بنیبیاضه
نسب قوم
بنی بیاضه از جمله قبایل قحطانی[۱] و از فروعات و شاخههای قبیله خزرجاند که نسب از بیاضة بن عامر بن زریق بن عبد حارثة بن مالک بن غضب بن جشم بن خزرج میبرند[۲]. از مادر او در منابع با نام ماویة بنت ثعلبه یاد شده است[۳]. بنی بیاضه نیز بمانند بسیاری دیگر از قبایل و طوایف عرب، از شعب و شاخههای متعددی شکل یافته بود که از مهمترین آنها میتوان از بنی امیة بن عامر بن بیاضه یاد کرد[۴]. لازم به ذکر است که نسبت بیاضی علاوه بر مردم این شاخه از انصار، به موارد دیگری نیز نسبت داده شده است که ساکنان روستای بیاض در اطراف صور در جبل عامل[۵] و جمعی از مردم بغداد بواسطه پوشیدن لباس سفید[۶] از آن جمله است. از این رو عدم خلط مباحث آنها، دقت مضاعف محققان محترم را میطلبد.[۷]
مساکن و منازل بنی بیاضه
این قوم نیز، به مانند دیگر اقوام انصاری خود، در مدینه ساکن بودند. برخی حرههای مدینه از جمله «هزمه» از حرههای بنی بیاضه که به آن نقیع الخضمات میگفتند[۸]، از جمله مساکن معروف این قوم بود. از دیگر منازل و سکونتگاههای بنی بیاضه در مدینه، میتوان از محله بنیبیاضه یاد کرد که جمع زیادی از آنها، در این مکان در کنار عموزادگان خود، -بنی زریق بن عامر- زندگی میکردند[۹]. علاوه بر بنی بیاضه و بنی زریق مردمانی از طوایف بنی حبیب بن عبدحارثه بن مالک بن غضب، بنی عذاره (بنی کعب بن مالک بن غضب)، بنی اللین (بنی عامر بن مالک بن غضب) و بنی أجدع (بنیمعاویة بن مالک بن غضب نیز، در این محله سکونت داشتند[۱۰]؛ اما عِدّه و عُدّه در این محله از آن بنی بیاضه و بنی زریق بود؛ به همین دلیل سایر طوایف در خوف و تردید زندگی میکردند. سمهودی این نظر را ترجیح داده است که محله بنی بیاضه در سمت شامی، محله بنی سالم بن عوف بوده است[۱۱]. این بدان معناست که محله بنی بیاضه همان است که در شمال قلعه قبا تا ناحیه شرق آن در جنوب محله بنی مازن بوده است[۱۲]. از دیگر مناطق متعلق به بنی بیاضه در مدینه، باید به نام نقیع الخضمات و هزم النبیت از حرههای آنها اشاره کرد[۱۳]. قریه بنی زریق هم از دیگر مناطق متعلق به بنی بیاضه است که قبل از دیوار مدینه و نرسیده به مصلی قرار داشت[۱۴]. اشاره به این نکته لازم است که ابن اسحاق، در شرح راه رسول خدا(ص) از قبا به مدینه، محله بنی بیاضه را بر محله بنیحارث مقدم داشته است[۱۵]، در حالی که جز او نوشتهاند که رسول خدا(ص) ابتدا از منازل بنیحارث گذشته و سپس از محله بنیبیاضه عبور کردهاند[۱۶].[۱۷]
آنچه ما در باره منازل بنیبیاضه و گسترش آن در شرق؛ یعنی در حدود منازل بنیحارث گفته شد، تنها فرضیاتی است که از مجموع نقلهایی که درباره منازل بنیبیاضه و بنیحارث گفته شده، استنباط شده است. مطری در این باره مینویسد: «محله بنی الحارث در شرق وادی بطحان است»[۱۸]. پس از آن درباره منازل بنی بیاضه مینویسد: «دیار آنها بین محله بنی سالم بن عوف بن خزرج در وادی رانوناء، نزدیک مسجد الجمعه تا وادی بطحان در سمت قبله محله بنی مازن بن نجار است»[۱۹]. این گفته مطری که، محله آنها در سمت قبله محله بنی مازن بوده، به این معناست که محله بنی بیاضه تا سمت شرقی وادی بطحان امتداد داشته است؛ زیرا محله بنی مازن در سمت قبله چاه بُصه قرار داشته[۲۰]، و معروف آن است که چاه بصه نزدیک بقیع[۲۱]، سمت چپ کسی که به قبا میرود، قرار داشته است[۲۲]. بنی زریق منطقهای را که در سمت غربی منازل بنی مازن و سمت شمالی بنیبیاضه بوده در اختیار داشتهاند[۲۳]. مرجانی درباره محل قریه بنیزریق میگوید: «این محله در سمت قبله دیوار شهر مدینه و مصلی قرار دارد؛ بخشی از آن امروزه در این سوی دیوار شهر واقع شده، جایی که معروف به «ذیاروان (یا ذیحال)» است؛ و ذیاروان اسم محله بنی زریق است و آنجا چاهی است که «چاه ذی أروان» خوانده میشود»[۲۴].[۲۵]
بیاضیها در محله خود، قلعهها و دژهای بسیاری بنا کرده بودند که سمهودی (م. ۹۱۱ هجری) به نقل از ابن زباله (محمد بن حسن مخزومی، معروف به ابن زباله، مؤلف کتاب «اخبار المدینه»، م. حدود ۲۰۰ هجری) تعداد آنها را ۱۹ قلعه برشمرده که ۱۳ تای این قلعهها از آن طایفه بنی امیة بن عامر بن بیاضه بود. از جمله این قلعهها میتوان به «اسود» در سمت راست سرزمین فراس بن میسره، «عقرب» در سمت شامی مزرعهای موسوم به «رحابه»، «سوید» در سمت شامی دیواری(باغی) که به جهت نام صاحبش، به آن «حماضه» گفته میشد، «اللواء» واقع در سر حدات سراره -که بین آن و گوشه دیوار شامی که حماده را احاطه کرده بود، بیست ذراع فاصله بود- قلعهای در سراره (منطقهای است بین سرزمین ابن ابی قلیع تا انتهای حماضه)[۲۶]، «الریان» نزدیک سقیفة آل سراقه که به آن «سقیفة الریان» گفته میشد و جمع زیادی از بیاضیها، همراه با بنی عمرو بن عامر بن زریق در آن سکونت داشتند[۲۷]، اشاره کرد. سمهودی سپس در ادامه به نقل از ابن زباله عنوان میدارد که آنچه را که در اطراف قلعه السراره است، دورترین خانههای بنی بیاضه از شهر مدینه است[۲۸]. علاوه بر مدینه از شام هم به عنوان یکی از منازل و مساکن برخی از مردمان بنی بیاضه یاد شده است[۲۹].[۳۰]
منابع
حسینی ایمنی، سید علی اکبر، مکاتبه اختصاصی با دانشنامه مجازی امامت و ولایت
پانویس
- ↑ قلقشندی، نهایة الارب فی معرفة انساب العرب، ص۱۸۴؛ عمر رضا کحاله، معجم قبائل العرب، ج۱، ص۱۱۲.
- ↑ هشام بن محمد کلبی، نسب معد و الیمن الکبیر، ج۱، ص۴۲۱؛ ابن حزم، جمهرة انساب العرب، ص۳۵۶؛ ابن اثیر، اللباب فی تهذیب الأنساب، ج۱، ص۱۹۵؛ قلقشندی، نهایة الارب فی معرفة انساب العرب، ص۱۸۴
- ↑ هشام بن محمد کلبی، نسب معد و الیمن الکبیر، ج۱، ص۴۲۱.
- ↑ سمهودی، وفاء الوفاء باخبار دار المصطفی، ج۱، ص۱۶۲.
- ↑ علی داوود جابر، معجم اعلام جبل عامل، ج۳، ص۳۲۰.
- ↑ سمعانی، الانساب، ج۲، ص۳۸۴؛ ابن اثیر، اللباب فی تهذیب الأنساب، ج۱، ص۱۹۵.
- ↑ حسینی ایمنی، سید علی اکبر، مکاتبه اختصاصی با دانشنامه مجازی امامت و ولایت
- ↑ ابن هشام، السیرة النبویه، ج۱، ص۴۳۵؛ ابن قانع، معجم الصحابه، ج۲، ص۵۹۸؛ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۵، ص۴۰۴. نیز ر.ک: بکری، معجم ما استعجم، ج۲، ص۴۳۶.
- ↑ سمهودی، وفاء الوفاء باخبار دار المصطفی، ج۱، ص۱۶۲.
- ↑ سمهودی، وفاء الوفاء باخبار دار المصطفی، ج۱، ص۱۶۲.
- ↑ سمهودی، وفاء الوفاء باخبار دار المصطفی، ج۱، ص۱۶۲.
- ↑ جمال الدین محمد بن احمد مطری، التعریف بما أنست الهجرة من معالم دارالهجرة، ص۸۰؛ المرجانی، بهجة النفوس و الاسرار فی تاریخ دار هجرة المختار، برگ ۱۶۱؛ ابراهیم بن علی العیاشی، المدینه بین الماضی و الحاضر، ص۱۰۰، ۲۲۴- ۲۲۰
- ↑ جمال الدین محمد بن احمد مطری، التعریف بما أنست الهجرة من معالم دارالهجرة، ص۸۱
- ↑ المرجانی، بهجة النفوس و الاسرار فی تاریخ دار هجرة المختار، برگ ۱۵۷. منظور از «المصلی»، مصلای عید است که در شرق وادی بطحان قرار داشته. رسول خدا(ص) پس از آنکه از مصلی بر میگشت در کنار راه، در سمت مغرب در کنار راه بنیزریق، به دست خود قربانیش را ذبح کرد. اکنون مسجد الغمامه در جنوب غربی مناخه و سمت مغرب مسجد النبی در مصلی قرار دارد (نک: جمال الدین محمد بن احمد مطری، التعریف بما أنست الهجرة من معالم دارالهجره، ص۵۵؛ عبدالقدوس انصاری، آثار المدینة المنوره، ص۲۲۲؛ ابراهیم بن علی العیاشی، المدینه بین الماضی و الحاضر، ص۹۰.
- ↑ ابناسحاق، السیرةالنبویه، ج۲، ص۳۴۳.
- ↑ شیخ حسین دیار بکری، تاریخ الخمیس فی أحوال أنفس النفیس، ج۱، ص۳۴۰.
- ↑ رسول جعفریان، مقاله «ساختار شهری مدینه و محلات قبایل در دوره نبوی»، فصلنامه علم ی – ترویجی میقات حج، دوره۴، شماره۱۶، تیر ۱۳۷۵ ش.، ص۱۰۹.
- ↑ جمال الدین محمد بن احمد مطری، التعریف بما أنست الهجرة من معالم دارالهجره، ص۷۹.
- ↑ جمال الدین محمد بن احمد مطری، التعریف بما أنست الهجرة من معالم دارالهجره، ص۸۰.
- ↑ جمال الدین محمد بن احمد مطری، التعریف بما أنست الهجرة من معالم دارالهجره، ص۸۸. «البُصّه»: بر گرفته از: «بص الماء بصاً»، به معنای ترشح آب است (نک: احمد بن عبدالحمید العباسی، عمدة الاخبار، ص۲۶۲). همچنین گفته شده: بر گرفته از واژه «البضّه» است که این کلمه هم به معنای ترشح آب است (نک: محمد بن یعقوب فیروزآبادی، المغانم المطابه فی معالم طابه، ص۳۰)
- ↑ «بقیع» همان بقیع الغرقد است و غرقد نوعی درخت است به اسم عوسج- درخت خار. آنجا گورستان مردم مدینه است. فاصله چندانی با مسجد النبی(ص) نداشته و در شرق مدینه واقع شده است. بقیع در لغت به جایی گفته میشود که درختانی از همه نوع در. آن هست نک: احمد بن عبدالحمید العباسی، عمدةالاخبار، ص۲۷۵- ۲۷۶؛ عبدالقدوس انصاری، آثار المدینه المنوره، ص۱۷۵.
- ↑ احمد بن عبدالحمید العباسی، عمدة الاخبار، ص۳۶۲.
- ↑ سمهودی، وفاء الوفاء باخبار دار المصطفی، ج۱، ص۱۶۲ و بعد از آن.
- ↑ المرجانی، بهجة النفوس و الاسرار فی تاریخ دار هجرة المختار، برگ ۱۵۷.
- ↑ رسول جعفریان، مقاله «ساختار شهری مدینه و محلات قبایل در دوره نبوی»، فصلنامه علمی – ترویجی میقات حج، دوره۴، شماره۱۶، تیر ۱۳۷۵ ش.، ص۱۰۹.
- ↑ سمهودی، وفاء الوفاء باخبار دار المصطفی، ج۱، ص۱۶۲.
- ↑ سمهودی، وفاء الوفاء باخبار دار المصطفی، ج۱، ص۱۶۳.
- ↑ سمهودی، وفاء الوفاء باخبار دار المصطفی، ج۱، ص۱۶۳.
- ↑ ابن حبان، الثقات، ج۳، ص۱۴۱.
- ↑ حسینی ایمنی، سید علی اکبر، مکاتبه اختصاصی با دانشنامه مجازی امامت و ولایت