امامت‌پدیا

دجال در حدیث: تفاوت میان نسخه‌ها

نمایش تاریخچه به صورت تعاملی
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۳۳ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۸ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
{{خرد}}
{{مدخل مرتبط
{{مهدویت}}
| موضوع مرتبط = دجال
<div style="padding: 0.0em 0em 0.0em;">
| عنوان مدخل  = دجال
: <div style="background-color: rgb(252, 252, 233); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">این مدخل از زیرشاخه‌های '''[[نشانه‌های ظهور]] [[امام مهدی]]''' است. "'''[[دجال]]'''" از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:</div>
| مداخل مرتبط = [[دجال در حدیث]] - [[دجال در کلام اسلامی]] - [[دجال در معارف مهدویت]]
<div style="padding: 0.0em 0em 0.0em;">
| پرسش مرتبط  =  
: <div style="background-color: rgb(255, 245, 227); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">[[دجال در حدیث]] | [[دجال در نهج البلاغه]] | [[دجال در کلام اسلامی]] | [[دجال در فرق و مذاهب]] | [[دجال در تاریخ اسلامی]]</div>
}}
<div style="padding: 0.0em 0em 0.0em;">
: <div style="background-color: rgb(206,242, 299); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">در این باره، تعداد بسیاری از پرسش‌های عمومی و مصداقی مرتبط، وجود دارند که در مدخل '''[[دجال (پرسش)]]''' قابل دسترسی خواهند بود.</div>
<div style="padding: 0.4em 0em 0.0em;">


==مقدمه==
== مقدمه ==
* یکی از پدیده‌هایی که به عنوان ظهور مطرح شده است، [[خروج دجال]] است. بررسی این پدیده، نیازمند شناخت مفهوم و مستند و ماهیت آن است که در چند محور، ارائه می‌شود<ref>[http://fa.imamatpedia.com/wiki/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87%D9%94_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D8%AC%DB%B7_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8) دانشنامهٔ امام مهدی: ج۷، ص:۴۵۶.]</ref>.
یکی از پدیده‌هایی که به عنوان [[ظهور]] مطرح شده است، [[خروج دجال]] است. بررسی این پدیده، نیازمند [[شناخت]] مفهوم و مستند و ماهیت آن است که در چند محور، ارائه می‌شود<ref>[[محمد محمدی ری‌شهری|محمدی ری‌شهری، محمد]]، [[دانشنامهٔ امام مهدی ج۷ (کتاب)|دانشنامه امام مهدی ج۷]]، ص۴۵۶.</ref>.
== واژه‌شناسی ==
«[[دجال]]» در لغت به صیغۀ مبالغه و به معنای بسیار [[دروغگو]] و بسیار گم‌راه کننده، است<ref>النهایة: ج۲ ص۱۲.</ref>. این کار غالباً با استفاده از راه‌هایی انجام می‌شود که در منابع لغت به عنوان ریشه‌های این واژه شناخته شده‌اند. این ریشه‌ها عبارت‌اند از: [[دروغ]]، زراندود کردن، طلا و [[آب]] طلا، و گروه بزرگ همسفران<ref>لسان العرب: ج۱۱ ص۲۳۶.</ref> صاجب تاج العروس در جمع‌بندی این می‌گوید: [[دجال]] به معنای بسیار [[دروغگو]]ست و [[دروغ]] او [[سحر]] سحر، فرییب، تهمت، حق‌پوشی و اظهار مطالبی است که در [[دل]] او وجود ندارد<ref>تاج العروس، ج۱۴ ص۲۲۸.</ref>. [[دجال]] کسی است که با [[فریب]] و [[دروغ]]، کسانی را به [[کفر]] می‌کشاند و با پیروانش [[زمین]] را می‌نوردد<ref>[[محمد محمدی ری‌شهری|محمدی ری‌شهری، محمد]]، [[دانشنامهٔ امام مهدی ج۷ (کتاب)|دانشنامه امام مهدی ج۷]]، ص۴۵۶.</ref>.


==واژه‌شناسی==
== [[دجال]] در [[ادیان]] آسمانی ==
*«[[دجال]]» در لغت به صیغۀ مبالغه و به معنای بسیار دروغگو و بسیار گم‌راه کننده، است <ref>النهایة: ج۲ ص۱۲.</ref>. این کار غالباً با استفاده از راه‌هایی انجام می‌شود که در منابع لغت به عنوان ریشه‌های این واژه شناخته شده‌اند. این ریشه‌ها عبارت‌اند از: دروغ، زراندود کردن، طلا و آب طلا، و گروه بزرگ همسفران<ref>لسان العرب: ج۱۱ ص۲۳۶.</ref> صاجب تاج العروس در جمع بندی این می‌گوید: [[دجال]] به معنای بسیار دورغگوست و دروغ او سحر سحر، فرییب، تهمت، حق‌پوشی و اظهار مطالبی است که در دل او وجود ندارد<ref>تاج العروس: ج۱۴ ص۲۲۸.</ref>. دجال کسی است که با فریب و دروغ، کسانی را به کفر می‌کشاند و با پیروانش زمین را می‌نوردد<ref>[http://fa.imamatpedia.com/wiki/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87%D9%94_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D8%AC%DB%B7_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8) دانشنامهٔ امام مهدی: ج۷، ص:۴۵۶.]</ref>.
=== [[دجال]] در مسیحیت ===
پدیدۀ [[دجال]]، فتنه‌ای است که [[مسیحیت]] هم از آن یاد شده است. این اتفاق با عنوان "آنتی کرایست" <ref>«antichrist» در دایرة المعارف کاتولیک.</ref>یا "[[مخالفان]] [[مسیح]]"، در [[کتاب مقدس]] آمده است. در [[انجیل]] [[یوحنا]] سه بار از [[دجال]] نام برده شده است<ref>کتاب مقدس، انجیل یوحنا.</ref>. نظریه‌های گوناگونی هم در [[مسیحیت]] دربارۀ [[حقیقت]] آن بیان شده است<ref>ر. ک: دایره المعارف کاتولیک.</ref>؛ اما همۀ آنها در این که [[دجال]] پدیده‌ای انحراف‌زا و [[فتنه]] آفرین است، [[اتفاق نظر]] دارند<ref>[[محمد محمدی ری‌شهری|محمدی ری‌شهری، محمد]]، [[دانشنامهٔ امام مهدی ج۷ (کتاب)|دانشنامه امام مهدی ج۷]]، ص۴۵۶.</ref>.


==[[دجال]] در ادیان آسمانی==
=== [[دجال]] در [[احادیث]] [[اهل سنت]] ===
===[[دجال]] در مسیحیت===
این پدیده در [[آموزه‌های اسلامی]] بر پایۀ پیشگویی‌هایی در [[احادیث]] است که در آینده، پیش خواهد آمد. غالب [[احادیث]] این موضوع در مصار [[اهل سنت]] آمده‌اند<ref>ر. ک: منتخب الأثر فی الإمام الثانی عشر: ج۳ ص۱۰۳ – ۱۱۱.</ref>. [[ابن حماد]]، [[محدث]] [[سنی]] [[مذهب]]، در مهم‌ترین کتابی که دربردارندۀ حوادث [[آخر الزمان]] است، هفت باب از کتاب [[الفتن]] خود را به [[دجال]] اختصاص داده و ده‌ها خبر دربارۀ او آورده است، اگر چه در دیگر مصادر حدیثی [[اهل سنت]] هم [[احادیث]] [[دجال]] وجود دارد<ref>ر.ک: المسند: ج۱ ص۲۴۲ و ۲۹۸ و ج۲ ص۹۵ و ۱۰۴ و ج۴ ص۷ -۶ و ج۵ ص۱۴۵ و ۳۸۹، صحیح مسلم: ج۱ ص۱۳۸ و ج۸ ص۱۸۰ -۱۷۹ و ۱۹۵، سنن الترمذی: ج۴ ص۵۰۷ و ۵۰۸ و...</ref>.
*پدیدۀ [[دجال]]، فتنه‌ای است که مسیحیت هم از آن یاد شده است. این اتفاق با عنوان "آنتی کرایست" <ref>«antichrist» در دایرة المعارف کاتولیک.</ref>یا "مخالفان مسیح"، در کتاب مقدس آمده است. در انجیل یوحنا سه بار از دجال نام برده شده است<ref>کتاب مقدس، انجیل یوحنا.</ref>. نظریه‌های گوناگونی هم در مسیحیت دربارۀ حقیقت آن بیان شده است<ref>ر.ک: دایره المعارف کاتولیک.</ref>؛ اما همۀ آنها در این که [[دجال]] پدیده‌ای انحراف‌زا و فتنه آفرین است، اتفاق نظر دارند<ref>[http://fa.imamatpedia.com/wiki/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87%D9%94_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D8%AC%DB%B7_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8) دانشنامهٔ امام مهدی: ج۷، ص:۴۵۶.]</ref>.


===[[دجال]] در احادیث [[اهل سنت]]===
غالب [[عالمان]] [[اهل سنت]] [[دجال]] را شخص معینی دانسته‌اند که مشخات او در [[احادیث]] آمده و او در [[آخر الزمان]]، [[ظهور]] خواهد کرد<ref>منتخب الأثر: ج۳ س۲۸۴ – ۲۸۸.</ref>؛ اما کسانی هم هستند که اوصاف [[دجال]] را در [[احادیث]] اشاره به شخص معینی نمی‌دانند<ref>تفسیر المنار: ج۳ ص۳۱۷.</ref>.
*این پدیده در آموزه‌های اسلامی بر پایۀ پیشگویی‌هایی در احادیث است که در آینده، پیش خواهد آمد. غالب احادیث این موضوع در مصار [[اهل سنت]] آمده‌اند<ref>ر.ک: منتخب الأثر فی الإمام الثانی عشر: ج۳ ص۱۰۳ – ۱۱۱.</ref>. [[ابن حماد]]، محدث سنی مذهب، در مهم‌ترین کتابی که دربردارندۀ حوادث [[آخر الزمان]] است، هفت باب از کتاب الفتن خود را به [[دجال]] اختصاص داده و ده‌ها خبر دربارۀ او آورده است، اگر چه در دیگر مصادر حدیثی [[اهل سنت]] هم احادیث [[دجال]] وجود دارد<ref>ر.ک: المسند: ج۱ ص۲۴۲ و ۲۹۸ و ج۲ ص۹۵ و ۱۰۴ و ج۴ ص۷ -۶ و ج۵ ص۱۴۵ و ۳۸۹، صحیح مسلم: ج۱ ص۱۳۸ و ج۸ ص۱۸۰ -۱۷۹ و ۱۹۵، سنن الترمذی: ج۴ ص۵۰۷ و ۵۰۸ و...</ref><ref>[http://fa.imamatpedia.com/wiki/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87%D9%94_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D8%AC%DB%B7_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8) دانشنامهٔ امام مهدی: ج۷، ص:۴۵۷.]</ref>.
*غالب عالمان [[اهل سنت]] دجال را شخص معینی دانسته‌اند که مشخات او در احادیث آمده و او در [[آخر الزمان]]، ظهور خواهد کرد<ref>منتخب الأثر: ج۳ س۲۸۴ – ۲۸۸.</ref>؛ اما کسانی هم هستند که اوصاف [[دجال]] را در احادیث اشاره به شخص معینی نمی‌دانند<ref>تفسیر المنار: ج۳ ص۳۱۷.</ref><ref>[http://fa.imamatpedia.com/wiki/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87%D9%94_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D8%AC%DB%B7_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8) دانشنامهٔ امام مهدی: ج۷، ص:۴۵۷.]</ref>.
*مضامین این احادیث از نظر اوصاف [[دجال]] و نیز کارهایی که انجام می‌دهد، مختلف است. در برخی از این احادیث، عنوان "مسیح" بر [[دجال]] اطلاق شده است. شارحان کتب حدیثی [[اهل سنت]]، در ضبط این نام و نیز وجه تسمیۀ آن دچار اختلاف شده‌اند<ref>ر.ک: تنویر الحوالک: ص۲۲۳، فتح الباری: ج۲ ص۲۶۴ و ج۶ ص۳۴۰ و ج۱۳ ص۸۲، عمده القاری: ج۲ ص۹۴، الدیباج علی مسلم: ج۱ ص۲۱۵.</ref> از این رو، احادیث این موضوع را از نظر اعتبار، می‌توان به دو دستۀ کلی تقسیم کرد: دسته‌ای از آنها محتوایی معقول دارند و مخالف با ضروریات عقلی نیستند. از این رو، مانع عقلی و شرعی از پذیرش این دسته احادیث نیست؛ اما دسته‌ای دیگر از احادیث این موضوع، دارای مطالبی متناقض و غیر معقول و نامتناسب با حکمت الهی است. از این رو، این دسته احادیث یا باید تأویل شوند و یا این که آنها را طرح و طرد کرد <ref>ر.ک: نهایة البدایة و النهایة: ج۱ ص۹۶ و ۱۰۱- ۱۰۵ و ۱۶۱.</ref><ref>[http://fa.imamatpedia.com/wiki/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87%D9%94_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D8%AC%DB%B7_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8) دانشنامهٔ امام مهدی: ج۷، ص:۴۵۸.]</ref>.
===[[دجال]] در احادیث [[شیعه]]===
*در مصادر شیعی، دجال به عنوان علامت ظهور نقل شده است. بیشتر احادیث دجال، به نقل از منابع غیرشیعی به آنها راه یافته است <ref>الغیبة، طوسی: ص۴۳۶ ح۴۲۶.</ref>. در این احادیث که بسیار کم هستند، [[دجال]] به عنوان یک پدیدۀ آخر الزمانی معرفی شده است <ref>تفسیر القمی: ج۱ ص۱۹۸، الغیبة، طوسی: ص۴۳۶ ح۴۲۶.</ref><ref>[http://fa.imamatpedia.com/wiki/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87%D9%94_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D8%AC%DB%B7_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8) دانشنامهٔ امام مهدی: ج۷، ص:۴۵۸.]</ref>.
*اگر چه برخی عالمان همچون [[شیخ مفید]]<ref>ر.ک: الفصول العشرة: ص۱۲۱.</ref>، مدعی وجود اخباری در علامت بودن ظهور [[دجال]]، برای [[امام مهدی|حجت]]{{ع}} شده‌اند. ولی حتی ایشان نیز در هنگام شمارش نزدیک به چهل علامت ظهور در کتاب ارشاد، از دجال به عنوان نشانۀ ظهور یاد نکرده است. ظاهراً اشاره به [[دجال]] در کتاب دیگر ایشان ناشی از اختلاط [[اشراط الساعه]] و [[علائم ظهور]] است که پیش از این به عنوان یک آسیب در شناخت [[علائم ظهور]]، از آن یاد کردیم<ref>[http://fa.imamatpedia.com/wiki/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87%D9%94_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D8%AC%DB%B7_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8) دانشنامهٔ امام مهدی: ج۷، ص:۴۵۸.]</ref>.


==ماهیت [[دجال]]==
مضامین این [[احادیث]] از نظر اوصاف [[دجال]] و نیز کارهایی که انجام می‌دهد، مختلف است. در برخی از این [[احادیث]]، عنوان "[[مسیح]]" بر [[دجال]] اطلاق شده است. شارحان [[کتب حدیثی]] [[اهل سنت]]، در ضبط این نام و نیز وجه تسمیۀ آن دچار [[اختلاف]] شده‌اند<ref>ر. ک: تنویر الحوالک: ص۲۲۳، فتح الباری: ج۲ ص۲۶۴ و ج۶ ص۳۴۰ و ج۱۳ ص۸۲، عمده القاری: ج۲ ص۹۴، الدیباج علی مسلم: ج۱ ص۲۱۵.</ref> از این رو، [[احادیث]] این موضوع را از نظر اعتبار، می‌توان به دو دستۀ کلی تقسیم کرد: دسته‌ای از آنها محتوایی معقول دارند و مخالف با ضروریات [[عقلی]] نیستند. از این رو، مانع [[عقلی]] و شرعی از پذیرش این دسته [[احادیث]] نیست؛ اما دسته‌ای دیگر از [[احادیث]] این موضوع، دارای مطالبی متناقض و غیر معقول و نامتناسب با [[حکمت الهی]] است. از این رو، این دسته [[احادیث]] یا باید [[تأویل]] شوند و یا این که آنها را طرح و طرد کرد<ref>ر.ک: نهایة البدایة و النهایة: ج۱ ص۹۶ و ۱۰۱- ۱۰۵ و ۱۶۱.</ref>.<ref>[[محمد محمدی ری‌شهری|محمدی ری‌شهری، محمد]]، [[دانشنامه امام مهدی ج۷ (کتاب)|دانشنامه امام مهدی ج۷]]، ص۴۵۷ ـ ۴۵۸.</ref>
*در احادیث برای [[دجال]]، اوصافی را بیان کرده‌اند که بسیار وحشت‌انگیز و غیر عادی‌اند: چشمان او به اشکال گوناگون و عجیب<ref>ر.ک: سنن الترمذی: ج۳ ص۳۴۹ ح۲۳۴۲، مسند ابن حنبل: ج۳ ص۱۱۵ و ۱۲۳.</ref>، میان چشمان او کافر نوشته شده<ref>ر.ک: مسند ابن حنبل: ج۳ ص۳۶۷.</ref>، قدش تا ابرها می‌رسد<ref>ر.ک: المصنف: ج۸ ص۶۵۷ ح۲۱.</ref>، در پیشانی او شاخ وجود دارد<ref>[http://fa.imamatpedia.com/wiki/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87%D9%94_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D8%AC%DB%B7_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8) دانشنامهٔ امام مهدی: ج۷، ص:۴۵۹.]</ref>.
*وجود این اوصاف غیر طبیعی، باعث  شده است که عده‌ای، تصور معنای حقیقی برای [[دجال]] را برنتابند. از این رو این افراد، احتمال می‌دهند که این اوصاف، نمادین و نشانگر موجودی خبیث یا یک جریان فتنه‌گر انحرافی باشند<ref>تاریخ بعد الظهور: ص۱۹۲ -۲۰۳.</ref><ref>[http://fa.imamatpedia.com/wiki/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87%D9%94_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D8%AC%DB%B7_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8) دانشنامهٔ امام مهدی: ج۷، ص:۴۵۹.]</ref>.


==نشانۀ قیامت یا ظهور؟==
=== [[دجال]] در [[احادیث]] [[شیعه]] ===
*آنچه مضمون مشترک همۀ احادیث است، صرفاً پیشگویی وقوع فتنۀ [[دجال]] در [[آخر الزمان]] است. در احادیث [[اهل سنت]]، به وفور، این فتنه را از [[اشراط الساعه]] دانسته‌اند<ref>العدد القویة: ص۸۹ ح۱۵۴</ref>؛ مصادر شیعی نیز ظهور [[دجال]] را علامت [[آخر الزمان]] دانسته‌اند<ref>الخصال: ص۴۴۶ ح۴۶</ref><ref>[http://fa.imamatpedia.com/wiki/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87%D9%94_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D8%AC%DB%B7_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8) دانشنامهٔ امام مهدی: ج۷، ص:۴۵۹.]</ref>.
در مصادر [[شیعی]]، [[دجال]] به عنوان علامت [[ظهور]] [[نقل]] شده است. بیشتر [[احادیث]] [[دجال]]، به [[نقل]] از منابع غیرشیعی به آنها راه یافته است <ref>الغیبة، طوسی: ص۴۳۶ ح۴۲۶.</ref>. در این [[احادیث]] که بسیار کم هستند، [[دجال]] به عنوان یک پدیدۀ آخر الزمانی معرفی شده است <ref>تفسیر القمی: ج۱ ص۱۹۸، الغیبة، طوسی: ص۴۳۶ ح۴۲۶.</ref>.
*با در نظر گرفتن نکاتی که مطرح شد، اظهار نظر قطعی دربارۀ این که [[خروج دجال]] از [[علائم ظهور]] است، ممکن نیست، و احادیث مربوط به این موضوع، باید در مباحث مربوط به قیامت، مورد بررسی دقیق قرار گیرند<ref>[http://fa.imamatpedia.com/wiki/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87%D9%94_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D8%AC%DB%B7_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8) دانشنامهٔ امام مهدی: ج۷، ص:۴۵۹.]</ref>.
 
==علامت‌ها نماد یا واقعیت==
اگر چه برخی [[عالمان]] همچون [[شیخ مفید]]<ref>ر. ک: الفصول العشرة: ص۱۲۱.</ref>، مدعی وجود اخباری در علامت بودن [[ظهور]] [[دجال]]، برای [[امام مهدی|حجت]] {{ع}} شده‌اند. ولی حتی ایشان نیز در هنگام شمارش نزدیک به [[چهل]] علامت [[ظهور]] در کتاب [[ارشاد]]، از [[دجال]] به عنوان نشانۀ [[ظهور]] یاد نکرده است. ظاهراً اشاره به [[دجال]] در کتاب دیگر ایشان ناشی از اختلاط [[اشراط الساعه]] و [[علائم ظهور]] است که پیش از این به عنوان یک آسیب در [[شناخت]] [[علائم ظهور]]، از آن یاد کردیم<ref>[[محمد محمدی ری‌شهری|محمدی ری‌شهری، محمد]]، [[دانشنامه امام مهدی ج۷ (کتاب)|دانشنامه امام مهدی ج۷]]، ص۴۵۷ ـ ۴۵۸.</ref>.
*عده‌ایی به دلیل آن که برخی نشانه‌های ظهور، قابل درک و فهم نبوده است، از آن به عنوان نشانۀ نمادین یا رمزی تعبیر نموده‌اند. مرحوم [[سید محمد صدر]] از احتمال رمزی بودن [[دجال]]، [[سفیانی]] و [[یأجوج و مأجوج]] سخن گفته و [[دجال]] را نماد "انحرافات عمومی"، [[سفیانی]] را نماد "انحراف در داخل مسلمانان" و [[یأجوج و مأجوج]] را نمادهایی از "تمدن مادی" می‌داند<ref>تاریخ الغیبة الکبری: ص۶۴۷ -۶۴۰، تاریخ ما بعد الظهور: ص۱۴۹ و ۱۷۳.</ref><ref>[http://fa.imamatpedia.com/wiki/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87%D9%94_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D8%AC%DB%B7_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8) دانشنامهٔ امام مهدی: ج۷، ص:۴۵۹.]</ref>.
 
*با توجه به مطالب گذشته و کارکردهای [[علائم ظهور]]، نمادین دانستن آنها به راحتی ممکن نیست؛ چه آن که در این صورت، نقش و کارکرد این علائم لغو می‌شود. مثلاً اگر قرار بود مراد از [[سفیانی]]، طرز تفکر اُمَوی و [[ابوسفیان]] و به معنای مقابله با [[اسلام]] باشد، می‌توانست از آن، تعبیرات دیگری هم بشود که یا دست کم در یکی دو حدیث، رد پایی از رمزی بودن و نمادین بودن آن باشد و حال آن که چنین نیست. اگر قرار باشد همۀ نشانه‌ها را نماد یک انحراف یا رفتار اجتماعی یا... بدانیم، راه برای چنین برداشتی در دیگر موضوعات هم باز خواهد شد<ref>[http://fa.imamatpedia.com/wiki/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87%D9%94_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D8%AC%DB%B7_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8) دانشنامهٔ امام مهدی: ج۷، ص:۴۶۰.]</ref>.
== ماهیت [[دجال]] ==
*این دیدگاه، با اشکالات دیگری نیز روبه روست از جمله آن که، حمل نشانه‌ها به معنای رمزی خلاف ظاهر احادیث و ذهنیت و ذهنیت عرفی مخاطبان آن است. تعبیر [[یأجوج و مأجوج]] در [[قرآن]] هم به کار رفته و مراد، معنای ظهاری آن است. حمل بسیاری از [[نشانه‌های ظهور]] به معنای نمادین بودن، امکان پذیر نیست، ضمن این که به قرینه نیاز دارد؛ یعنی از معنای اصلی، خارج و مجاز خواهد شد و اگر چنین باشد، هر که طبق سلیقه خود، علائم را تفسیر و توجیه خواهد کرد و به طور کلی، مفهوم علامت و این ویژگی که موجب شناخت موضوع دیگر می‌شود، با نمادین بودن سازگاری ندارد<ref>[http://fa.imamatpedia.com/wiki/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87%D9%94_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C_%D8%AC%DB%B7_(%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8) دانشنامهٔ امام مهدی: ج۷، ص:۴۶۰.]</ref>.
در [[احادیث]] برای [[دجال]]، اوصافی را بیان کرده‌اند که بسیار وحشت‌انگیز و غیر عادی‌اند: چشمان او به اشکال گوناگون و عجیب<ref>ر. ک: سنن الترمذی: ج۳ ص۳۴۹ ح۲۳۴۲، مسند ابن حنبل: ج۳ ص۱۱۵ و ۱۲۳.</ref>، میان چشمان او [[کافر]] نوشته شده<ref>ر.ک: مسند ابن حنبل: ج۳ ص۳۶۷.</ref>، قدش تا ابرها می‌رسد<ref>ر.ک: المصنف: ج۸ ص۶۵۷ ح۲۱.</ref>، در پیشانی او شاخ وجود دارد.
 
وجود این اوصاف [[غیر طبیعی]]، باعث شده است که عده‌ای، تصور معنای حقیقی برای [[دجال]] را برنتابند. از این رو این افراد، احتمال می‌دهند که این اوصاف، نمادین و نشانگر موجودی خبیث یا یک جریان فتنه‌گر [[انحرافی]] باشند<ref>تاریخ بعد الظهور: ص۱۹۲ -۲۰۳.</ref>.<ref>[[محمد محمدی ری‌شهری|محمدی ری‌شهری، محمد]]، [[دانشنامه امام مهدی ج۷ (کتاب)|دانشنامه امام مهدی ج۷]]، ص۴۵۹.</ref>
 
== نشانۀ [[قیامت]] یا [[ظهور]]؟ ==
آنچه مضمون مشترک همۀ [[احادیث]] است، صرفاً [[پیشگویی]] وقوع فتنۀ [[دجال]] در [[آخر الزمان]] است. در [[احادیث]] [[اهل سنت]]، به وفور، این [[فتنه]] را از [[اشراط الساعه]] دانسته‌اند<ref>العدد القویة: ص۸۹ ح۱۵۴</ref>؛ مصادر [[شیعی]] نیز [[ظهور]] [[دجال]] را علامت [[آخر الزمان]] دانسته‌اند<ref>الخصال: ص۴۴۶ ح۴۶.</ref>.
 
با در نظر گرفتن نکاتی که مطرح شد، اظهار نظر قطعی دربارۀ این که [[خروج دجال]] از [[علائم ظهور]] است، ممکن نیست، و [[احادیث]] مربوط به این موضوع، باید در مباحث مربوط به [[قیامت]]، مورد بررسی دقیق قرار گیرند<ref>[[محمد محمدی ری‌شهری|محمدی ری‌شهری، محمد]]، [[دانشنامه امام مهدی ج۷ (کتاب)|دانشنامه امام مهدی ج۷]]، ص۴۵۹.</ref>.
 
== علامت‌ها نماد یا واقعیت ==
عده‌ایی به [[دلیل]] آن که برخی [[نشانه‌های ظهور]]، قابل [[درک]] و [[فهم]] نبوده است، از آن به عنوان نشانۀ نمادین یا رمزی تعبیر نموده‌اند. مرحوم [[سید محمد صدر]] از احتمال رمزی بودن [[دجال]]، [[سفیانی]] و [[یأجوج و مأجوج]] سخن گفته و [[دجال]] را نماد "[[انحرافات]] عمومی"، [[سفیانی]] را نماد "[[انحراف]] در داخل [[مسلمانان]]" و [[یأجوج و مأجوج]] را نمادهایی از "[[تمدن]] مادی" می‌داند<ref>تاریخ الغیبة الکبری، ص۶۴۷ -۶۴۰، تاریخ ما بعد الظهور، ص۱۴۹ و ۱۷۳.</ref>.
 
با توجه به مطالب گذشته و کارکردهای [[علائم ظهور]]، نمادین دانستن آنها به راحتی ممکن نیست؛ چه آن که در این صورت، نقش و کارکرد این [[علائم]] لغو می‌شود. مثلاً اگر قرار بود مراد از [[سفیانی]]، طرز [[تفکر]] اُمَوی و [[ابوسفیان]] و به معنای مقابله با [[اسلام]] باشد، می‌توانست از آن، تعبیرات دیگری هم بشود که یا دست کم در یکی دو [[حدیث]]، رد پایی از رمزی بودن و نمادین بودن آن باشد و حال آن که چنین نیست. اگر قرار باشد همۀ [[نشانه‌ها]] را نماد یک [[انحراف]] یا [[رفتار]] [[اجتماعی]] یا... بدانیم، راه برای چنین برداشتی در دیگر موضوعات هم باز خواهد شد.
 
این دیدگاه، با اشکالات دیگری نیز روبه روست از جمله آن که، حمل [[نشانه‌ها]] به معنای رمزی خلاف ظاهر [[احادیث]] و ذهنیت و ذهنیت عرفی مخاطبان آن است. تعبیر [[یأجوج و مأجوج]] در [[قرآن]] هم به کار رفته و مراد، معنای ظهاری آن است. حمل بسیاری از [[نشانه‌های ظهور]] به معنای نمادین بودن، امکان‌پذیر نیست، ضمن این که به قرینه نیاز دارد؛ یعنی از معنای اصلی، خارج و مجاز خواهد شد و اگر چنین باشد، هر که طبق سلیقه خود، [[علائم]] را [[تفسیر]] و توجیه خواهد کرد و به طور کلی، مفهوم علامت و این ویژگی که موجب [[شناخت]] موضوع دیگر می‌شود، با نمادین بودن سازگاری ندارد<ref>[[محمد محمدی ری‌شهری|محمدی ری‌شهری، محمد]]، [[دانشنامه امام مهدی ج۷ (کتاب)|دانشنامه امام مهدی ج۷]]، ص۴۵۹ ـ ۴۶۰.</ref>.


== جستارهای وابسته ==
== جستارهای وابسته ==
{{پرسش‌های وابسته}}
{{مدخل وابسته}}
{{ستون-شروع|3}}  
* [[امام مهدی]] {{ع}}  
* [[امام مهدی]] {{ع}}  
* [[موعودباوری]]
* [[موعودباوری]]
خط ۵۸: خط ۶۲:
* [[جیش الغضب]]
* [[جیش الغضب]]
* [[حکومت امام زمان]] {{ع}}
* [[حکومت امام زمان]] {{ع}}
* فتنه‌های شیطان در [[زمان ظهور امام مهدی]] {{ع}}  
* فتنه‌های [[شیطان]] در [[زمان ظهور امام مهدی]] {{ع}}  
* بی ارزش شدن خون مردم  
* بی [[ارزش]] شدن [[خون]] [[مردم]]
* دیدگاه کلی قرآن درباره پایان تاریخ
* دیدگاه کلی [[قرآن]] درباره [[پایان تاریخ]]
* تدریجی بودن [[نشانه‌های ظهور امام مهدی]] {{ع}}  
* تدریجی بودن [[نشانه‌های ظهور امام مهدی]] {{ع}}  
* گسسته شدن پیوند خویشاوندی
* گسسته شدن پیوند خویشاوندی
* شکسته شدن حرمت انسان
* شکسته شدن [[حرمت]] [[انسان]]
* جدا شدن مردم بر اثر بلا و گرفتاری  
* جدا شدن [[مردم]] بر اثر بلا و گرفتاری  
* [[رویارویی امام مهدی]] {{ع}} با جاهلان  
* [[رویارویی امام مهدی]] {{ع}} با جاهلان  
* ترس و اضطراب همگانی
* [[ترس]] و اضطراب همگانی
* [[نشانه‌های آخر الزمان|نشانه‌ها و رخدادهای مهم آخر الزمان]]
* [[نشانه‌های آخر الزمان|نشانه‌ها و رخدادهای مهم آخر الزمان]]
* سختی پیش از [[ظهور امام مهدی]] {{ع}}
* [[سختی]] پیش از [[ظهور امام مهدی]] {{ع}}
* [[بحران معنویت]]
* [[بحران معنویت]]
* [[وقوع اختلاف‌ها و درگیری‌های بسیار]]
* [[وقوع اختلاف‌ها و درگیری‌های بسیار]]
خط ۸۱: خط ۸۵:
* [[رجعت]]
* [[رجعت]]
* [[صلح و آرامش پایدار|صلح و آرامش پایدار در سرتاسر جهان]]
* [[صلح و آرامش پایدار|صلح و آرامش پایدار در سرتاسر جهان]]
{{پایان}}
{{پایان مدخل‌ وابسته}}
{{پایان}}
 
==منابع==
*[[دانشنامهٔ امام مهدی ج۷ (کتاب)|دانشنامهٔ امام مهدی ج۷]]


==پانویس==
== منابع ==
{{پانویس2}}
{{منابع}}
# [[پرونده:10119018.jpg|22px]] [[محمد محمدی ری‌شهری|محمدی ری‌شهری، محمد]]، [[دانشنامهٔ امام مهدی ج۷ (کتاب)|'''دانشنامهٔ امام مهدی ج۷''']]
{{پایان منابع}}


==پیوند به بیرون==
== پانویس ==
{{پانویس}}


{{امام مهدی}}
{{امام مهدی}}


[[رده:مدخل مرتبط با امام مهدی]]
[[رده:مدخل‌های اصلی دانشنامه]]
[[رده:معصوم]]
[[رده:امام مهدی]]
[[رده:امام مهدی]]
[[رده:نشانه‌های غیرحتمی ظهور]]
[[رده:مدخل موعودنامه]]
[[رده:مدخل موعودنامه]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۶ مارس ۲۰۲۴، ساعت ۱۴:۰۵

این مدخل زیرشاخهٔ بحث دجال است. دجال از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: دجال در حدیث - دجال در کلام اسلامی - دجال در معارف مهدویت - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

یکی از پدیده‌هایی که به عنوان ظهور مطرح شده است، خروج دجال است. بررسی این پدیده، نیازمند شناخت مفهوم و مستند و ماهیت آن است که در چند محور، ارائه می‌شود[۱].

واژه‌شناسی

«دجال» در لغت به صیغۀ مبالغه و به معنای بسیار دروغگو و بسیار گم‌راه کننده، است[۲]. این کار غالباً با استفاده از راه‌هایی انجام می‌شود که در منابع لغت به عنوان ریشه‌های این واژه شناخته شده‌اند. این ریشه‌ها عبارت‌اند از: دروغ، زراندود کردن، طلا و آب طلا، و گروه بزرگ همسفران[۳] صاجب تاج العروس در جمع‌بندی این می‌گوید: دجال به معنای بسیار دروغگوست و دروغ او سحر سحر، فرییب، تهمت، حق‌پوشی و اظهار مطالبی است که در دل او وجود ندارد[۴]. دجال کسی است که با فریب و دروغ، کسانی را به کفر می‌کشاند و با پیروانش زمین را می‌نوردد[۵].

دجال در ادیان آسمانی

دجال در مسیحیت

پدیدۀ دجال، فتنه‌ای است که مسیحیت هم از آن یاد شده است. این اتفاق با عنوان "آنتی کرایست" [۶]یا "مخالفان مسیح"، در کتاب مقدس آمده است. در انجیل یوحنا سه بار از دجال نام برده شده است[۷]. نظریه‌های گوناگونی هم در مسیحیت دربارۀ حقیقت آن بیان شده است[۸]؛ اما همۀ آنها در این که دجال پدیده‌ای انحراف‌زا و فتنه آفرین است، اتفاق نظر دارند[۹].

دجال در احادیث اهل سنت

این پدیده در آموزه‌های اسلامی بر پایۀ پیشگویی‌هایی در احادیث است که در آینده، پیش خواهد آمد. غالب احادیث این موضوع در مصار اهل سنت آمده‌اند[۱۰]. ابن حماد، محدث سنی مذهب، در مهم‌ترین کتابی که دربردارندۀ حوادث آخر الزمان است، هفت باب از کتاب الفتن خود را به دجال اختصاص داده و ده‌ها خبر دربارۀ او آورده است، اگر چه در دیگر مصادر حدیثی اهل سنت هم احادیث دجال وجود دارد[۱۱].

غالب عالمان اهل سنت دجال را شخص معینی دانسته‌اند که مشخات او در احادیث آمده و او در آخر الزمان، ظهور خواهد کرد[۱۲]؛ اما کسانی هم هستند که اوصاف دجال را در احادیث اشاره به شخص معینی نمی‌دانند[۱۳].

مضامین این احادیث از نظر اوصاف دجال و نیز کارهایی که انجام می‌دهد، مختلف است. در برخی از این احادیث، عنوان "مسیح" بر دجال اطلاق شده است. شارحان کتب حدیثی اهل سنت، در ضبط این نام و نیز وجه تسمیۀ آن دچار اختلاف شده‌اند[۱۴] از این رو، احادیث این موضوع را از نظر اعتبار، می‌توان به دو دستۀ کلی تقسیم کرد: دسته‌ای از آنها محتوایی معقول دارند و مخالف با ضروریات عقلی نیستند. از این رو، مانع عقلی و شرعی از پذیرش این دسته احادیث نیست؛ اما دسته‌ای دیگر از احادیث این موضوع، دارای مطالبی متناقض و غیر معقول و نامتناسب با حکمت الهی است. از این رو، این دسته احادیث یا باید تأویل شوند و یا این که آنها را طرح و طرد کرد[۱۵].[۱۶]

دجال در احادیث شیعه

در مصادر شیعی، دجال به عنوان علامت ظهور نقل شده است. بیشتر احادیث دجال، به نقل از منابع غیرشیعی به آنها راه یافته است [۱۷]. در این احادیث که بسیار کم هستند، دجال به عنوان یک پدیدۀ آخر الزمانی معرفی شده است [۱۸].

اگر چه برخی عالمان همچون شیخ مفید[۱۹]، مدعی وجود اخباری در علامت بودن ظهور دجال، برای حجت (ع) شده‌اند. ولی حتی ایشان نیز در هنگام شمارش نزدیک به چهل علامت ظهور در کتاب ارشاد، از دجال به عنوان نشانۀ ظهور یاد نکرده است. ظاهراً اشاره به دجال در کتاب دیگر ایشان ناشی از اختلاط اشراط الساعه و علائم ظهور است که پیش از این به عنوان یک آسیب در شناخت علائم ظهور، از آن یاد کردیم[۲۰].

ماهیت دجال

در احادیث برای دجال، اوصافی را بیان کرده‌اند که بسیار وحشت‌انگیز و غیر عادی‌اند: چشمان او به اشکال گوناگون و عجیب[۲۱]، میان چشمان او کافر نوشته شده[۲۲]، قدش تا ابرها می‌رسد[۲۳]، در پیشانی او شاخ وجود دارد.

وجود این اوصاف غیر طبیعی، باعث شده است که عده‌ای، تصور معنای حقیقی برای دجال را برنتابند. از این رو این افراد، احتمال می‌دهند که این اوصاف، نمادین و نشانگر موجودی خبیث یا یک جریان فتنه‌گر انحرافی باشند[۲۴].[۲۵]

نشانۀ قیامت یا ظهور؟

آنچه مضمون مشترک همۀ احادیث است، صرفاً پیشگویی وقوع فتنۀ دجال در آخر الزمان است. در احادیث اهل سنت، به وفور، این فتنه را از اشراط الساعه دانسته‌اند[۲۶]؛ مصادر شیعی نیز ظهور دجال را علامت آخر الزمان دانسته‌اند[۲۷].

با در نظر گرفتن نکاتی که مطرح شد، اظهار نظر قطعی دربارۀ این که خروج دجال از علائم ظهور است، ممکن نیست، و احادیث مربوط به این موضوع، باید در مباحث مربوط به قیامت، مورد بررسی دقیق قرار گیرند[۲۸].

علامت‌ها نماد یا واقعیت

عده‌ایی به دلیل آن که برخی نشانه‌های ظهور، قابل درک و فهم نبوده است، از آن به عنوان نشانۀ نمادین یا رمزی تعبیر نموده‌اند. مرحوم سید محمد صدر از احتمال رمزی بودن دجال، سفیانی و یأجوج و مأجوج سخن گفته و دجال را نماد "انحرافات عمومی"، سفیانی را نماد "انحراف در داخل مسلمانان" و یأجوج و مأجوج را نمادهایی از "تمدن مادی" می‌داند[۲۹].

با توجه به مطالب گذشته و کارکردهای علائم ظهور، نمادین دانستن آنها به راحتی ممکن نیست؛ چه آن که در این صورت، نقش و کارکرد این علائم لغو می‌شود. مثلاً اگر قرار بود مراد از سفیانی، طرز تفکر اُمَوی و ابوسفیان و به معنای مقابله با اسلام باشد، می‌توانست از آن، تعبیرات دیگری هم بشود که یا دست کم در یکی دو حدیث، رد پایی از رمزی بودن و نمادین بودن آن باشد و حال آن که چنین نیست. اگر قرار باشد همۀ نشانه‌ها را نماد یک انحراف یا رفتار اجتماعی یا... بدانیم، راه برای چنین برداشتی در دیگر موضوعات هم باز خواهد شد.

این دیدگاه، با اشکالات دیگری نیز روبه روست از جمله آن که، حمل نشانه‌ها به معنای رمزی خلاف ظاهر احادیث و ذهنیت و ذهنیت عرفی مخاطبان آن است. تعبیر یأجوج و مأجوج در قرآن هم به کار رفته و مراد، معنای ظهاری آن است. حمل بسیاری از نشانه‌های ظهور به معنای نمادین بودن، امکان‌پذیر نیست، ضمن این که به قرینه نیاز دارد؛ یعنی از معنای اصلی، خارج و مجاز خواهد شد و اگر چنین باشد، هر که طبق سلیقه خود، علائم را تفسیر و توجیه خواهد کرد و به طور کلی، مفهوم علامت و این ویژگی که موجب شناخت موضوع دیگر می‌شود، با نمادین بودن سازگاری ندارد[۳۰].

جستارهای وابسته

منابع

  1.   محمدی ری‌شهری، محمد، دانشنامهٔ امام مهدی ج۷

پانویس

  1. ↑ محمدی ری‌شهری، محمد، دانشنامه امام مهدی ج۷، ص۴۵۶.
  2. ↑ النهایة: ج۲ ص۱۲.
  3. ↑ لسان العرب: ج۱۱ ص۲۳۶.
  4. ↑ تاج العروس، ج۱۴ ص۲۲۸.
  5. ↑ محمدی ری‌شهری، محمد، دانشنامه امام مهدی ج۷، ص۴۵۶.
  6. ↑ «antichrist» در دایرة المعارف کاتولیک.
  7. ↑ کتاب مقدس، انجیل یوحنا.
  8. ↑ ر. ک: دایره المعارف کاتولیک.
  9. ↑ محمدی ری‌شهری، محمد، دانشنامه امام مهدی ج۷، ص۴۵۶.
  10. ↑ ر. ک: منتخب الأثر فی الإمام الثانی عشر: ج۳ ص۱۰۳ – ۱۱۱.
  11. ↑ ر.ک: المسند: ج۱ ص۲۴۲ و ۲۹۸ و ج۲ ص۹۵ و ۱۰۴ و ج۴ ص۷ -۶ و ج۵ ص۱۴۵ و ۳۸۹، صحیح مسلم: ج۱ ص۱۳۸ و ج۸ ص۱۸۰ -۱۷۹ و ۱۹۵، سنن الترمذی: ج۴ ص۵۰۷ و ۵۰۸ و...
  12. ↑ منتخب الأثر: ج۳ س۲۸۴ – ۲۸۸.
  13. ↑ تفسیر المنار: ج۳ ص۳۱۷.
  14. ↑ ر. ک: تنویر الحوالک: ص۲۲۳، فتح الباری: ج۲ ص۲۶۴ و ج۶ ص۳۴۰ و ج۱۳ ص۸۲، عمده القاری: ج۲ ص۹۴، الدیباج علی مسلم: ج۱ ص۲۱۵.
  15. ↑ ر.ک: نهایة البدایة و النهایة: ج۱ ص۹۶ و ۱۰۱- ۱۰۵ و ۱۶۱.
  16. ↑ محمدی ری‌شهری، محمد، دانشنامه امام مهدی ج۷، ص۴۵۷ ـ ۴۵۸.
  17. ↑ الغیبة، طوسی: ص۴۳۶ ح۴۲۶.
  18. ↑ تفسیر القمی: ج۱ ص۱۹۸، الغیبة، طوسی: ص۴۳۶ ح۴۲۶.
  19. ↑ ر. ک: الفصول العشرة: ص۱۲۱.
  20. ↑ محمدی ری‌شهری، محمد، دانشنامه امام مهدی ج۷، ص۴۵۷ ـ ۴۵۸.
  21. ↑ ر. ک: سنن الترمذی: ج۳ ص۳۴۹ ح۲۳۴۲، مسند ابن حنبل: ج۳ ص۱۱۵ و ۱۲۳.
  22. ↑ ر.ک: مسند ابن حنبل: ج۳ ص۳۶۷.
  23. ↑ ر.ک: المصنف: ج۸ ص۶۵۷ ح۲۱.
  24. ↑ تاریخ بعد الظهور: ص۱۹۲ -۲۰۳.
  25. ↑ محمدی ری‌شهری، محمد، دانشنامه امام مهدی ج۷، ص۴۵۹.
  26. ↑ العدد القویة: ص۸۹ ح۱۵۴
  27. ↑ الخصال: ص۴۴۶ ح۴۶.
  28. ↑ محمدی ری‌شهری، محمد، دانشنامه امام مهدی ج۷، ص۴۵۹.
  29. ↑ تاریخ الغیبة الکبری، ص۶۴۷ -۶۴۰، تاریخ ما بعد الظهور، ص۱۴۹ و ۱۷۳.
  30. ↑ محمدی ری‌شهری، محمد، دانشنامه امام مهدی ج۷، ص۴۵۹ ـ ۴۶۰.
برگرفته از «https://fa.imamatpedia.com/w/index.php?title=دجال_در_حدیث&oldid=1296453»