کلام خدا
این مدخل زیرشاخهٔ بحث صفات الهی است. کلام خدا از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: کلام خدا در کلام اسلامی - پرسش مرتبط نداردمقدمه
بنابر آیات و روایات خداوند با برخی پیامبران(ع) سخن گفته است[۱]. در برخی آیات و روایات نیز آمده است که خداوند در قیامت با برخی انسانها سخن نمیگوید و بدانان نمینگرد[۲]. همه مسلمانان متفقاند که خداوند متکلم است و سخن میگوید؛ اما سخن گفتن خداوند همچون سخن گفتن انسان نیست.
انسان به مدد اعضای بدن خویش و اصوات و حروف سخن میگوید. این گونه تکلم، ویژه انسان است و خداوند از آن منزه است؛ زیرا لازمه آن، جسمانی بودن است و خداوند جسم نیست. تفسیر حقیقت کلام الهی و مسائل پیرامون آن، در برههای از تاریخ اسلام جامعه مسلمانان را دچار بحران ساخت و حتی خونهایی نیز پای آن ریخته شد[۳].
بنابر دیدگاه متکلمان امامیه کلام خداوند بدین معناست که اصوات را میآفریند و به گوش پیامبرانش میرساند. از قرآن نیز برمیآید که در ماجرای سخن گفتن خدا با حضرت موسی(ع) اصوات را در درخت آفرید و از این گذر با این پیامبر سخن گفت[۴]. آنان معتقدند سخن گفتنِ معمولِ انسانها نیازمند جسم و عوارض جسمانی است که خداوند از آن منزه است. امامیه درباره قرآن بر این باورند که آیات قرآنی همان الفاظ و حروف است که گاه در قالب سخن و گاه در شکل نوشته ظهور مییابد و بدینسان، کلام الله، حادث است نه قدیم. امام صادق(ع) در این باره میفرماید: "کلام الهی، حادث است نه ازلی؛ زیرا خداوند از ازل بوده است و متکلم نبوده است و سپس کلام را آفریده است"[۵].[۶]
حقیقت کلام الهی در قرآن و روایات
نظر مکتب امامیه، در حقیقت برگرفته از دو منبع قرآن و روایت است. در قرآن کریم از چهار نوع کلام الهی سخن به میان آمده است:
- کلام لفظی: این کلام، با خلق حروف و اصوات صورت میگیرد، مثل سخن گفتن خدا با موسی[۷] علامه مجلسی همین نظریه را قبول دارد[۸]؛
- کلام ایجایی: این کلام، با القای معنی بدون واسطه یا با واسطه ایجاد میشود:[۹]؛
- کلام فعلی: این کلام، همان حقیقت وجود اشیاء است. قرآن از حضرت عیسی و القای آن به[۱۰] و بلکه از تمام مخلوقات و نعمتها به عنوان "کلمة الله" یاد کرده است[۱۱]؛
- کلام قضایی: این کلام، همان قضا و حکم الهی است[۱۲].
همچنین از نظر مکتب اهل بیت(ع)، ما سوی الله مخلوق است. امام رضا(ع) در نامهای به شیعیان بغداد فرمودند:" خالق فقط خدا و غیر او مخلوق است و قرآن کلام خداست و اسمی غیر از این بر آن نگذارید که از گمراهان خواهید بود"[۱۳] همچنین امام صادق(ع) در جواب این نکته ابابصیر پاسخ داد: « الْكَلَامُ مُحْدَثٌ، كَانَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَيْسَ بِمُتَكَلِّمٍ، ثُمَ أَحْدَثَ الْكَلَامَ»[۱۴].[۱۵]
منابع
پانویس
- ↑ ﴿ رُّسُلاً مُّبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ لِئَلاَّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا﴾؛ سوره نساء، آیه ۱۶۵؛ ﴿وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ وَرَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّواْ قَالُواْ لَئِن لَّمْ يَرْحَمْنَا رَبُّنَا وَيَغْفِرْ لَنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ﴾؛ سوره اعراف، آیه ۱۴۹.
- ↑ ﴿وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقًا يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُم بِالْكِتَابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتَابِ وَمَا هُوَ مِنَ الْكِتَابِ وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِندِ اللَّهِ وَمَا هُوَ مِنْ عِندِ اللَّهِ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ﴾؛ سوره آل عمران، آیه ۷۸؛ بحارالانوار، ۴/ ۶۸؛ اصول کافی، ۱/ ۱۰۷؛ الملل و النحل، ۱/ ۱۰۶.
- ↑ الفوائد البهیة فی شرح عقائد الامامیة، ۲۲۳؛ پیام قرآن، ۴/ ۳۷۸.
- ↑ ﴿وَهَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ مُوسَى إِذْ رَأَى نَارًا فَقَالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا إِنِّي آنَسْتُ نَارًا لَّعَلِّي آتِيكُم مِّنْهَا بِقَبَسٍ أَوْ أَجِدُ عَلَى النَّارِ هُدًى فَلَمَّا أَتَاهَا نُودِي يَا مُوسَى إِنِّي أَنَا رَبُّكَ فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى وَأَنَا اخْتَرْتُكَ فَاسْتَمِعْ لِمَا يُوحَى إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لا إِلَهَ إِلاَّ أَنَا فَاعْبُدْنِي وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكَادُ أُخْفِيهَا لِتُجْزَى كُلُّ نَفْسٍ بِمَا تَسْعَى﴾؛ سوره طه، آیه ۱۵- ۹.
- ↑ اصول کافی، ۱/ ۱۰۷؛ بحارالانوار، ۴/ ۶۸.
- ↑ فرهنگ شیعه، ص۳۸۶ ـ ۳۸۷؛ محمدی، مسلم، فرهنگ اصطلاحات علم کلام، ص۱۷۰-۱۷۱.
- ↑ سوره قصص، آیه ۳۰.
- ↑ بنگرید به: مجلسی، بحارالأنوار، ج۴، ص۱۵۰.
- ↑ سوره شعراء، آیه ۱۹۳- ۱۹۴؛ سوره شوری، آیه ۵۱.
- ↑ سوره نساء، آیه ۱۷۱.
- ↑ سوره لقمان، آیه ۲۷.
- ↑ این قسم به همان کلام فعلی باز میگردد؛ چراکه قضا از افعال خداوند است.
- ↑ صدوق، التوحید، باب ۳۰، ح۴.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ج۴، ص۶۸.
- ↑ محمدی، مسلم، فرهنگ اصطلاحات علم کلام، ص۱۷۱-۱۷۲.