس، الکنی والالقاب، ج۲، ص۲۶.
- ↑ اسفراینی، ابواسحاق، نور العین فی مشهد الحسین(ع)، ص۲۰.
- ↑ اسفراینی، ابواسحاق، نور العین فی مشهد الحسین(ع)، ص۲۴.
- ↑ اسفراینی، ابواسحاق، نور العین فی مشهد الحسین(ع)، ص۲۸.
- ↑ اسفراینی، ابواسحاق، نور العین فی مشهد الحسین(ع)، ص۴۹.
- ↑ پیشوایی، مهدی، مقتل جامع سیدالشهداء ج۱ ص ۱۳۵.