آل یعقوب در قرآن

این مدخل زیرشاخهٔ بحث آل یعقوب است. آل یعقوب از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: آل یعقوب در قرآن - آل یعقوب در معارف و سیره رضوی - پرسش مرتبط ندارد

مقدمه

این عنوان، دوبار درقرآن آمده است: ﴿وَكَذَلِكَ يَجْتَبِيكَ رَبُّكَ وَيُعَلِّمُكَ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ وَيُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَعَلَى آلِ يَعْقُوبَ كَمَا أَتَمَّهَا عَلَى أَبَوَيْكَ مِنْ قَبْلُ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ إِنَّ رَبَّكَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ﴾، ﴿يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيًّا﴾ در اینکه مقصود از یعقوب در آیه نخست، فرزند اسحاق است، اختلافی نیست؛ ولی درباره آل یعقوب از سوی مفسّران چند نظر بیان شده است:

1. عدّه‌ای بر آنند که آل یعقوب، برادران یوسفند و میبدی نام آنها را چنین نقل کرده است: روبین (روبیل) شمعون، لاوی، یهودا، بنیامین، دان، نفتولی یا نفثالی (نفتالی) اوشیر، (اَشر) بشسوخور، کوذ، و زبولون. طبرسی به جای سه نام آخر، ریالون، یشجر و حاد را آورده است. با توجّه به این که در عهد عتیق نیز همین نام‌ها با اندکی تغییر آمده است، این احتمال که منابع اسلامی نیز به نقل از آن منبع این‌نام‌ها را بیان کرده باشند، تقویت می‌شود.
2. علامه طباطبایی، افزون بر برادران یوسف، آن را شامل یعقوب و همسرش نیز دانسته است.
3. به نظر برخی، آل یعقوب، به تمام خانواده یعقوب، شامل فرزندان و غیر فرزندانش گفته می‌شود. براساس این نظر، آل یعقوب، یوسف را نیز در بر می‌گیرد.
4. الفرقان، با توجّه به اینکه در آیه، آل یعقوب در کنار ابراهیم، اسحاق، یعقوب و یوسف قرار گرفته، اتمام نعمت را به رسالت تفسیر کرده، و نتیجه می‌گیرد که مقصود از آل یعقوب، پیامبران بنی‌اسرائیل از یوسف تا عیسی (ع) است. آلوسی نیز با بیان اینکه برخی، آل یعقوب را به شخص یعقوب و برخی دیگر به پیروان وی تفسیر کرده‌اند، این دو رأی را بعید می‌شمارد . برخلاف آیه ﴿وَكَذَلِكَ يَجْتَبِيكَ رَبُّكَ وَيُعَلِّمُكَ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ وَيُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَعَلَى آلِ يَعْقُوبَ كَمَا أَتَمَّهَا عَلَى أَبَوَيْكَ مِنْ قَبْلُ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ إِنَّ رَبَّكَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ﴾ که درباره یعقوب است، در آیه ﴿يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيًّا﴾ دو نظر است. سدّی، او را فرزند اسحاق دانسته؛ ولی کلبی، وی را فرزند ماثان (ماتان) و برادر عمران (پدر مریم) شمرده است؛ البتّه در عهد عتیق برادران عَمرام (پدر مریم) چنین ذکر شده است: «یصهار، صبرون و عزی‌ئیل»؛ بنابراین، با قول مذکور سازگاری ندارد. طبرسی، همین نظر را ترجیح داده ؛ ولی میبدی، نظر اوّل را به بیش‌تر مفسّران منسوب کرده است . کلبی، فرزندان ماثان را سران و پادشاهان بنی اسرائیل دانسته که زکریا (ع) سرآمد دانشمندان آنان بود. طبق رأی نخست، آل یعقوب، همه نژاد یعقوب و طبق رأی دوم، خویشاوندان مادری یحیی است که به نظر المیزان، زکریا از خداوند خواست تا فرزندش از وی و همسرش ارث بَرَد برپایه نقل دیگری در کشّاف، یعقوب بن‌ماثان، برادر زکریا بوده است

واژه‌های مرتبط با آل یعقوب

واژه‌های بنی‌اسرائیل و اَسباط که به ترتیب ۴۱ و دو بار در قرآن به‌کار رفته، از واژگان نزدیک و حتّی براساس برخی آرا، مساوی با آل یعقوب است؛ زیرا در عهد عتیق نیز لقب یعقوب بن ‌اسحاق، "اسرائیل" است. (بنی‌اسرائیل) قرآن از بنی‌یعقوب و ذرّیّه یعقوب نیز سخن گفته که با بعضی از نظرها در معنای آل یعقوب یک‌سان است: ﴿وَوَصَّى بِهَا إِبْرَاهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ يَا بَنِيَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى لَكُمُ الدِّينَ فَلاَ تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَأَنتُم مُّسْلِمُونَ أَمْ كُنتُمْ شُهَدَاء إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قَالَ لِبَنِيهِ مَا تَعْبُدُونَ مِن بَعْدِي قَالُواْ نَعْبُدُ إِلَهَكَ وَإِلَهَ آبَائِكَ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِلَهًا وَاحِدًا وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ﴾، ﴿أُولَئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَمِمَّنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْرَائِيلَ وَمِمَّنْ هَدَيْنَا وَاجْتَبَيْنَا إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُ الرَّحْمَنِ خَرُّوا سُجَّدًا وَبُكِيًّا﴾. بُرسُوی، در ذیل آیه ﴿وَمِنْ آبَائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوَانِهِمْ وَاجْتَبَيْنَاهُمْ وَهَدَيْنَاهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ﴾ فرزندان یعقوب و برادران یوسف را از برجسته‌ترین مصادیق ذرّیّه و برادران برگزیده پیامبران یاد کرده است

فضایل آل یعقوب

اتمام نعمت بر آل یعقوب

براساس آیه ﴿وَكَذَلِكَ يَجْتَبِيكَ رَبُّكَ وَيُعَلِّمُكَ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ وَيُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَعَلَى آلِ يَعْقُوبَ كَمَا أَتَمَّهَا عَلَى أَبَوَيْكَ مِنْ قَبْلُ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ إِنَّ رَبَّكَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ﴾، یعقوب به یوسف خبر داد که خداوند نعمتش را بر او و آل یعقوب تمام خواهد کرد.

مفسّران، درباره اتمام نعمت، یک نظر ندارند. به نظر برخی، اتمام نعمت خداوند این بود که یوسف را از پیامبران، و برادرانش را پایدار بر اسلام، و نبوّت را در خاندان برادران قرار داد یا خداوند، آل یعقوب را در دنیا از پیامبران و پادشاهان قرار داده و به تنبُّه آل یعقوب اشاره شده است و در آخرت، به درجات بالای بهشت خواهد رساند یا خداوند، آن‌چه را موجب سعادت آل یعقوب می‌شود، به آنان داده است. به یوسف، حکومت، نبوّت و حکمت عطا کرد و او را از مخلصان قرار داد و برای آل یعقوب، یافتن یوسف و آمدن یعقوب به همراه خانواده‌اش از بادیه به مصر، و زندگی در کنار هم را فراهم ساخت.

فخر رازی، با استناد به دو دلیل، مقصود از اتمام نعمت را نبوّت دانسته است:

1. نعمت، در حقّ بشر جز با منصب نبوت تمام نمی‌شود؛ چون دیگر نعمت‌های الهی، در مقایسه با نبوّت کوچک و ناچیز است؛ ۲
2. خداوند، در ادامه آیه می‌گوید: "همان‌گونه که پیش‌تر بر پدران تو، ابراهیم و اسحاق تمام کرد" و نعمت کاملی که ابراهیم و اسحاق به واسطه آن بر دیگر انسان‌ها برتری داده شدند، نبوّت است. وی، در ادامه نتیجه می‌گیرد که همه فرزندان یعقوب، پیامبر بوده‌اند و یازده ستاره در خواب یوسف را به یازده انسان دارای فضل و کمال تأویل می‌کند و آن را دلیل دیگری بر پیامبری فرزندان ‌یعقوب می‌داند؛ ولی آلوسی، این استدلال را رد کرده، می‌گوید: خواب یوسف فقط بر این دلالت می‌کند که آنها سرانجام هادی مردم شدند و این، مستلزم پیامبر بودن آنها نیست وی در پاسخ به این اشکال که برادران یوسف به دلیل گناه‌کار بودن نمی‌توانند پیامبر باشند، می‌گوید: به نظر اشاعره، عصمت از گناه پیش از نبوّت شرط پیامبر شدن نیست.

برخی از مفسّران، نعمت اصلی را نبوّت، و اتمام آن بر آل یعقوب را تداوم نبوّت در نسل وی دانسته‌اند؛ به این معنا که خداوند، کسان بسیاری از نسل او را به مقام نبوّت برانگیخته است

خداپرستی یا تسلیم

از آیه ﴿أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قَالَ لِبَنِيهِ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي قَالُوا نَعْبُدُ إِلَهَكَ وَإِلَهَ آبَائِكَ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِلَهًا وَاحِدًا وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ﴾ که خبر می‌دهد: "یعقوب، هنگام مرگ به پسرانش گفت: بعد از من، چه را خواهید پرستید؟ گفتند: معبود تو و معبود پدرانت، ابراهیم و اسماعیل و اسحاق را که معبودی یگانه است، می‌پرستیم و در برابر او تسلیم هستیم»، به دست می‌آید که فرزندان یعقوب، پس از وی نیز بر دین حنیف ابراهیم و در برابر فرمان‌های الهی تسلیم بودند؛ یعنی نه مانند مردم بت می‌پرستیدند و نه چنان‌که یهودیان مدینه ادّعا می‌کردند، یهودی بودند.

بر پایه آیات ﴿ وَمِنْ آبَائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوَانِهِمْ وَاجْتَبَيْنَاهُمْ وَهَدَيْنَاهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ ذَلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَن يَشَاء مِنْ عِبَادِهِ وَلَوْ أَشْرَكُواْ لَحَبِطَ عَنْهُم مَّا كَانُواْ يَعْمَلُونَ أُوْلَئِكَ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ فَإِن يَكْفُرْ بِهَا هَؤُلاء فَقَدْ وَكَّلْنَا بِهَا قَوْمًا لَّيْسُواْ بِهَا بِكَافِرِينَ ﴾ نیز آل یعقوب که قابل تطبیق بر ذرّیّه یعقوب و برادران یوسف است، از جمله برگزیدگانی هستند که خداوند آنها را هدایت و به آنان کتاب، حکمت، مقام داوری میان مردم و پیامبری را عطا کرده است

محنت و گرفتاری آل یعقوب

از امام‌ صادق (ع) نقل شده که یوسف هنگام مرگ، آل یعقوب را که تعداد آنها هشتاد نفر بودند، دور خود جمع کرد و گفت: طولی نخواهد کشید که "قبطیان" بر شما مسلّط شوند و شما را زیر شکنجه سخت قرار دهند تا وقتی که خداوند شما را به وسیله‌ مردی از فرزندان لاوی ‌بن‌ یعقوب که نامش موسی بن عمران است، برهاند .

در عهد عتیق نیز آمده است: یوسف هنگام مرگ به برادران خود گفت: من به‌زودی می‌میرم؛ ولی بدون شک، خداوند شما را از مصر به کنعان سرزمینی که وعده آن را به نسل ابراهیم و اسحاق و یعقوب داده است، خواهد برد

آل یعقوب در دانشنامه معاصر قرآن کریم

کلمه یعقوب در زبان عربی و عبری مأخوذ از ماده "ع ق ب" است و آن پسر اسحاق بن ابراهیم خلیل می‌باشد که ملقب به اسرائیل است؛ و جمع آن یعاقیب می‌باشد؛ یعقوب، نام اسرائیل است. او را به این نام، نامیدند؛ زیرا که او با "عیصو" در یک شکم به دنیا آمده است.

آل یعقوب، عنوانی است که در قرآن درباره یعقوب پیامبر (بنی‌اسرائیل) به کار رفته است. مفسران قرآن در اینکه منظور از آل یعقوب چه کسانی هستند آراء گوناگونی دارند. برخی گفته‌اند مقصود، همه افراد منسوب به یعقوب‌اند که بنابر آیه ﴿وَكَذَلِكَ يَجْتَبِيكَ رَبُّكَ وَيُعَلِّمُكَ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ وَيُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَعَلَى آلِ يَعْقُوبَ كَمَا أَتَمَّهَا عَلَى أَبَوَيْكَ مِنْ قَبْلُ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ إِنَّ رَبَّكَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ﴾، خدا نعمت خود را بر آنان تمام کرده است. چه آنان که از نسل وی بوده‌اند و چه آنان که چنین نبوده‌اند. یعنی آل یعقوب به تمام خانواده یعقوب، شامل فرزندان و غیر فرزندانش گفته می‌شود.

برخی مقصود از آن را دوازده پسر یعقوب (یوسف و برادارنش) می‌دانند؛ و عده‌ای برآنند که آل یعقوب، تنها برادارن یوسف‌اند؛ پاره‌ای از مفسران گفته‌اند: آل یعقوب عبارت‌اند از: یعقوب، همسر و یازده پسرش که یوسف آنها را در خواب به هیأت ماه و ستارگان دیده بود. بر اساس این دیدگاه، آل یعقوب، شامل یوسف و مادرش نیز می‌شود.

نظر دیگر این است که مقصود از یعقوب در این عنوان یعقوب پیامبر (بنی‌اسرائیل) نیست، بلکه مقصود یعقوب بن ماتان برادر عمران بن ماتان پدر مریم است.

برخی هم مقصود از آل یعقوب را پیامبران بنی‌اسرائیل از یوسف تا عیسی می‌دانند ﴿إِذَا رَأَتْهُمْ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ سَمِعُوا لَهَا تَغَيُّظًا وَزَفِيرًا﴾؛ ﴿يَا وَيْلَتَى لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلَانًا خَلِيلًا﴾؛ به هر حال، در صورتی که مقصود از آل یعقوب، همه افراد منسوب به یعقوب پیامبر (اسرائیل) باشند، در نتیجه معروف‌ترین افراد آل یعقوب (که همه آنها به مقام نبوت رسیده‌اند و برخی مقام فرمانروایی نیز داشته‌اند) عبارتند از: یعقوب، یوسف، موسی، هارون، شعیب، داوود، سلیمان، اسباط، زکریا، یحیی، عیسی، مریم بنت عمران مادر عیسی.

عنوان "آل یعقوب" تنها دو بار در قرآن به کار رفته است: یک بار آنجا که زکریا بیم داشت که اموال رسیده به همسرش به دست افراد ناصالح و فرصت‌ طلب و زراندوز، یا فاسق و فاجر بیفتد و خود منشأ فسادی در جامعه گردد؛ زیرا همسرش از دودمان سلیمان بن داوود بود و با توجه به وضع مالی فوق‌العاده سلیمان و داوود، اموالی را به ارث برده بود. لذا از پروردگار خویش تقاضای فرزندی صالح کرد تا بر این اموال نظارت کند و آنها را در بهترین راه مصرف نماید ﴿يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيًّا﴾؛ و بار دیگر آنجا که از برگزیده شدن یوسف از میان فرزندان یعقوب سخن به میان آمده است و یعقوب به فرزندش (یوسف) اعلام می‌دارد که خداوند به تو علم تعبیر خواب خواهد آموخت و این‌گونه نعمتش را بر آل یعقوب تمام می‌گرداند ﴿وَكَذَلِكَ يَجْتَبِيكَ رَبُّكَ وَيُعَلِّمُكَ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ وَيُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَعَلَى آلِ يَعْقُوبَ كَمَا أَتَمَّهَا عَلَى أَبَوَيْكَ مِنْ قَبْلُ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ إِنَّ رَبَّكَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ﴾.

در عهد عتیق آمده است: یوسف، هنگام مرگ به برادران خود گفت: من به زودی می‌میرم، ولی بدون شک خداوند شما را از مصر به کنعان سرزمینی که وعده آن را به نسل ابراهیم و اسحاق و یعقوب داده است، خواهد برد. آل یعقوب، ویژه قرآن است و در کتاب‌های عهدین چنین تعبیری نیست.

ابوبکر عتیق نیشابوری ذیل آیه ﴿يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيًّا﴾ این سؤال را مطرح می‌کند که چرا با وجود این سخن پیغمبر: « نَحْنُ مَعَاشِرَ الْأَنْبِيَاءِ لَا نُورَثُ مَا تَرَكْنَاهُ صَدَقَةٌ» زکریا گفت: ﴿يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ﴾ جواب گوییم: مراد زکریا از این میراث، علم و حبورت است و ﴿وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ﴾ مراد از آن میراث ملکت است که حبورت در خاندان زکریا بود و ملکت در خاندان یعقوب.

علامه طباطبایی دلیل اینکه در این خطاب، یوسف را اصل و آل یعقوب را معطوف بر او گرفته و فرموده: ﴿عَلَيْكَ وَعَلَى آلِ يَعْقُوبَ﴾ این‌گونه بیان کرده است: به این منظور که با خواب او مطابق باشد، او در خواب، خود را مسجود یعقوب و آل یعقوب دید و ایشان را دید که در هیأت آفتاب و ماه و ستارگان بر او سجده می‌کنند. تمام شدن نعمت بر خود یوسف به همین بود که او را حکمت و نبوت و ملک و عزت بداد و او را از مخلصین قرار داد و بدو تأویل احادیث بیاموخت و تمام شدن آن بر آل یعقوب به این بود که چشم یعقوب را با داشتن چنین فرزندی روشن گردانیده، او و اهل‌بیتش را از بیابان و زندگی صحرانشینی به شهر بیاورد و در کاخ‌های سلطنتی، زندگی مرفهی روزی‌شان گرداند.

آل یعقوب شامل هر گروهی از افراد باشد خداوند آنان را از میان مردم برگزید و نعمت خود را بر آنان تمام گرداند. معنای اتمام نعمت بر یوسف این است که به او حکمت، نبوت و پادشاهی عطا نمود و اتمام نعمت بر آل یعقوب به این معنا است که چشم یعقوب با داشتن چنین فرزندی روشن گشت و اهل‌بیتش از بیابان و صحرانشینی نجات یافتند.

منابع

1. کدخدایی، مرضیه السادات، مقاله «آل یعقوب»، دانشنامه معاصر قرآن کریم
2. سحرخوان، محمد، مقاله «آل یعقوب»، دائرة المعارف قرآن کریم ج۱