ایلاء در قرآن
مقدمه
واژه ایلاء از ریشه «ا ـ ل ـ ی» به معنای سوگند یاد کردن به طور مطلق [۱] یا سوگندی است که اقتضای مسامحه و کوتاهی درباره کار مورد سوگند داشته باشد [۲] و در اصطلاح فقه سوگند زوج بر ترک آمیزش با همسر دائمی است که با وی مباشرت کرده باشد، به طور مطلق یا مقید به زمانی بیش از ۴ ماه. [۳] پیشینه ایلاء به عصر جاهلیت باز میگردد که زوج برای زیان رساندن به همسر خود، بر ترک آمیزش با وی تا مدتی سوگند یاد میکرد و با این کار او را هم از حق استمتاع با خود و هم از حق ازدواج با دیگری محروم میکرد و گاه پس از پایان مدت باز سوگند را تکرار میکرد. [۴] این سنت ناپسند جاهلی مدتی پس از اسلام نیز ادامه داشت؛ لیکن در سال ۴ هجری با نزول آیات ﴿لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فَإِنْ فَاءُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ﴾[۵]، ﴿وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلَاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ﴾[۶] برداشته شد و برای حمایت از حقوق زوجه، احکام ایلاء تشریع گردید.
برخی مفسران در شأن نزول آیات ﴿يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا فَتَعَالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَأُسَرِّحْكُنَّ سَرَاحًا جَمِيلًا﴾[۷]، ﴿وَإِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الْآخِرَةَ فَإِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْمُحْسِنَاتِ مِنْكُنَّ أَجْرًا عَظِيمًا﴾[۸] گفتهاند که پیامبر اکرم(ص) در پی درخواست نفقه و وسایل زندگی از سوی برخی از همسران خود، بر ترک مباشرت یک ماهه با آنان سوگند یاد کرد؛[۹] ولی بر فرض صحت این ماجرا، با توجه به نبودن شرایط ایلای اصطلاحی در این مورد نمیتوان آن را مصداق ایلاء دانست.[۱۰]
ظهار و ایلاء از کارهای زشت جاهلیّت بود. ظهار، یعنی مرد به همسرش میگفت: "أَنْتِ عَلَيَّ كَظَهْرِ أُمِّي""؛ تو برای من همچون پشت مادرم هستی[۱۱] و در پی آن، زن برای همیشه بر همسرش حرام میشد و حتّی نمیتوانست همسر دیگری را برگزیند. آیات ﴿الَّذِينَ يُظَاهِرُونَ مِنْكُمْ مِنْ نِسَائِهِمْ مَا هُنَّ أُمَّهَاتِهِمْ إِنْ أُمَّهَاتُهُمْ إِلَّا اللَّائِي وَلَدْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَيَقُولُونَ مُنْكَرًا مِنَ الْقَوْلِ وَزُورًا وَإِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ﴾[۱۲]، ﴿وَالَّذِينَ يُظَاهِرُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ ثُمَّ يَعُودُونَ لِمَا قَالُوا فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا ذَلِكُمْ تُوعَظُونَ بِهِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ﴾[۱۳]، ﴿فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا فَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَإِطْعَامُ سِتِّينَ مِسْكِينًا ذَلِكَ لِتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ أَلِيمٌ﴾[۱۴] و ﴿مَا جَعَلَ اللَّهُ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَيْنِ فِي جَوْفِهِ وَمَا جَعَلَ أَزْوَاجَكُمُ اللَّائِي تُظَاهِرُونَ مِنْهُنَّ أُمَّهَاتِكُمْ وَمَا جَعَلَ أَدْعِيَاءَكُمْ أَبْنَاءَكُمْ ذَلِكُمْ قَوْلُكُمْ بِأَفْوَاهِكُمْ وَاللَّهُ يَقُولُ الْحَقَّ وَهُوَ يَهْدِي السَّبِيلَ﴾[۱۵]، به بحث ظهار پرداختهاند. ایلاء، سوگند یادکردن بر ترک آمیزش جنسی با همسر است [۱۶] آیات ﴿لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فَإِنْ فَاءُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ﴾[۱۷]، ﴿وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلَاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ﴾[۱۸]، به آن پرداختهاند. بسیاری ظهار و ایلاء را در فهرست روافع نکاح آوردهاند؛[۱۹] درحالی که این دو از نظر اسلام، نکاح را فسخ نمیکنند؛ بلکه فقط حرمت آمیزش را تا زمانی که کفّاره پرداخت نشود، در پی دارند.[۲۰][۲۱]
شرایط تحقق ایلا
برخی از این شروط به خود ایلاء باز میگردد و برخی دیگر به مُولی (ایلاء کننده) و شماری دیگر به مُولی منها (ایلاء شونده) و مستند پارهای از آنها آیات قرآن است:
- ایلاء کننده باید به خدا سوگند یاد کند. بعضی، از اتصال آیات سوگند: ﴿وَلَا تَجْعَلُوا اللَّهَ عُرْضَةً لِأَيْمَانِكُمْ أَنْ تَبَرُّوا وَتَتَّقُوا وَتُصْلِحُوا بَيْنَ النَّاسِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ﴾[۲۲]، ﴿لَا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ﴾[۲۳] به آیه ایلاء ﴿لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فَإِنْ فَاءُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ﴾[۲۴] لزوم تحقق این شرط را نتیجه گرفتهاند. [۲۵]
- زوج قصد اضرار (زیان رساندن) به زوجه داشته باشد. [۲۶] برخی این شرط را از مفهوم آیه ﴿ فَإِنْ فَاءُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ﴾ استفاده کردهاند، با این بیان که مغفرت الهی در جایی است که گناهی محقق شده باشد و زوج آنگاه گناهکار است که قصد زیان رساندن به زوجه را داشته باشد؛[۲۷] ولی برخی دیگر این شرط را نپذیرفته و گفتهاند: آیه عام است و شامل زوجی که بدون قصد ضرر سوگند خورده باشد نیز میشود، افزون بر این که در صورت بازگشت از سوگند، کفاره بر ایلاءکننده واجب است چه قصد ضرر کرده باشد یا نکرده باشد. [۲۸]
- معدودی از فقها خشم زوج را به هنگام سوگند، در ایلاء شرط کردهاند؛ ولی بیشتر آنان به دلایلی از جمله عموم آیه ایلاء که حالت غیر غضب را نیز شامل است آن را نپذیرفتهاند. [۲۹]
- برخی به استناد عموم آیه، ایلاء را تنها ویژه مسلمانان ندانسته و کافران ذمی را نیز مشمول آن میدانند؛[۳۰] هرچند پیروان مذهب مالک با این استناد که کافر بخشوده نمیشود (ذیل آیه ﴿لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فَإِنْ فَاءُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ﴾[۳۱]) حکم ایلاء را درباره وی جاری نمیدانند. [۳۲] عموم آیه ایلاء برده را نیز شامل میشود،[۳۳] چنان که برخی به استناد همین عموم، ایلاء زوج غایب را نیز معتبر میدانند. [۳۴]
- بیشتر فقها با این استدلال که آیه ﴿وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلَاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ﴾[۳۵] از طلاق سخن گفته و نیز با بهره جستن از تعبیر ﴿نِسَائِهِمْ﴾ حکم ایلاء را به زوجه دائمی منحصر کرده و آن را شامل زوجه در عقد موقت و نیز ملک یمین نمیدانند؛[۳۶] ولی برخی به استناد عموم آیه و برداشت مفهومی عام از ﴿نِسَائِهِمْ﴾ زوجه موقت و ملک یمین را نیز مشمول حکم ایلاء دانستهاند. [۳۷]
- برخی یکی دیگر از شرایط ایلاء را آن میدانند که پیشتر با زوجه مباشرت شده باشد؛ زیرا بازگشت (فیء) هنگامی تحقق مییابد که قبلاً آمیزش صورت گرفته باشد؛ ولی بسیاری با استناد به عموم آیه که از مطلق همسران یاد کرده این شرط را لازم ندانستهاند[۳۸].[۳۹]
منابع
پانویس
- ↑ ترتیب العین، ص۵۱ ـ ۵۲، «الی»؛ مجمع البحرین، ج ۱، ص۹۵، «الو».
- ↑ مفردات، ص۸۴، «الی».
- ↑ تفسیر قرطبی، ج۳، ص۶۹ - ۷۰؛ التعریفات، ص۵۹؛ جواهرالکلام، ج ۳۳، ص۲۹۷.
- ↑ التفسیر الکبیر، ج ۶، ص۸۵؛ تفسیر قرطبی، ج ۳، ص۶۸؛ الفقه الاسلامی، ج ۹، ص۷۰۶۹.
- ↑ «کسانی که سوگند میخورند با همسران خود آمیزش نکنند ، باید چهار ماه انتظار کشند، پس اگر بازگشتند خداوند آمرزندهای بخشاینده است» سوره بقره، آیه ۲۲۶.
- ↑ «و اگر آهنگ طلاق کردند بیگمان خداوند شنوایی داناست» سوره بقره، آیه ۲۲۷.
- ↑ «ای پیامبر! به همسرانت بگو: اگر خواستار زندگی این جهان و آرایههای آن هستید بیایید شما را برخوردار سازم و با شیوهای نیکو رهایتان کنم» سوره احزاب، آیه ۲۸.
- ↑ «و اگر خدا و پیامبرش و سرای واپسین را میخواهید، بیگمان خداوند برای نیکوکاران شما پاداشی سترگ آماده کرده است» سوره احزاب، آیه ۲۹.
- ↑ مجمع البیان، ج ۸، ص۵۵۴؛ تفسیر قرطبی، ج ۳، ص۶۸؛ الدرالمنثور، ج ۶، ص۵۹۶.
- ↑ علیپور، حسین، مقاله «ایلاء»، دائرة المعارف قرآن کریم ، ج۵، ص ۱۸۲ - ۱۸۳.
- ↑ جواهرالکلام، ج۳۳، ص۹۹.
- ↑ «کسانی از شما که زنان خود را ظهار میکنند، آن زنان، مادران آنان نیستند، مادرانشان جز کسانی که آنان را زادهاند نمیباشند و اینان بیگمان سخنی ناپسند و نادرست میگویند و باری، خداوند به یقین در گذرندهای آمرزنده است» سوره مجادله، آیه ۲.
- ↑ «و آنان که زنان خود را ظهار میکنند سپس به آنچه گفتهاند باز میگردند (تا آن را بشکنند) باید پیش از آنکه با یکدیگر تماسی داشته باشند بندهای آزاد کنند؛ این (کاری) است که بدان اندرز داده میشوید و خداوند به آنچه میکنید آگاه است» سوره مجادله، آیه ۳.
- ↑ «و هر کس نیافت، روزه دو ماه پیاپی پیش از آنکه با همدیگر تماسی بگیرند (بر عهده اوست) و آنکه یارایی ندارد، خوراک دادن به شصت مستمند (بر عهده اوست)، این بدان روست که به خداوند و پیامبرش ایمان آورید و اینها احکام خداوند است و کافران عذابی دردناک خواهند داشت» سوره مجادله، آیه ۴.
- ↑ «خداوند در درون هیچ کس دو دل ننهاده است؛ و آن همسرانتان را که «ظهار» میکنید مادران (راستین) شما و فرزند خواندگانتان را پسران (راستین) شما نکرده است؛ این تنها گفتار شما بر زبانتان است و خداوند است که حقّ میگوید و اوست که راه را نشان میدهد» سوره احزاب، آیه ۴.
- ↑ جواهرالکلام، ج۳۳، ص۲۹۷.
- ↑ «کسانی که سوگند میخورند با همسران خود آمیزش نکنند ، باید چهار ماه انتظار کشند، پس اگر بازگشتند خداوند آمرزندهای بخشاینده است» سوره بقره، آیه ۲۲۶.
- ↑ «و اگر آهنگ طلاق کردند بیگمان خداوند شنوایی داناست» سوره بقره، آیه ۲۲۷.
- ↑ مسالکالافهام، ج۴، ص۹۳ و ۱۰۷.
- ↑ فقهالقرآن، ج۲، ص۱۹۶؛ جواهرالکلام، ج۳۳، ص۱۴۷.
- ↑ اسدی، سید مصطفی، مقاله «ازدواج»، دائرة المعارف قرآن کریم، ج۲.
- ↑ «(نام) خداوند را دستاویزی برای سوگندهای خویش قرار ندهید تا (با آن) از نکوکاری و پرهیزگاری و اصلاح میان مردم شانه خالی کنید و خداوند شنوایی داناست» سوره بقره، آیه ۲۲۴.
- ↑ «خداوند شما را در سوگندهای بیهوده بازخواست نمیکند امّا از آنچه با دل آگاهی است ، بازخواست میکند و خداوند آمرزندهای بردبار است» سوره بقره، آیه ۲۲۵.
- ↑ «کسانی که سوگند میخورند با همسران خود آمیزش نکنند ، باید چهار ماه انتظار کشند، پس اگر بازگشتند خداوند آمرزندهای بخشاینده است» سوره بقره، آیه ۲۲۶.
- ↑ ایضاح الفوائد، ج ۳، ص۴۲۲؛ الفقه الاسلامی، ج ۹، ص۷۰۷۸ ـ ۷۰۷۹؛ سلسلهالینابیع، ج ۲۰، ص۴۹۲، «قواعد الاحکام».
- ↑ منهاج الصالحین، ج ۲، ص۳۱۷.
- ↑ احکام القرآن، ج ۱، ص۴۸۶؛ الفقه الاسلامی، ج ۹، ص۷۰۷۹.
- ↑ احکام القرآن، ج ۱، ص۴۸۶.
- ↑ الخلاف، ج ۴، ص۵۱۸؛ تفسیر قرطبی، ج ۳، ص۷۰ ـ ۷۱؛ الفقه الاسلامی، ج ۹، ص۷۰۸۰.
- ↑ المبسوط، ج ۵، ص۱۴۱؛ مسالک الافهام، ج ۱۰، ص۱۵۷؛ الفقه الاسلامی، ج ۹، ص۸۰۷۰.
- ↑ «کسانی که سوگند میخورند با همسران خود آمیزش نکنند ، باید چهار ماه انتظار کشند، پس اگر بازگشتند خداوند آمرزندهای بخشاینده است» سوره بقره، آیه ۲۲۶.
- ↑ الفقهالاسلامی، ج ۹، ص۸۰۷۰.
- ↑ تفسیر قرطبی، ج ۳، ص۷۱؛ مسالک الافهام، ج ۱۰، ص۱۳۲.
- ↑ المبسوط، ج ۵، ص۱۳۷.
- ↑ «و اگر آهنگ طلاق کردند بیگمان خداوند شنوایی داناست» سوره بقره، آیه ۲۲۷.
- ↑ تفسیر قرطبی، ج ۳، ص۷۴؛ مسالک الافهام، ج ۱۰، ص۱۳۴ ـ ۱۳۵؛ کنزالعرفان، ج ۲، ص۲۹۳.
- ↑ کشفالرموز، ج ۲، ص۲۵۲ ـ ۲۵۳؛ مسالکالافهام، ج ۱۰، ص۱۳۴ ـ ۱۳۵؛ تفسیر قرطبی، ج ۳، ص۷۱.
- ↑ السرائر، ج ۲، ص۷۲۱؛ تفسیر قرطبی، ج ۳، ص۷۱؛ الفقه الاسلامی، ج ۹، ص۷۰۸۰.
- ↑ علیپور، حسین، مقاله «ایلاء»، دائرة المعارف قرآن کریم ، ج۵، ص ۱۸۳ - ۱۸۵.