صفات الهی در عرفان اسلامی: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
(←مقدمه) |
||
| (۲ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = الله| عنوان مدخل = صفات الهی | مداخل مرتبط = [[صفات الهی در قرآن]] - [[صفات الهی در کلام اسلامی]] - [[صفات الهی در عرفان اسلامی]] - [[صفات الهی در معارف و سیره علوی]] - [[صفات الهی در معارف و سیره رضوی]] - [[صفات الهی در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]] | پرسش مرتبط = }} | {{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = الله| عنوان مدخل = صفات الهی | مداخل مرتبط = [[صفات الهی در قرآن]] - [[صفات الهی در کلام اسلامی]] - [[صفات الهی در عرفان اسلامی]] - [[صفات الهی در معارف و سیره علوی]] - [[صفات الهی در معارف و سیره رضوی]] - [[صفات الهی در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]] | پرسش مرتبط = }} | ||
==مقدمه== | == مقدمه == | ||
شناخت صفات الهی، مرتبهای عالی و رفیع و مختص [[بندگان]] مخلَص است؛ چراکه [[خداوند]] فرموده است: {{متن قرآن|سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ * إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ}}<ref>«پاکا که خداوند است از وصفی که میکنند * مگر بندگان ناب خداوند» سوره صافات، آیه ۱۵۹-۱۶۰.</ref>. | |||
[[صفات خداوند]] عین | |||
(حسن حسنزاده آملی، دیوان اشعار، ص۳۰۱)</ref>؛ چون اگر زاید بر ذات باشد، موجب نیاز و | [[صفات خداوند]] عین ذات اوست، نه زاید بر آن<ref>ذاتِ صمد است عین اوصافش *** در فکرت عرشی اولی الابصار | ||
(حسن حسنزاده آملی، دیوان اشعار، ص۳۰۱)</ref>؛ چون اگر زاید بر ذات باشد، موجب نیاز و نقص در خداوند میشود. پس خداوند برای مثال، به خودی خود قادر است، نه اینکه با اضافه معنای [[قدرت]]، قادربودنِ او تحقق پذیرد<ref>ابوالقاسم حلی، کشف المراد در شرح تجرید الاعتقاد، ص۴۱۳.</ref>. به دیگر بیان، خداوند ذاتی بسیط از جمیع جهات و مستجمع همه [[کمالات]] است<ref>علامه حسنزاده در ابیاتی درباره عینیّت صفت رحمت خداوند با ذات او چنین میگوید: | |||
که این رحمت نباشد زائد ذات *** که ذاتش عین رحمت هست بالذات | که این رحمت نباشد زائد ذات *** که ذاتش عین رحمت هست بالذات | ||
ز ذاتی کوست عین رحمت ای دوست *** نباشد غیر رحمت آنچه از اوست | ز ذاتی کوست عین رحمت ای دوست *** نباشد غیر رحمت آنچه از اوست | ||
(حسن حسنزاده آملی، دیوان اشعار، ص۴۸۰)</ref> و به طور کلی نواقص و حدود از خداوند [[تنزیه]] میشود؛ یعنی صفاتی مانند | (حسن حسنزاده آملی، دیوان اشعار، ص۴۸۰)</ref> و به طور کلی نواقص و حدود از خداوند [[تنزیه]] میشود؛ یعنی صفاتی مانند جسم بودن، محدود بودن و مکانداشتن<ref>حسن حسنزاده آملی، شرح مصباح الانس، ص۲۹۷.</ref>. | ||
صفات خداوند را به چندین صورت تقسیم کردهاند؛ یکی از آنها تقسیم به [[صفات جمال و جلال]] است. هر چه به «[[لطف]] و رحمت خداوند» متعلّق است، «صفت [[جمال]]» و هرچه به | صفات خداوند را به چندین صورت تقسیم کردهاند؛ یکی از آنها تقسیم به [[صفات جمال و جلال]] است. هر چه به «[[لطف]] و رحمت خداوند» متعلّق است، «صفت [[جمال]]» و هرچه به «قهر او» مربوط شود، «صفت جلال» است؛ برای نمونه رازقیت، [[هدایت]]، لطف و رحمت از صفات جمال الهیاند و قبض، قهر، [[عزت]] و عظمت از صفات جلال اویند. پس وقتی میگوییم خداوند جمیل است، به صفات جمالی او اشاره داریم و آنگاه که میگوییم [[حقتعالی]] ذو الجلال است، مراد صفات جلالی اوست<ref>حسن حسنزاده آملی، مُمِدّ الهمم در شرح فُصوص الحِکَم، ص۴۹.</ref>. لطف با قهر و جمال با جلال متقابلند و جلالْ جمال میآورد و جمالْ جلال، و نظام هستی بر این اساس است؛ زیرا [[تکامل]] بر اساس تضاد است و عالم به تقابل و تضاد این اوصافِ جمالی و جلالی<ref>همه کثرات از ازدواج اسمای جمالی و جلالی پدید آمدهاند که آنها را اسما و اوصاف متقابل میگویند. (حسن حسنزاده آملی، دروس شرح فصوص الحکم قیصری، ص۴۴۸)</ref> اداره میشود<ref>حسن حسنزاده آملی، مُمِدّ الهمم در شرح فُصوص الحِکَم، ص۳۶۶.</ref>؛ چنانکه دار [[آخرت]] به [[جنت]] و [[نار]] قسمت شده است و جنت مظهر اسمای جمالی [[حقتعالی]] و نار مظهر اسمای جلالی اوست<ref>حسن حسنزاده آملی، گشتی در حرکت، ص۱۶.</ref>. | ||
[[عرفا]] میگویند که هر یک از ممکنات مظهر یک اسم و صفت از [[اسماء و صفات]] حقّاند؛ چراکه هر یک از ممکنات مرتبهای از تجلیات حقتعالی و حدّی از [[خواص]] نامحدود اویند. گفتن و شنیدن این سخن دشوار است، ولی [[حقیقت]] است که [[شیطان]] هم | |||
[[عرفا]] میگویند که هر یک از ممکنات مظهر یک اسم و صفت از [[اسماء و صفات]] حقّاند؛ چراکه هر یک از ممکنات مرتبهای از تجلیات حقتعالی و حدّی از [[خواص]] نامحدود اویند. گفتن و شنیدن این سخن دشوار است، ولی [[حقیقت]] است که [[شیطان]] هم مظهر اسم «یا مضل» است و به هر حال در هر مخلوقی یک نشانه و صفتی، که نمونه بسیار ضعیفی از اسامی و [[صفات حق]] است، موجود میباشد. [[علم]] عالم نشانهای از علم [[حق]] است و فلان شخصِ [[کریم]] مظهر اسم یا کریم است؛ اما نمونه بسیار ضعیفی هستند و نسبت اینها به حقتعالی، نسبت کرم شبتاب و [[آفتاب]] است، بلکه از این هم ضعیفتر. برای حق نمیتوان حد محدودی قائل شد که فلان صفت را دارد و فلان را ندارد، بلکه تمام صفات که در موجودات هست، به طور اعلی و اتمّ در او هست؛ البته نواقص ممکنات در او نیست<ref>حسن حسنزاده آملی، گشتی در حرکت، ص۲۵۹.</ref>.<ref>[[علی علیزاده آملی|علیزاده آملی، علی]]، [[عرفان در آثار علامه حسنزاده آملی (کتاب)|عرفان در آثار علامه حسنزاده آملی]]، ص ۷۸ ـ ۷۹.</ref> | |||
== منابع == | == منابع == | ||
| خط ۱۸: | خط ۲۰: | ||
== پانویس == | == پانویس == | ||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
[[رده:صفات خدا]] | |||
نسخهٔ کنونی تا ۱۱ آوریل ۲۰۲۶، ساعت ۱۱:۰۳
این مدخل زیرشاخهٔ بحث الله است. صفات الهی از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: صفات الهی در قرآن - صفات الهی در کلام اسلامی - صفات الهی در عرفان اسلامی - صفات الهی در معارف و سیره علوی - صفات الهی در معارف و سیره رضوی - صفات الهی در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی - پرسش مرتبط نداردمقدمه
شناخت صفات الهی، مرتبهای عالی و رفیع و مختص بندگان مخلَص است؛ چراکه خداوند فرموده است: ﴿سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ * إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ﴾[۱].
صفات خداوند عین ذات اوست، نه زاید بر آن[۲]؛ چون اگر زاید بر ذات باشد، موجب نیاز و نقص در خداوند میشود. پس خداوند برای مثال، به خودی خود قادر است، نه اینکه با اضافه معنای قدرت، قادربودنِ او تحقق پذیرد[۳]. به دیگر بیان، خداوند ذاتی بسیط از جمیع جهات و مستجمع همه کمالات است[۴] و به طور کلی نواقص و حدود از خداوند تنزیه میشود؛ یعنی صفاتی مانند جسم بودن، محدود بودن و مکانداشتن[۵].
صفات خداوند را به چندین صورت تقسیم کردهاند؛ یکی از آنها تقسیم به صفات جمال و جلال است. هر چه به «لطف و رحمت خداوند» متعلّق است، «صفت جمال» و هرچه به «قهر او» مربوط شود، «صفت جلال» است؛ برای نمونه رازقیت، هدایت، لطف و رحمت از صفات جمال الهیاند و قبض، قهر، عزت و عظمت از صفات جلال اویند. پس وقتی میگوییم خداوند جمیل است، به صفات جمالی او اشاره داریم و آنگاه که میگوییم حقتعالی ذو الجلال است، مراد صفات جلالی اوست[۶]. لطف با قهر و جمال با جلال متقابلند و جلالْ جمال میآورد و جمالْ جلال، و نظام هستی بر این اساس است؛ زیرا تکامل بر اساس تضاد است و عالم به تقابل و تضاد این اوصافِ جمالی و جلالی[۷] اداره میشود[۸]؛ چنانکه دار آخرت به جنت و نار قسمت شده است و جنت مظهر اسمای جمالی حقتعالی و نار مظهر اسمای جلالی اوست[۹].
عرفا میگویند که هر یک از ممکنات مظهر یک اسم و صفت از اسماء و صفات حقّاند؛ چراکه هر یک از ممکنات مرتبهای از تجلیات حقتعالی و حدّی از خواص نامحدود اویند. گفتن و شنیدن این سخن دشوار است، ولی حقیقت است که شیطان هم مظهر اسم «یا مضل» است و به هر حال در هر مخلوقی یک نشانه و صفتی، که نمونه بسیار ضعیفی از اسامی و صفات حق است، موجود میباشد. علم عالم نشانهای از علم حق است و فلان شخصِ کریم مظهر اسم یا کریم است؛ اما نمونه بسیار ضعیفی هستند و نسبت اینها به حقتعالی، نسبت کرم شبتاب و آفتاب است، بلکه از این هم ضعیفتر. برای حق نمیتوان حد محدودی قائل شد که فلان صفت را دارد و فلان را ندارد، بلکه تمام صفات که در موجودات هست، به طور اعلی و اتمّ در او هست؛ البته نواقص ممکنات در او نیست[۱۰].[۱۱]
منابع
پانویس
- ↑ «پاکا که خداوند است از وصفی که میکنند * مگر بندگان ناب خداوند» سوره صافات، آیه ۱۵۹-۱۶۰.
- ↑ ذاتِ صمد است عین اوصافش *** در فکرت عرشی اولی الابصار (حسن حسنزاده آملی، دیوان اشعار، ص۳۰۱)
- ↑ ابوالقاسم حلی، کشف المراد در شرح تجرید الاعتقاد، ص۴۱۳.
- ↑ علامه حسنزاده در ابیاتی درباره عینیّت صفت رحمت خداوند با ذات او چنین میگوید: که این رحمت نباشد زائد ذات *** که ذاتش عین رحمت هست بالذات ز ذاتی کوست عین رحمت ای دوست *** نباشد غیر رحمت آنچه از اوست (حسن حسنزاده آملی، دیوان اشعار، ص۴۸۰)
- ↑ حسن حسنزاده آملی، شرح مصباح الانس، ص۲۹۷.
- ↑ حسن حسنزاده آملی، مُمِدّ الهمم در شرح فُصوص الحِکَم، ص۴۹.
- ↑ همه کثرات از ازدواج اسمای جمالی و جلالی پدید آمدهاند که آنها را اسما و اوصاف متقابل میگویند. (حسن حسنزاده آملی، دروس شرح فصوص الحکم قیصری، ص۴۴۸)
- ↑ حسن حسنزاده آملی، مُمِدّ الهمم در شرح فُصوص الحِکَم، ص۳۶۶.
- ↑ حسن حسنزاده آملی، گشتی در حرکت، ص۱۶.
- ↑ حسن حسنزاده آملی، گشتی در حرکت، ص۲۵۹.
- ↑ علیزاده آملی، علی، عرفان در آثار علامه حسنزاده آملی، ص ۷۸ ـ ۷۹.