توحید در کلام اسلامی

اين مدخل از زیرشاخه‌های بحث توحید است. "توحید" از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:

توحید در قرآن | توحید در حدیث | توحید در نهج البلاغه | توحید در معارف دعا و زیارات | توحید در کلام اسلامی | توحید در عرفان اسلامی

در این باره، تعداد بسیاری از پرسش‌های عمومی و مصداقی مرتبط، وجود دارند که در مدخل توحید (پرسش) قابل دسترسی خواهند بود.

مقدمه

• نخستین و مهم‌ترین اصل اعتقادی و زیربنای نظام اعتقادی و ارزشی اسلام است که بدون فهم درست آن، بازشناختن صفات خداوند متعال ممکن نیست. همه پیامبران الهی کوشیده‌اند تا مردم را به توحید و یکتاپرستی فرا خوانند.قرآن به موضوع توحید اهمیتی ویژه می‌دهد و به هیچ موضوعی بدین پایه توجه نکرده است.
• واژه "توحید" و مشتقات آن در قرآن به کار نرفته است. قرآن از یگانگی خدا با تعابیری نظیر ﴿لا إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ﴾، ﴿لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ ﴾ و ﴿إِنَّمَا هُوَ إِلَهٌ وَاحِدٌ ﴾ یاد کرده است. در میان این تعابیر، ﴿لا إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ﴾ که توحید اسلامی و مراتب آن را نشان می‌دهد، به "کلمه توحید" شهره است و شعار اصلی مسلمانان است.
• در روایت است که اگر کسی به یگانگی خدا ایمان آورد و کلمه ﴿لا إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ﴾ را خالصانه بر زبان آوَرَد، به بهشت می‌رود. نیز در روایت است که اخلاص در توحید عبارت از نافرمانی نکردن از خدای متعال است. بنابر روایت مشهور، امام رضا (ع) در مجمع دوازده هزار نفری علمای نیشابور فرمود: "خداوند می‌فرماید: کلمه ﴿لا إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ﴾، دژ استوار من است و هر کس به دژ من پناه آورد، از عذاب من‌ ایمن است". این حدیث با عنوان "سلسلة الذهب" میان شیعیان مشهور است.

مراتب توحید و شرک

• برای توحید، چهار مرتبت برشمرده‌اند: توحید ذاتی، توحید صفاتی، توحید افعالی و توحید عبادی. سه مرتبت نخست را "توحید نظری" گویند و مراتبت چهارم را "توحید عملی". در برابر هر مرتبت از توحید، مرتبتی از شرک جای دارد.

مراتب توحید

توحید ذاتی

توحید صفاتی

توحید افعالی

توحید عبادی

انگیزه‌های پرستش غیر خدا

• اینکه برخی انسان‌ها به گمراهی می‌لغزند و غیر خدا را می‌پرستند، در قرآن سخت مذمت شده است. قرآن به پندارهایی که چنین لغزشی را می‌آفرینند، اشارت برده است: یکی آنکه انسان گمان بَرَد ذات خدا متعدد است؛ دوم اینکه خدا را از بندگان دور بینگارند و بپندارند که او از حاجت‌ها و خواسته‌های بندگان بی‌خبر است و سوم، معتقد باشند که خدا کار تدبیر جهان را به نیروهای طبیعی واگذاشته است. قرآن در همین حال، با براهین روشن و متعدد، توحید ذاتی را اثبات می‌کند و بیان می‌فرماید که خدا به بندگان نزدیک است و خواسته‌های آنان را می‌شناسد و تنها مدیر مستقل جهان است.

مراتب شرک

منابع

1. رمضانی، حسن، دائرةالمعارف قرآن کریم ج۹
2. شاهدی، غفار، توحید و حکومت دینی، فصلنامه حکومت اسلامی
3. محدثی، جواد، فرهنگ‌نامه دینی
4. دانشنامه نهج البلاغه ج۱
5. فرهنگ شیعه
6. مظاهری، حسین، دانش اخلاق اسلامی ج۱

جستارهای وابسته

پانویس

 با کلیک بر فلش ↑ به محل متن مرتبط با این پانویس منتقل می‌شوید: