محمد بن یزید بن عبدالاکبر ازدی ثمالی

موضوع مرتبط ندارد - مدخل مرتبط ندارد - پرسش مرتبط ندارد

آشنایی اجمالی

ابوالعباس محمد بن یزید بن عبدالاکبر بن عمیر ازدی ثمالی بصری مبرد یمانی. معروف به مُبَرَّد اهل بصره و محل سکونتش بغداد بود. در سال ۲۱۰ و به قولی ۲۰۷هـ دیده به جهان گشود. نسب او به ثماله که طایفه‌ای از ازد بود، می‌‌رسد.

مُبَرَّد خود را اصالتاً یمنی می‌‌دانست و بر همین اساس دختر حفصی، مغنی، را که از بزرگان یمن بوده، به عقد خود درآورد. او نحو را از بزرگانی چون ابوعثمان مازنی و ابوعمر جرمی فرا گرفت و از مازنی سجستانی و سایر ادبای عصر خویش روایت کرده است. او را فردی زبان آور، اخباری، علامه، فصیح، ثقه و خوش چهره معرفی کرده‌اند. افرادی چون نفطویه، صولی، احمد دینوری و اسماعیل صفار از وی روایت کرده‌اند.

گویند که چون مازنی کتاب الالف و اللام را تألیف کرد، چند مسأله مشکل آن را از مُبَرَّد پرسید و چون او به صورتی بسیار نیکو پاسخ داد، مازنی گفت: برخیز که تو مبرِّد، یعنی اثبات کننده حق می‌‌باشی. سپس کوفیان حرکت «راء» را تبدل به فتحه کردند و بر این اساس، وی به «مُبَرَّد» مشهور گردید.

ابن خلکان وجوه دیگری را نیز برای این نام‌گذاری ذکر کرده است. به نوشته الندیم، مبرَّد بخش اول کتاب سیبویه را نزد جرمی، و بخش آخر آن را نزد مازنی قرائت کرد. وی تا سال ۲۴۶هـ در بصره می‌‌زیست، سپس به درخواست متوکل خلیفه عباسی به «سر من رأی» (سامرا) رفت و چون متوکل در سال ۲۴۷هـ به قتل رسید، به بغداد رهسپار شد و در آنجا مورد احترام امیر محمد بن عبدالله بن طاهر قرار گرفت. او مجانی تدریس نمی‌کرد، بلکه به مقداری که از افراد مُزد می‌‌گرفت به آنان علم می‌‌آموخت.

به نوشته منابع، وی در شعر هم دستی داشت. نمونه‌ای از سروده‌های وی را صفدی ذکر کرده است.

مُبَرَّد کتاب‌های زیادی تألیف نمود که مشهورترین آنها الکامل است که از معروف‌ترین کتاب‌های ادبی قرن سوم و یکی از اصول و ارکان علوم ادبی می‌‌باشد. ابن خلدون در مقدمه خود آن را یکی از چهار کتاب مهم ادبی به حساب می‌‌آورد. سایر آثار و کتاب‌های مُبَرَّد به این شرح است: الروضه المقتضب الاشتقاق الانواء و الازمنه القوافی الخط و الهجاء المدخل الی سیبویه المقصور و الممدود المذکر و المؤنث معانی القرآن که به کتاب تام معروف شده. احتجاج القرائه (القراات) الرسالة الکامله الرد علی سیبویه قواعد الشعر اعراب القرآن الحث علی الادب و الصدق قحطان و عدنان الزیادة المنتزعة من سیبویه المدخل فی النحو شرح شواهد کتاب سیبویه ضرورة الشعر ادب الجلیس الحروف فی معانی القرآن الی سورة طه معانی صفات الله جل و جلاله الممادح و المقابح الریاض المونقه اسماء الدواهی عند العرب الاعراب الجامع التعازی الوشی فقر کتاب سیبویه العروض کتاب الاوسط للاخفش الناطق البلاغه شرح کلام العرب و تلخیص (تخلیص) الفاظها و مزاوجة کلامها و تقریب معانیها ما اتفقت الفاظه و اختلاف معانیه فی القرآن طبقات النحویین البصریین و اخبارهم الفاضل و المفضول العبارة عن اسماء الله تعالی الحروف التصریف شرح الفصیح فی اللغة شرح المقدمه الاعتنان اولاد السراری الاختیار الشافی الفتن و المحن الکافی فی الاخبار و المقرّب.

مُبَرَّد در ماه شوال ۲۸۵ از دنیا رفت و در گورستان باب الکوفه به خاک سپرده شد .

جستارهای وابسته

• ما اتفق لفظه و اختلف معناه من القرآن المجید (کتاب)

منابع

1. جمعی از پژوهشگران، فرهنگ‌نامه مؤلفان اسلامی ج۱