احمد بن حسین بیهقی

آشنایی اجمالی

أبوبکر أحمد بن الحسین بن علی بن موسی بن عبدالله البیهقی الخسروجردی^[۱] از راویان، فقیهان، محدثان و سیره‌نویسان بزرگ اهل سنت در منطقه خراسان و نیشابور بود. با توجه به سال ولادت وی، نامبرده در دوران غیبت می‌زیسته و از اصحاب امامان معصوم نبوده است، اما احادیث فراوانی را در موضوعات گوناگون، به‌ویژه در فضایل امیرمؤمنان علی(ع) نقل کرده است^[۲]. احمد بن حسین، از بیش از صد محدث و استاد همچون ابوعبدالله حاکم نیشابوری، ابوالحسن محمد بن حسین علوی و ابوعبدالرحمن سلمی حدیث آموخته و روایت کرده است^[۳]. وی دارای شاگردان و راویانی نیز بوده که مشهورترین ایشان ابوالحسن عبیدالله بن محمد بن ابی‌بکر، ابوعبدالله فراوی و زاهر بن طاهر شحامی می‌باشند^[۴].

درباره شخصیت و مذهب احمد بن حسین بیهقی، میان علما و رجال‌نویسان اختلاف است: برخی چون علامه سید محسن امین با استناد به سخنان یاقوت حموی، مدعی شده‌اند که وی به دلیل نقل روایاتی در فضایل اهل بیت(ع) و شاگردی نزد حاکم نیشابوری، به مذهب شیعه گرایش داشته است^[۵]. در مقابل، بزرگانی چون ذهبی، سمعانی و صفدی بر تسنن و جایگاه برجسته او در تحکیم مذهب شافعی تأکید کرده‌اند^[۶]. ذهبی نوشته است: ابوبکر بیهقی، فقیه، حافظ، دین‌دار و با ورع بود و در حفظ، یگانه زمان خود به شمار می‌رفت^[۷]. گرچه وی در کتب عامه توثیق صریح نشده، اما مدح و ستایش‌های فراوان از وی، چیزی بیش از وثاقت را برای او اثبات می‌کند؛ با این حال، درباره این که این توصیفات و مدایح نزد علمای امامیه معتبر است یا خیر، دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد^[۸].

وی بنا به گفته بیشتر رجالیان به سال ۴۵۸ ق در شهر نیشابور درگذشت^[۹]؛ هرچند یاقوت حموی تاریخ وفات او را ۴۵۴ ق دانسته است^[۱۰]، و کتاب‌های «جماع أبواب وجوه قرائة القرآن»^[۱۱]، «السنن الکبیر»، «السنن الصغیر»، «السنن و الآثار»، «دلائل النبوة»، «شعب الإیمان»، «الأسماء و الصفات»^[۱۲]، «المبسوط»، «معرفة علوم الحدیث»^[۱۳] و «خلافیات»^[۱۴] از آثار اوست^[۱۵].

منابع

جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۲

پانویس

↑ الخسروجردی: بضم الخاء المعجمة و سکون السین المهملة و فتح الراء و سکون الواو و کسر الجیم و سکون الراء و فی آخرها الدال المهملة، هذه النسبة إلی خسروجرد، و هی قریة من ناحیة بیهق و کانت قصبتها ثم صارت القصبة سبزوار؛ الأنساب، ج۲، ص۳۶۴؛ الأنساب، ج۱، ص۴۳۸.
↑ «قَالَ أَخْبَرَنَا دَاهِرٌ قَالَ أَخْبَرَنَا الْبَیْهَقِیُّ قَالَ أَخْبَرَنَا الْحَاکِمُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْحَافِظُ حَدَّثَنَا... عَنْ أَبِی ذَرٍّ قَالَ: سَمِعْتُ النَّبِیَّ(ص) یَقُولُ لِعَلِیٍّ(ع) أَنْتَ أَوَّلُ مَنْ آمَنَ بِی وَ صَدَّقَنِی وَ أَنْتَ أَوَّلُ مَنْ یُصَافِحُنِی یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ أَنْتَ الصِّدِّیقُ الْأَکْبَرُ وَ أَنْتَ الْفَارُوقُ الْأَعْظَمُ تُفَرِّقُ بَیْنَ الْحَقِّ وَ الْبَاطِلِ وَ أَنْتَ یَعْسُوبُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمَالُ یَعْسُوبُ الظَّلَمَةِ» الیقین، ص۵۰۳.
↑ "وسمع الکثیر من: أبی الحسن محمد بن الحسین العلوی... و شیوخه أکثر من مائة شیخ" تاریخ الاسلام، ج۳۰، ص۴۳۹.
↑ "روی عنه جماعة کثیرة منهم: حفیده أبوالحسن... عبدالجبار بن محمد الحواری، و أخوه عبدالحمید بن محمد، و أبو المعالی محمد بن إسماعیل الفارسی، و عبدالجبار بن عبدالوهاب الدهان..." تاریخ الاسلام، ج۳۰، ص۴۴۰.
↑ "و قد أخرجت هذه الکورة من لا یحصی من الفضلاء... و کتاب معرفة علوم الحدیث و کتاب دلائل النبوة..." معجم البلدان، ج۱، ص۵۳۸.
"و کلامه علی ما فی النسخة المطبوعة وان لم یکن صریحاً فی تشیعه لاحتمال رجوع ضمیر أئمتهم إلی الفضلاء العلماء الخ لا إلی الرافضیة، لکن رجوعه إلی الأخیر هو الأظهر" اعیان الشیعة، ج۲، ص۵۶۸.
"و یرشد إلی تشیعه تلمذه علی الحاکم الذی هو شیعی مستتر... سارعوا إلی تکذیبه و وصف راویه بأنه کذاب و اتهموه بالتشیع" أعیان الشیعة، ج۲، ص۵۶۸، ش۳۷۱۶.
↑ و عن إمام الحرمین أبی المعالی قال: ما من شافعی إلا و للشافعی علیه منة إلا أبابکر البیهقی فإن له المنة علی الشافعی لتصانیفه فی نصرة مذهبه؛ تذکرة الحفاظ، ج۳، ص۱۱۳۳، ش۱۰۱۴.
سمعانی: "کان إماماً فقیهاً حافظاً جمع بین معرفة الحدیث و فقهه...؛ و سمع الحدیث الکثیر و صنف فیه التصانیف التی لم یسبق إلیها، وهی مشهورة موجودة فی أیدی الناس" الأنساب، ج۱، ص۴۳۸.
ذهبی: "کان واحد زمانه و فرد أقرانه و حافظ أوانه...، بورک له فی مرویاته و حسن تصرفه فیها لحذقه و خبرته بالأبواب و الرجال...؛ و هو اول من جمع نصوص الشافعی...، کان علی سیرة العلماء، قانعاً من الدنیا بالیسیر، متجملاً فی زهده و ورعه... تاریخ الاسلام، ج۳۰، ص۴۳۸.
صفدی: "و دائرته فی الحدیث لیست کبیرة لکن بورک له فی مرویاته و حسن تصریفه فیها لحذقه و خبرته بالأبواب و الرجال" الوافی بالوفیات، ج۶، ص۲۲۰.
↑ أبوبکر البیهقی الفقیه الحافظ الأصولی الدین الورع واحد زمانه فی الحفظ تذکرة الحفاظ، ج۳، ص۱۱۳۲، ش۱۰۱۴.
↑ ر. ک: کلباسی، الرسائل الرجالیة، ج۱، ص۱۴۲.
↑ و کانت ولادته فی سنة أربع وثمانین و ثلاثمائة فی شعبان، و وفاته فی سنة ثمان و خمسین و أربعمائة؛ الأنساب، ج۱، ص۴۳۹. ثم حضره الأجل فی عاشر جمادی الأولی من سنة ثمان و خمسین و أربع مائة؛ تذکرة الحفاظ، ج۳، ص۱۱۳۴، ش۱۰۱۴.
↑ مات فی جمادی الأولی من سنة ۴۵۴؛ معجم البلدان، ج۱، ص۵۳۸.
↑ هدیة العارفین، ج۱، ص۷۸.
↑ الأنساب، ج۱، ص۴۳۸ - ۴۳۹.
↑ معجم البلدان، ج۱، ص۵۳۸.
↑ دلائل النبوة، مقدمه ج۱، ص۱۹.
↑ ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۲، ص۲۱۳-۲۲۲.

[1] الخسروجردی: بضم الخاء المعجمة و سکون السین المهملة و فتح الراء و سکون الواو و کسر الجیم و سکون الراء و فی آخرها الدال المهملة، هذه النسبة إلی خسروجرد، و هی قریة من ناحیة بیهق و کانت قصبتها ثم صارت القصبة سبزوار؛ الأنساب، ج۲، ص۳۶۴؛ الأنساب، ج۱، ص۴۳۸.

[2] «قَالَ أَخْبَرَنَا دَاهِرٌ قَالَ أَخْبَرَنَا الْبَیْهَقِیُّ قَالَ أَخْبَرَنَا الْحَاکِمُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْحَافِظُ حَدَّثَنَا... عَنْ أَبِی ذَرٍّ قَالَ: سَمِعْتُ النَّبِیَّ(ص) یَقُولُ لِعَلِیٍّ(ع) أَنْتَ أَوَّلُ مَنْ آمَنَ بِی وَ صَدَّقَنِی وَ أَنْتَ أَوَّلُ مَنْ یُصَافِحُنِی یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ أَنْتَ الصِّدِّیقُ الْأَکْبَرُ وَ أَنْتَ الْفَارُوقُ الْأَعْظَمُ تُفَرِّقُ بَیْنَ الْحَقِّ وَ الْبَاطِلِ وَ أَنْتَ یَعْسُوبُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمَالُ یَعْسُوبُ الظَّلَمَةِ» الیقین، ص۵۰۳.

[3] "وسمع الکثیر من: أبی الحسن محمد بن الحسین العلوی... و شیوخه أکثر من مائة شیخ" تاریخ الاسلام، ج۳۰، ص۴۳۹.

[4] "روی عنه جماعة کثیرة منهم: حفیده أبوالحسن... عبدالجبار بن محمد الحواری، و أخوه عبدالحمید بن محمد، و أبو المعالی محمد بن إسماعیل الفارسی، و عبدالجبار بن عبدالوهاب الدهان..." تاریخ الاسلام، ج۳۰، ص۴۴۰.

[5] "و قد أخرجت هذه الکورة من لا یحصی من الفضلاء... و کتاب معرفة علوم الحدیث و کتاب دلائل النبوة..." معجم البلدان، ج۱، ص۵۳۸.
"و کلامه علی ما فی النسخة المطبوعة وان لم یکن صریحاً فی تشیعه لاحتمال رجوع ضمیر أئمتهم إلی الفضلاء العلماء الخ لا إلی الرافضیة، لکن رجوعه إلی الأخیر هو الأظهر" اعیان الشیعة، ج۲، ص۵۶۸.
"و یرشد إلی تشیعه تلمذه علی الحاکم الذی هو شیعی مستتر... سارعوا إلی تکذیبه و وصف راویه بأنه کذاب و اتهموه بالتشیع" أعیان الشیعة، ج۲، ص۵۶۸، ش۳۷۱۶.

[6] و عن إمام الحرمین أبی المعالی قال: ما من شافعی إلا و للشافعی علیه منة إلا أبابکر البیهقی فإن له المنة علی الشافعی لتصانیفه فی نصرة مذهبه؛ تذکرة الحفاظ، ج۳، ص۱۱۳۳، ش۱۰۱۴.
سمعانی: "کان إماماً فقیهاً حافظاً جمع بین معرفة الحدیث و فقهه...؛ و سمع الحدیث الکثیر و صنف فیه التصانیف التی لم یسبق إلیها، وهی مشهورة موجودة فی أیدی الناس" الأنساب، ج۱، ص۴۳۸.
ذهبی: "کان واحد زمانه و فرد أقرانه و حافظ أوانه...، بورک له فی مرویاته و حسن تصرفه فیها لحذقه و خبرته بالأبواب و الرجال...؛ و هو اول من جمع نصوص الشافعی...، کان علی سیرة العلماء، قانعاً من الدنیا بالیسیر، متجملاً فی زهده و ورعه... تاریخ الاسلام، ج۳۰، ص۴۳۸.
صفدی: "و دائرته فی الحدیث لیست کبیرة لکن بورک له فی مرویاته و حسن تصریفه فیها لحذقه و خبرته بالأبواب و الرجال" الوافی بالوفیات، ج۶، ص۲۲۰.

[7] أبوبکر البیهقی الفقیه الحافظ الأصولی الدین الورع واحد زمانه فی الحفظ تذکرة الحفاظ، ج۳، ص۱۱۳۲، ش۱۰۱۴.

[8] ر. ک: کلباسی، الرسائل الرجالیة، ج۱، ص۱۴۲.

[9] و کانت ولادته فی سنة أربع وثمانین و ثلاثمائة فی شعبان، و وفاته فی سنة ثمان و خمسین و أربعمائة؛ الأنساب، ج۱، ص۴۳۹. ثم حضره الأجل فی عاشر جمادی الأولی من سنة ثمان و خمسین و أربع مائة؛ تذکرة الحفاظ، ج۳، ص۱۱۳۴، ش۱۰۱۴.

[10] مات فی جمادی الأولی من سنة ۴۵۴؛ معجم البلدان، ج۱، ص۵۳۸.

[11] هدیة العارفین، ج۱، ص۷۸.

[12] الأنساب، ج۱، ص۴۳۸ - ۴۳۹.

[13] معجم البلدان، ج۱، ص۵۳۸.

[14] دلائل النبوة، مقدمه ج۱، ص۱۹.

[15] ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۲، ص۲۱۳-۲۲۲.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]