دحوالارض
دحوالارض بهمعنای گستردن و آفرینش زمین است و در اصطلاحِ روایات عبارت است از گستردن زمین از زیر کعبه. در آیات متعددی به واقعه دحوالارض اشاره شده و به معانی گسترش زمین و آماده کردن آن برای زندگی، حرکت و آفرینش زمین آمده است.
معناشناسی
دحو به معانی گستردن، آماده کردن، کشیدن، پرتاب کردن، غلطاندن[۱] و ارض به معنای زمین است و ترکیب دحوالارض بهمعنای گستردن[۲]، آماده کردن[۳]، حرکت[۴]، آفرینش زمین[۵] و جابه جا کردن آن از جای خود است[۶].
در اصطلاحِ روایات، "دحوالارض" گستردن زمین از زیر کعبه[۷] است[۸].
دحوالارض در قرآن
در قرآن دو مرتبه ماده "د ـ ح ـ و" و "ط ـ ح ـ و" به معنای گستردن به کار رفته است: وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ دَحَاهَا
[۹]؛
وَالْأَرْضِ وَمَا طَحَاهَا
[۱۰] و اصطلاح دحوالارض از آیه
وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ دَحَاهَا
[۱۱] گرفته شده است.
مفسران، ذیل آیات وَالْأَرْضَ مَدَدْنَاهَا وَأَلْقَيْنَا فِيهَا رَوَاسِيَ وَأَنْبَتْنَا فِيهَا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْزُونٍ
[۱۲].[۱۳]،
وَالْأَرْضَ مَدَدْنَاهَا وَأَلْقَيْنَا فِيهَا رَوَاسِيَ وَأَنْبَتْنَا فِيهَا مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ
[۱۴].[۱۵]،
وَهُوَ الَّذِي مَدَّ الْأَرْضَ وَجَعَلَ فِيهَا رَوَاسِيَ وَأَنْهَارًا وَمِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ جَعَلَ فِيهَا زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ
[۱۶].[۱۷]،
إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا وَهُدًى لِلْعَالَمِينَ
[۱۸].[۱۹]،
وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرَى وَمَنْ حَوْلَهَا وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَهُمْ عَلَى صَلَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ
[۲۰].[۲۱]،
وَالْأَرْضَ فَرَشْنَاهَا فَنِعْمَ الْمَاهِدُونَ
[۲۲].[۲۳] و... از دحو الارض سخن گفته و آنها را با دحوالارض مرتبط دانستهاند[۲۴].
معانی دحوالارض در تفاسیر
در تفاسیر، ذیل آیات، برای دحو الارض، سه معنا یاد شده است:
گسترش زمین و آماده کردن آن برای زندگی
آیات أَأَنتُمْ أَشَدُّ خَلْقًا أَمِ السَّمَاء بَنَاهَا رَفَعَ سَمْكَهَا فَسَوَّاهَا وَأَغْطَشَ لَيْلَهَا وَأَخْرَجَ ضُحَاهَا وَالأَرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ دَحَاهَا أَخْرَجَ مِنْهَا مَاءَهَا وَمَرْعَاهَا وَالْجِبَالَ أَرْسَاهَا مَتَاعًا لَّكُمْ وَلِأَنْعَامِكُمْ
[۲۵] خطاب به منکران معاد [۲۶] با اشاره به عظمت آفرینش آسمان و زمین و آسان بودن زنده کردن مردهها در سنجش با آفرینش آسمان و زمین[۲۷]، از گسترش زمین پس از آسمانها خبر میدهد:
وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ دَحَاهَا
[۲۸].
آیات أَخْرَجَ مِنْهَا مَاءَهَا وَمَرْعَاهَا وَالْجِبَالَ أَرْسَاهَا مَتَاعًا لَّكُمْ وَلِأَنْعَامِكُمْ
[۲۹] درباره بیرون آوردن چشمهسارها، چراگاه حیوانات (رویاندن گیاهان) و استوار کردن زمین و کوهها برای زندگی جانداران هستند[۳۰] و به گسترش و آماده شدن زمین برای زندگی اشاره دارند[۳۱]. از آیاتی نیز که از فرش گسترده بودن زمین:
وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ بِسَاطًا
[۳۲] [۳۳] و هموار بودن آن:
وَإِلَى الْأَرْضِ كَيْفَ سُطِحَتْ
[۳۴] سخن میگویند، گسترش و آماده شدن زمین برای زندگی برداشت شده است[۳۵]. گفتنی است آماده شدن زمین برای زندگی، فرع بر گسترش آن است، از همین رو برخی تفاسیر، گسترش و آماده شدن را با هم ذکر کردهاند[۳۶].
حرکت
برخی به استناد پیشرفت علوم و با مقدماتی، از آیه وَالْأَرْضِ وَمَا طَحَاهَا
[۳۷]، افزون بر گسترش زمین، حرکت وضعی و انتقالی آن را نیز به اجمال برداشت کردهاند[۳۸]، بدین گونه که از ابهام و تعبیر خاص آیه
وَالْأَرْضِ وَمَا طَحَاهَا
[۳۹] به دست میآید زمین نخست فشرده و پیوسته بود و سپس با نیروی مبهمی ـ که از "ما"یِ موصول فهمپذیر است ـ از خاستگاه اصلیاش جدا و رانده شده است و لازمۀ جدا شدن زمین از جسم اوّلی، حرکت وضعی است و لازمۀ قرار گرفتن زمین میان دو نیروی جذب و دفع، حرکت انتقالی است و لازمۀ واقع شدن میان دو قدرت جاذبه و دافعه، گسترش تدریجی آن است[۴۰].
آفرینش زمین
بعضی با استدلال به کروی بودن زمین، خلق و گسترش آن را همزمان دانسته و دحو الارض را در آیه وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ دَحَاهَا
[۴۱] به معنای آفرینش زمین خواندهاند؛ همچنین با توجه به صراحت تعبیر
بَعْدَ ذَلِكَ
در این آیه، آفرینش زمین را پس از خلق آسمان دانسته و
ثُمَّ
را در آیه
هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ
[۴۲] به معنای تأخر در بیان خبر گرفتهاند؛ نه تحقق و وجود[۴۳].[۴۴]
شبهات دحو الارض
پیشی گرفتن آفرینش زمین بر آسمان
بر اساس برخی آیات، آفرینش زمین پیش از خلقت آسمان بوده است: هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ
[۴۵]؛
قُلْ أَئِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ وَتَجْعَلُونَ لَهُ أَندَادًا ذَلِكَ رَبُّ الْعَالَمِينَ وَجَعَلَ فِيهَا رَوَاسِيَ مِن فَوْقِهَا وَبَارَكَ فِيهَا وَقَدَّرَ فِيهَا أَقْوَاتَهَا فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سَوَاء لِّلسَّائِلِينَ ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاء وَهِيَ دُخَانٌ فَقَالَ لَهَا وَلِلْأَرْضِ اِئْتِيَا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا قَالَتَا أَتَيْنَا طَائِعِينَ
[۴۶] در مقابل، پارهای از آیات آفرینش آسمان را قبل از خلقت زمین میدانند:
أَأَنتُمْ أَشَدُّ خَلْقًا أَمِ السَّمَاء بَنَاهَا رَفَعَ سَمْكَهَا فَسَوَّاهَا
[۴۷]،
وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ دَحَاهَا
[۴۸]. مفسران برای حل تعارض ظاهری میان آیات، دیدگاههایی بیان کردهاند: به باور بیشتر آنان، با اینکه آفرینش زمین پیش از آسمان بوده، گسترش آن پس از خلقت آسمان بوده است و آیه نیز بر این مطلب تصریح دارد؛ نه بر خلقت زمین، بنابراین دحوالارض به معنای گستراندن و آماده کردن زمین برای سکونت و آبادی است[۴۹]. این مرحله، پس از آفرینش آسمان و زمین بوده است[۵۰].[۵۱]
بلندترین مکان زمین
برخی در پاسخ این شبهه که "اگر کعبه نخستین بخشی از زمین باشد که از زیر آب بیرون آمده، باید بلندترین نقطه زمین باشد، در حالی که چنین نیست" گفتهاند: دحو الارض میلیونها سال پیش رخ داده و در این مدت به دیده زمینشناسان، دگرگونیهای بسیار پیش آمده و قلهها به قعر دریا و قعر دریاها به قلهها تبدیل شدهاند[۵۲].[۵۳]
منابع
پانویس
- ↑ مفردات، ص ۳۰۸؛ لسان العرب، ج ۴، ص ۳۰۳ ـ ۳۰۴، «دحا»؛ اساس البلاغه، ص ۱۲۷، «دحو».
- ↑ لسان العرب، ج ۴، ص ۳۰۳؛ الاصفی، ج۲، ص ۱۴۰۳؛ التحقیق، ج ۳، ص ۱۷۲، «دحی».
- ↑ تفسیر مراغی، ج ۱، ص ۷۷.
- ↑ الفرقان، ج ۳۰، ص ۸۹.
- ↑ تفسیر ابوالسعود، ج ۸، ص ۶؛ المیزان، ج ۱۷، ص ۳۶۵.
- ↑ مفردات، ص ۳۰۸.
- ↑ المصنف، ج ۵، ص ۹۵؛ ثواب الاعمال، ص ۷۹؛ علل الشرایع، ج ۲، ص ۳۹۶.
- ↑ گودرزی، محمود، مقاله «دحوالارض»، دائرة المعارف قرآن کریم، ج۱۲.
- ↑ «و پس از آن زمین را گسترانید،» سوره نازعات، آیه ۳۰.
- ↑ «و به زمین و آنکه آن را بگسترد،» سوره شمس، آیه ۶.
- ↑ «و پس از آن زمین را گسترانید،» سوره نازعات، آیه ۳۰.
- ↑ «و زمین را گستراندیم و در آن کوههای پابرجا درافکندیم و در آن از هر چیز سنجیدهای رویاندیم» سوره حجر، آیه ۱۹.
- ↑ التفسیر الکبیر، ج۱۹، ص ۱۳۰.
- ↑ «و زمین را گستردیم و در آن کوهسارهایی گماردیم و در آن از هر گونه زیبا گیاهی رویاندیم» سوره ق، آیه ۷.
- ↑ التبیان، ج۹، ص ۳۵۹.
- ↑ «و اوست که زمین را گسترد و در آن کوهها و رودهایی نهاد و از هر میوه در آن جفتی دوگانه برآورد؛ شب را با روز فرا میپوشد، بیگمان در آن (کار) نشانههایی برای گروهی است که میاندیشند» سوره رعد، آیه ۳.
- ↑ البحر المحیط، ج۶، ص ۳۴۶.
- ↑ «بیگمان نخستین خانهای که برای (عبادت) مردم (بنا) نهاده شد همان است که در مکّه است، خجسته و رهنمون برای جهانیان» سوره آل عمران، آیه ۹۶.
- ↑ مجمع البیان، ج۲، ص ۷۹۷.
- ↑ «و این کتاب خجستهای است که آن را فرو فرستادهایم، آنچه را پیش از آن بوده است راست میشمارد و تا (مردم) «مادر شهر» (مکّه) و مردم پیرامون آن را بیمدهی و مؤمنان به جهان واپسین، بدان ایمان میآورند و بر نماز خویش، نگهداشت دارند» سوره انعام، آیه ۹۲.
- ↑ تفسیر سمرقندی، ج ۱، ص ۴۶۷.
- ↑ «و زمین را گسترانیدیم که نیکو گسترانندهایم» سوره ذاریات، آیه ۴۸.
- ↑ التفسیر الکبیر، ج ۲۸، ص ۱۸۸.
- ↑ المصنف، ج۵، ص ۹۵؛ من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص ۸۹؛ وسائل الشیعه، ج ۱۰، ص ۴۵۰ ـ ۴۵۱.
- ↑ آیا آفرینش شما سختتر است یا آسمان که آن را بنا نهاد؟بام آن را برافراخت و آن را سامان بخشید.و شبش را تیره کرد و روزش را برآورد.و پس از آن زمین را گسترانید، از آن، آب و (گیاه) چراگاهش را برون کشید،و کوهها را بر جای فرو کوفت، برای بهرهوری شما و چارپایان شما؛ سوره نازعات، آیه: 27-33.
- ↑ جامع البیان، ج ۳۰، ص ۵۷ ـ ۵۸؛ التبیان، ج ۱۰، ص ۲۶۰؛ تفسیر ثعلبی، ج ۱۰، ص ۱۲۷ ـ ۱۲۸.
- ↑ تفسیر سمرقندی، ج ۳، ص ۵۴۴؛ مجمع البیان، ج۱۰، ص ۶۵۹؛ تفسیر بغوی، ج ۵، ص ۲۰۷ ـ ۲۰۸.
- ↑ «و پس از آن زمین را گسترانید،» سوره نازعات، آیه ۳۰.
- ↑ «از آن، آب و (گیاه) چراگاهش را برون کشید، و کوهها را بر جای فرو کوفت، برای بهرهوری شما و چارپایان شما» سوره نازعات، آیه ۳۱-۳۳.
- ↑ مجمع البیان، ج ۱۰، ص ۶۵۹.
- ↑ تفسیر نسنفی، ج ۴، ص ۳۱۵؛ التفسیر الکبیر، ج ۳۱، ص ۴۷؛ تفسیر ابن کثیر، ج۸، ص ۳۱۸.
- ↑ «و خداوند زمین را بستر شما کرد» سوره نوح، آیه ۱۹.
- ↑ تفسیر ابن کثیر، ج ۸، ص ۲۴۷؛ تفسیر مراغی، ج ۲۹، ص ۸۶؛ التفسیر الکاشف، ج ۴، ص ۳۷۴.
- ↑ «و به زمین که چگونه آن را گستردهاند؟» سوره غاشیه، آیه ۲۰.
- ↑ الکشاف، ج ۴، ص ۷۴۵.
- ↑ الکشاف، ج ۴، ص ۶۹۷؛ البحر المحیط، ج ۱۰، ص ۴۰۰؛ زبدة التفاسیر، ج ۷، ص ۳۲۶.
- ↑ «و به زمین و آنکه آن را بگسترد،» سوره شمس، آیه ۶.
- ↑ نمونه، ج ۲۷، ص ۴۴.
- ↑ «و به زمین و آنکه آن را بگسترد،» سوره شمس، آیه ۶.
- ↑ اسلام و هیئت، ص ۱۴۲ ـ ۱۴۳؛ پرتوی از قرآن، ج ۴، ص ۱۱۰؛ نیز رک: الفرقان، ج ۳۰، ص ۸۹.
- ↑ «و پس از آن زمین را گسترانید» سوره نازعات، آیه ۳۰.
- ↑ «اوست که همه آنچه را در زمین است برای شما آفرید آنگاه به (آفرینش) آسمان (ها) رو آورد و آنها را (در) هفت آسمان، سامان داد و او به هر چیزی داناست» سوره بقره، آیه ۲۹.
- ↑ تفسیر ابوالسعود، ج ۸، ص ۶؛ روح المعانی، ج ۳۰، ص ۳۲ ـ ۳۳؛ المیزان، ج ۱۷، ص ۳۶۵.
- ↑ گودرزی، محمود، مقاله «دحوالارض»، دائرة المعارف قرآن کریم، ج۱۲.
- ↑ «اوست که همه آنچه را در زمین است برای شما آفرید آنگاه به (آفرینش) آسمان (ها) رو آورد و آنها را (در) هفت آسمان، سامان داد و او به هر چیزی داناست» سوره بقره، آیه ۲۹.
- ↑ «بگو آیا شما به کسی کفر میورزید و برای او همتایانی میآورید که زمین را دو روزه آفریده است؟ او پروردگار جهانیان است و بر روی آن کوههایی استوار پدید آورد و در آن خجستگی نهاد و در چهار روز روزیهایش را در آن برای خواهندگان یکسان اندازهگیری کرد سپس به آسمان رو آورد که (چون) دودی بود و به آن و به زمین فرمود: خواه یا ناخواه بیایید! گفتند: فرمانبردارانه آمدیم» سوره فصلت، آیه ۹-۱۱.
- ↑ «آیا آفرینش شما سختتر است یا آسمان که آن را بنا نهاد؟ بام آن را برافراخت و آن را سامان بخشید» سوره نازعات، آیه ۲۷-۲۸.
- ↑ «و پس از آن زمین را گسترانید،» سوره نازعات، آیه ۳۰.
- ↑ تفسیر سمرقندی، ج ۱، ص ۳۹؛ کنزالدقائق، ج ۱، ص ۳۱۳؛ تفسیر مراغی، ج ۱، ص ۷۷.
- ↑ جواهر الکلام، ج ۱۷، ص ۱۰۲.
- ↑ گودرزی، محمود، مقاله «دحوالارض»، دائرة المعارف قرآن کریم، ج۱۲.
- ↑ نمونه، ج ۵، ص ۳۴۵ ـ ۳۴۶.
- ↑ گودرزی، محمود، مقاله «دحوالارض»، دائرة المعارف قرآن کریم، ج۱۲.