آیه خمس
- اين مدخل از چند منظر متفاوت، بررسی میشود:
مقدمه
به آن جهت که واژه خمس یا خُمُس تنها در آیه ﴿وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى عَبْدِنَا يَوْمَ الْفُرْقَانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ﴾[۱] به کار رفته و موارد مصرف آن را نیز مشخص نموده است، آن را "آیه خمس" نامیدهاند.
﴿غَنِمْتُمْ﴾ از ریشه "غ ن م" و در لغت به دست آوردن چیزی بدون زحمت و مشقت معنا شده و غنم و غنیمت و مَغنم به معنی فیء است. فیء را نیز در لغت به معنی چیزهایی که بدون زحمت به انسان میرسد ذکر کردهاند. در حدیث وارد شده که: گروگان در اختیار کسی است که آن را به گرو گرفته، غنیمت و منافعش برای اوست و غرامت و زیانش نیز متوجه اوست. نیز غنم به معنی زیادی و نمو و اضافه قیمت است و فلان چیز را به غنیمت گرفت یعنی به او دسترسی پیدا کرد. همچنین غنم به معنی گوسفند آمده و سپس در هر چیزی که انسان از دشمن و یا غیر دشمن به دست میآورد به کار رفته است. در استعمالات معمولی نیز غنیمت در برابر غرامت ذکر میشود، همان طور که معنی غرامت معنی وسیعی است و هر گونه زیان را شامل میشود؛ غنیمت نیز معنی وسیعی دارد و به هر گونه درآمد قابل ملاحظه گفته میشود[۲].
مفسران اهل سنت میگویند: غنیمت در اصل و لغت، معنی وسیعی دارد و شامل غنائم جنگی و غیر آن و به طور کلی هر چیزی که انسان بدون مشقت فراوان به دست آورده میشود، گرچه منظور از ﴿غَنِمْتُمْ﴾ در این آیه با توجه به سیاق، فقط غنائم جنگی است[۳]. نظیر این بیان را در آیه ﴿فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلَالًا طَيِّبًا﴾[۴] میبینیم که با توجه به سیاق آیات ماقبل و مابعد، دلالت بر غنائم جنگ دارد.
همچنین است آیات: ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلَامَ لَسْتَ مُؤْمِنًا تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغَانِمُ كَثِيرَةٌ...﴾[۵]، ﴿سَيَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلَى مَغَانِمَ لِتَأْخُذُوهَا ذَرُونَا نَتَّبِعْكُمْ يُرِيدُونَ أَنْ يُبَدِّلُوا كَلَامَ اللَّهِ...﴾[۶]، ﴿وَمَغَانِمَ كَثِيرَةً يَأْخُذُونَهَا وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا﴾[۷] و ﴿وَعَدَكُمُ اللَّهُ مَغَانِمَ كَثِيرَةً تَأْخُذُونَهَا فَعَجَّلَ لَكُمْ هَذِهِ وَكَفَّ أَيْدِيَ النَّاسِ عَنْكُمْ وَلِتَكُونَ آيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ وَيَهْدِيَكُمْ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا﴾[۸] با لفظ ﴿مَغَانِم﴾ که تماماً مربوط به میدان جهاد در راه خداست.
طبرسی نیز با استناد به روایات گزارش شده از امامان شیعه میگوید: غنیمت عبارت از چیزی است که به واسطه نبرد با کفار از اموال ایشان گرفته شود و آن بخششی است از سوی خدای متعال برای مسلمانان؛ اما فیء آن است که بدون جنگ به دست آمده باشد[۹].
علامه طباطبایی هم معتقد است اگر چه غنم و غنیمت به دست آوردن سودی از راه تجارت، کار یا جنگ است، اما در اینجا به حسب مورد نزول با غنیمتجنگ منطبق است. نیز اینکه فرموده: ﴿إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ﴾ قیدی است برای آنچه که در آغاز آیه آورده، یعنی: خمس آن غنیمت را بدهید اگر به خدا و... ایمان دارید[۱۰].
در مورد مصارف ششگانه خمس، نظر بر این است که نام جلاله الله را برای تبرک و تیمّن در ابتدا آورده، زیرا همه چیز متعلق به خدای عزوجل است و باید در اموری که باعث خشنودی و تقرب به اوست مصرف شود. از پنج سهم باقی مانده نیز یک سهم برای پیامبر(ص) است تا در امور زندگی شخصی هزینه نماید، و اگر چیزی باقی ماند، آن را خرج سلاح و صلاح مسلمین نماید، اما موردی که بر سر کیستی آن اختلاف نظر وجود دارد، ذیالقربی است. در ذیل آیه از علی(ع) نقل شده که مقصود از ذیالقربی ما هستیم و خداوند در صدقه، نصیبی برای ما قرار نداده است و به واسطه خمس، ما را اکرام کرده که از چرکهای دست مردم دور باشیم[۱۱].
طبرسی از قول شافعی گزارش نموده که سهم ذیالقربی برای بنیهاشم و بنی عبدالمطلب است که با اسم و نسب، سزاوار آن هستند، چه فقیر باشند چه غنی! از قول حسن بصری نیز - که آن را مطابق مذهب شیعه میداند - گزارش میکند که: سه سهم خدا و رسول و ذیالقربی، برای امام قائم پس از ایشان اولی الامر است که آن را برای خود و خانوادهاش و مصالح مسلمین خرج نماید؛ اما سهم یتامی، مساکین و ابنسبیل، متعلق به این اصناف از عموم مردم است[۱۲].
طباطبایی در بحث روایی ذیل آیه، اینگونه تقسیم نموده که سهم خدا و سهم رسول از جهت وراثت، متعلق به اولی الامر بعد از رسول خداست، یک سهم نیز از سوی خدا قسمت اوست، پس نصف آن شش سهم خمس برای اولی الامر است؛ نصف دیگر آن نیز که سه سهم است، متعلق به اهل بیت اوست که به یتیمان، مساکین و ابن سبیل ایشان میرسد[۱۳].
زمخشری نیز با استناد به نظر ابوحنیفه میگوید: خمس در زمان رسول خدا(ص) پنج سهم بود، یک سهم برای رسول، یک سهم برای خویشاوندان او از بنیهاشم و بنیعبدالمطلب، نه از بنی عبد شمس و بنی نوفل، زیرا آن دو گروه پیشین، پیامبر(ص) را یاری و پشتیبانی کرده بودند و سه سهم دیگر برای سه صنف باقی مانده در مورد سهم خدا نیز از قول ابوالعالیه میگوید که هرگاه غنائم نزد رسول خدا(ص) حاضر میشد، وی یک قبضه از آن را برمیداشت و به عنوان سهم خدا، برای مخارج کعبه قرار میداد[۱۴].
مفسران متفقاند که منظور از ﴿مَا أَنْزَلْنَا عَلَى عَبْدِنَا﴾ قرآن است که اختصاصاً بر رسول خدا(ص) نازل میشده و منظور از ﴿يَوْمَ الْفُرْقَانِ﴾ روز جنگ بدر است، یعنی همان روزی که دو گروه مسلمین - که سیصد و چند نفر بودند - با مشرکین / کفار که حدود هزار نفر بودند، روبهرو شدند.
صاحب مجمع البیان در تفسیر آیه میگوید: به باور علمای شیعه، خمس در هر گونه فایدهای که برای انسان فراهم میشود، واجب است؛ اعم از آنکه این سود از راه کسب و تجارت، گنج، معدن، غواصی در دریا و یا اموری دیگر به دست آید میتوان از آیه بر این مدعا استدلال نمود، زیرا در عرف لغت به تمام اینها غنیمت گفته میشود[۱۵].[۱۶]
منابع
پانویس
- ↑ «و اگر به خداوند و به آنچه بر بنده خویش، روز بازشناخت درستی از نادرستی (در جنگ بدر)، روز رویارویی آن دو گروه (مسلمان و مشرک) فرو فرستادیم ایمان دارید بدانید که آنچه غنیمت گرفتهاید از هرچه باشد یک پنجم آن از آن خداوند و فرستاده او و خویشاوند (وی) و یتیمان و بینوایان و ماندگان در راه (از خاندان او) است و خداوند بر هر کاری تواناست» سوره انفال، آیه ۴۱.
- ↑ لسان العرب، ج۱۲، ص۴۴۵؛ تاج العروس، ج۱۷، ص۵۲۷؛ مفردات، ص۶۱۵.
- ↑ التفسیر الکبیر، ج۱۵، ص۱۶۴؛ المنار، ج۱۰، ص۳-۷؛ روح المعانی، ج۱۰، ص۲.
- ↑ «از آنچه غنیمت گرفتهاید حلال و پاک بخورید» سوره انفال، آیه ۶۹.
- ↑ «ای مؤمنان، چون (برای جهاد) در راه خداوند به سفر میروید خوب بررسی کنید و به کسی که به شما ابراز اسلام میکند نگویید: تو مؤمن نیستی، که بخواهید کالای ناپایدار این جهان را بجویید زیرا غنیمتهای بسیار نزد خداوند است.».. سوره نساء، آیه ۹۴.
- ↑ «چون برای گرفتن غنیمتهایی رهسپار شوید جهادگریزان خواهند گفت: بگذارید دنبال شما بیاییم، آنان برآنند که گفتار خداوند را دگرگون سازند.».. سوره فتح، آیه ۱۵.
- ↑ «و نیز به غنیمتهای فراوانی که به دست خواهند آورد؛ و خداوند، پیروزمندی فرزانه است» سوره فتح، آیه ۱۹.
- ↑ «خداوند غنیمتهای فراوانی را به شما وعده داد که به دست میآورید، آنگاه این (وعده) را برایتان پیش افکند و دست مردم را از شما کوتاه کرد و (چنین کرد) تا نشانهای برای مؤمنان باشد و شما را به راهی راست رهنمون گردد» سوره فتح، آیه ۲۰.
- ↑ مجمع البیان، ج۴، ص۵۴۳.
- ↑ المیزان، ج۹، ص۸۹.
- ↑ وسائل الشیعه، ج۹، ص۵۱۲.
- ↑ مجمع البیان، ج۴، ص۵۴۴.
- ↑ المیزان، ج۹، ص۱۰۴.
- ↑ الکشاف، ج۱، ص۵۳۴.
- ↑ الکشاف، ج۱، ص۵۳۴.
- ↑ سرمدی، محمود، مقاله «آیه خمس»، دانشنامه معاصر قرآن کریم