بحث:آیا در میان مخلوقات فقط انسان عالم به غیب میشود؟ (پرسش)
پاسخ اجمالی
تعریف علم غیب، علم غیب ذاتی و غیر ذاتی
- علم غیب، در واقع علمی است که به عالم غیب تعلق دارد، و از ما نهان است.[۱] علم به غیب، ذاتاً از آن خداست و غیر او کسی مستقلاً علم به غیب ندارد، امّا هر موجودی که خداوند به او اجازه داده باشد، میتواند علم غیب داشته باشد[۲] و هر گاه بخواهد و صلاح بداند باب آن را برای پیامبران و فرشتگان خود میگشاید، و هر گاه بخواهد آن را به روی آنان میبندد و ایشان را از فهمیدن آن ممنوع مینماید.[۳]
مخلوقات غیر انسان که علم غیب دارند
- با توجه به اینکه خداوند باب علم غیب را برای برخی از انسانها همچون پیامبران و امامان(ع) باز نموده است حال سؤال این است، آیا در میان مخلوقات، خداوند تنها انسانها را از غیب آگاه نموده و یا اینکه مخلوقی غیر از انسان نیز، از غیب آگاه است؟ در این رابطه گفته شده است موجوداتِ غیر از انسان دو گروه هستند:
- الف) گروهی که علم غیب دارند: مانند: ملائکه، اعم از ملائکۀ نگهبان و ملائکۀ غیر نگهبان؛ ملائکه به برخی از افکار ما علم دارند، و به برخی علم ندارند. امیرالمؤمنین(ع) دربارۀ علم ملائکه به افکار ما میفرماید:[۴] ««وَ جَعَلْتَهُمْ شُهُوداً عَلَیَّ مَعَ جَوَارِحِی وَ کُنْتَ أَنْتَ الرَّقِیبَ عَلَیَّ مِنْ وَرَائِهِمْ وَ الشَّاهِدَ لِمَا خَفِیَ عَنْهُم»»[۵]
- در برخی از آیات قرآن کریم نیز به علم غیب ملائکه اشاره شده است مانند:
وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَن يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلاَّ وَحْيًا أَوْ مِن وَرَاء حِجَابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولا فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشَاء إِنَّهُ عَلِيٌّ حَكِيمٌ
[۶]،
نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلَى قَلْبِكَ
[۷]؛[۸] از این دو آیه استفاده میشود، فرستادۀ خداوند مطالب غیبی را از طرف خداوند میگیرد و آگاه میشود بعد به پیامبر یا هرکس دیگر میرساند. و یا در آیۀ
عَالِمُ الْغَيْبِ فَلَا يُظْهِرُ عَلَى غَيْبِهِ أَحَدًا إِلَّا مَنِ ارْتَضَى مِنْ رَسُولٍ
[۹]؛ رسول عمومیت دارد و شامل همۀ فرستادگان الهی میشود، چه این فرستاده بشر باشد یا فرشته. این مطلب را مفسرین و برخی از علمای اهل سنت[۱۰] بیان کرده¬اند.[۱۱]
مخلوقاتی که علم غیب ندارند
- شیاطین چون مورد رضایت خداوند نیستند، علم غیب ندارند، و از علوم غیبی که مربوط به معارف الهی است بیخبرند.[۱۲] البته شیاطین تا حدودی بر افکار ما احاطه دارند ولی علم غیب ندارند، چون مطابق آیۀ شریفه
وَحِفْظًا مِّن كُلِّ شَيْطَانٍ مَّارِدٍ
[۱۳] شیاطین با شیطنتشان به آسمان میرفتند تا کلام فرشتگان را بشنوند وقتی به زمین میرسیدند ادعا میکردند ما علم غیب میدانیم؛ لذا پروردگار، آسمان را از شر شیاطین محفوظ داشت و هر وقت بخواهند بالا بروند آنان را با شهاب ثاقب دفع میکنند.[۱۴]
- أجنّه نیز علم غیب ندارند و اینکه برخی از انسانها تصور میکنند این موجودات علم غیب دارند، به خاطر قابلیتهای موجود در جن است و الا حقیقت این است که اجنّه علم غیب ندارند، بلکه آنها خبرها را از همنوعان خود میگیرند.[۱۵] در قضیۀ فوت حضرت سلیمان(ع) ثابت شد که اجنّه علم غیب ندارند، و عاجز هستند.[۱۶] و آگاهی از غیب اجنّه، در حدّ تجرّد وهمی آمیخته با کذب است.[۱۷] خداوند در این باره میفرماید:
فَلَمَّا قَضَيْنَا عَلَيْهِ الْمَوْتَ مَا دَلَّهُمْ عَلَى مَوْتِهِ إِلاَّ دَابَّةُ الأَرْضِ تَأْكُلُ مِنسَأَتَهُ فَلَمَّا خَرَّ تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ أَن لَّوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ مَا لَبِثُوا فِي الْعَذَابِ الْمُهِينِ
[۱۸] [۱۹]
نتیجه گیری
- نتیجه اینکه علم غیب تمام موجودات منتفی است مگر برای عدهای خاص که از طرف خداوند این توانایی برای آنها ممکن میشود.[۲۰] یعنی در میان مخلوقات به غیر از انسان و ملائکه[۲۱] هیچ موجودی علم غیب ندارد، اگرچه بسیاری از مسائل بر ملائکه نیز پوشیده است.[۲۲]
پاسخ تفصیلی
تعریف علم غیب، علم غیب ذاتی و غیر ذاتی
- علم غیب، در واقع علمی است که به عالم غیب تعلق دارد، و از ما نهان است.[۲۳] علم به غیب، ذاتاً از آن خداست و غیر او کسی مستقلاً علم به غیب ندارد، امّا هر موجودی که خداوند به او اجازه داده باشد، میتواند علم غیب داشته باشد[۲۴] و هر گاه بخواهد و صلاح بداند باب آن را برای پیامبران و فرشتگان خود میگشاید، و هر گاه بخواهد آن را به روی آنان میبندد و ایشان را از فهمیدن آن ممنوع مینماید.[۲۵]
مخلوقات غیر انسان که علم غیب دارند
- با توجه به این که خداوند باب علم غیب را برای برخی از انسانها هم چون پیامبران و امامان(ع) باز نموده است حال سؤال این است، آیا در میان مخلوقات خداوند تنها انسانها را از غیب آگاه نموده است و یا این که مخلوقی غیر از انسان نیز از غیب آگاه است؟ در این رابطه گفته شده است موجوداتِ غیر از انسان دو گروه هستند:
- الف) گروهی که علم غیب دارند: مانند: ملائکه، اعم از ملائکۀ نگهبان و ملائکۀ غیر نگهبان؛ ملائکه به برخی از افکار ما علم دارند، و به برخی علم ندارند. امیرالمؤمنین(ع) دربارۀ علم ملائکه به افکار ما میفرماید:[۲۶] ««وَ جَعَلْتَهُمْ شُهُوداً عَلَیَّ مَعَ جَوَارِحِی وَ کُنْتَ أَنْتَ الرَّقِیبَ عَلَیَّ مِنْ وَرَائِهِمْ وَ الشَّاهِدَ لِمَا خَفِیَ عَنْهُم»»[۲۷]
- در برخی از آیات قرآن کریم نیز به علم غیب ملائکه اشاره شده است مانند:
وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَن يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلاَّ وَحْيًا أَوْ مِن وَرَاء حِجَابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولا فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشَاء إِنَّهُ عَلِيٌّ حَكِيمٌ
[۲۸]
نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلَى قَلْبِكَ
[۲۹]؛[۳۰] از این دو آیه استفاده میشود فرستادۀ خداوند مطالب غیبی را از طرف خداوند میگیرد و آگاه میشود بعد به پیامبر یا هرکس دیگر میرساند.
- همچنین در آیۀ
عَالِمُ الْغَيْبِ فَلَا يُظْهِرُ عَلَى غَيْبِهِ أَحَدًا إِلَّا مَنِ ارْتَضَى مِنْ رَسُولٍ
[۳۱] رسول عمومیت دارد و شامل همۀ فرستادگان الهی میشود، چه این فرستاده بشر باشد یا فرشته. این مطلب را مفسرین و برخی از علمای اهل سنت[۳۲] ذیل آیه بیان کرده-اند.[۳۳]
- برخی[۳۴] از اهل لغت پس از عبارت «إلا من ارتضی من رسول» آورده است خداوند علمی دارد که ویژه اولیای اوست. برخی دیگر[۳۵] نیز پس از عبارت "من ارتضی من رسول"، سخنی دارد که نشان میدهد، خداوند متعال غیر خودش را نیز، از علم غیب با خبر میسازد و از دیدگاه او، این غیر خداوند منحصر در پیامبران نیست.[۳۶] همچنین یکی دیگر از مفسران اهل سنت،[۳۷] من ارتضی را به گونهای معنا کرده که شامل افراد دیگری غیر از پیامبران نیز میشود: من ارتضی کسی است که از اوصاف خود رهیده و به اوصاف حق آراسته شده است.[۳۸]
- باید دانست واژۀ من، در "من رسول"، بیانیه است و تنها یک مصداق از "من ارتضی" را بیان میکند و واژۀ رسول نیز مطلق است و شامل رسول بشری و فرشتگان میشود.[۳۹] پس پیامآوران و رسولان الهی خواه پیامبر باشند یا فرشته؛ عالم به غیب هستند منتها خدا آنان را عالم کرده است؛ وگرنه خودشان علم به غیب نمیداشتند و این همان نفیِ علم غیب ذاتی از غیر خداست.[۴۰]
مخلوقاتی که علم غیب ندارند
- شیاطین چون مورد رضایت خداوند نیستند، علم غیب ندارند، و از علوم غیبی که مربوط به معارف الهی است بیخبرند.[۴۱] البته شیاطین تا حدودی بر افکار ما احاطه دارند ولی علم غیب ندارند، چون مطابق آیۀ شریفه
وَحِفْظًا مِّن كُلِّ شَيْطَانٍ مَّارِدٍ
[۴۲] شیاطین با شیطنتشان به آسمان میرفتند تا کلام فرشتگان را بشنوند وقتی به زمین میرسیدند ادعا میکردند ما علم غیب میدانیم؛ لذا پروردگار، آسمان را از شر شیاطین محفوظ داشت و هر وقت بخواهند بالا بروند آنان را با شهاب ثاقب دفع میکنند.[۴۳]
- أجنّه نیز علم غیب ندارند و اینکه برخی از انسانها تصور میکنند این موجودات علم غیب دارند، به خاطر قابلیتهای موجود در جن است و الا حقیقت این است که اجنّه علم غیب ندارند، بلکه آنها خبرها را از همنوعان خود میگیرند.[۴۴] در قضیۀ فوت حضرت سلیمان(ع) ثابت شد که اجنّه علم غیب ندارند، و عاجز هستند.[۴۵] و آگاهی از غیب اجنّه، در حدّ تجرّد وهمی آمیخته با کذب است.[۴۶] خداوند در این باره میفرماید:
فَلَمَّا قَضَيْنَا عَلَيْهِ الْمَوْتَ مَا دَلَّهُمْ عَلَى مَوْتِهِ إِلاَّ دَابَّةُ الأَرْضِ تَأْكُلُ مِنسَأَتَهُ فَلَمَّا خَرَّ تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ أَن لَّوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ مَا لَبِثُوا فِي الْعَذَابِ الْمُهِينِ
[۴۷] [۴۸]
نتیجه گیری
- نتیجه اینکه علم غیب تمام موجودات منتفی است مگر برای عدهای خاص که از طرف خداوند این توانایی برای آنها ممکن میشود.[۴۹] یعنی در میان مخلوقات به غیر از انسان و ملائکه[۵۰] هیچ موجودی علم غیب ندارد، اگرچه بسیاری از مسائل بر ملائکه نیز پوشیده است.[۵۱]
پانویس
- ↑ ر.ک. هاشمی، سید علی، مکاتبه اختصاصی دانشنامه مجازی امامت و ولایت؛ پژوهشگران وبگاه گفتگوی دینی
- ↑ ر.ک. مصباح یزدی، معارف قرآن، ج۱، ص۴۰۰
- ↑ ر.ک. هاشمی، سیدعلی، مکاتبۀ اختصاصی با دانشنامۀ مجازی امامت و ولایت، پژوهشگران وبگاه اسلام کوئست
- ↑ ابن طاووس، علی بن موسی، اقبال الاعمال، ج ۲، ص ۷۰۹، دعای کمیل
- ↑ ر.ک. رابیل، سیده، جستاری در مسئله علم غیب، منتشر شده در نشریه الکترونیکی قرآنپژوهی، صفحه؟؟؟؛ هاشمی، سیدعلی، مکاتبۀ اختصاصی با دانشنامۀ مجازی امامت و ولایت، پژوهشگران وبگاه اسلام کوئست
- ↑ «و هیچ بشری نسزد که خداوند با او سخن گوید مگر با وحی یا از فراسوی پردهای یا فرستادهای فرستد که به اذن او آنچه میخواهد وحی کند؛ بیگمان او فرازمندی فرزانه است» سوره شوری، آیه ۵۱.
- ↑ «که روح الامین آن را فرود آورده است. بگو: هر که دشمن جبرئیل است (آگاه باشد که) بیگمان او، آن (قرآن) را بر دلت با اذن خداوند فرو فرستاده است» سوره شعراء، آیه 193.
- ↑ ر.ک. رابیل، سیده، جستاری در مسئله علم غیب، منتشر شده در نشریه الکترونیکی قرآنپژوهی، صفحه؟؟؟
- ↑ «او دانای نهان است پس هیچ کس را بر نهان خویش آگاه نمیکند جز فرستادهای را که بپسندد که پیش رو و پشت سرش، نگهبانانی میگمارد» سوره جن، آیه 26 و 27
- ↑ ابن کثیر، بقاعی و زحیلی
- ↑ ر.ک. هاشمی، سیدعلی، مکاتبۀ اختصاصی با دانشنامۀ مجازی امامت و ولایت، پژوهشگران مؤسسه تحقیقاتی حضرت ولیعصر
- ↑ ر.ک. جوادی آملی، تسنیم، ج ۱۶، ص ۴۲۷؛ ج۱۳، ص۳۲۵
- ↑ «و (آن را) از هر شیطان سرکشی نیک نگاه داشتهایم» سوره صافات، آیه ۷.
- ↑ ر.ک. هاشمی، سیدعلی، مکاتبۀ اختصاصی با دانشنامۀ مجازی امامت و ولایت، پژوهشگران وبگاه اسلام کوئست
- ↑ ر.ک. هاشمی، سیدعلی، مکاتبۀ اختصاصی با دانشنامۀ مجازی امامت و ولایت، پژوهشگران وبگاه تبیان
- ↑ ر.ک. سبحانی، جعفر، منشور جاوید، آگاهی سوم یا علم غیب، ج۷، ص ۲۲۸ - ۲۴۲؛ هاشمی، سیدعلی، مکاتبۀ اختصاصی با دانشنامۀ مجازی امامت و ولایت، پژوهشگران وبگاه پرسمان
- ↑ ر.ک. جوادی آملی، تسنیم، ج ۱۶، ص ۴۲۷؛ ج۱۳، ص۳۲۵
- ↑ «و چون مرگ او را مقرّر داشتیم جز موریانه آنان را به مرگ وی رهنمون نشد که عصایش را میخورد و چون به رو درافتاد پریان دریافتند که اگر غیب میدانستند در آن رنج خوارکننده نمیماندند» سوره سبأ، آیه ۱۴.
- ↑ ر.ک. سبحانی، جعفر، منشور جاوید، آگاهی سوم یا علم غیب، ج۷، ص ۲۲۸ - ۲۴۲؛ جوادی آملی، تسنیم، ج ۱۶،ص ۴۲۷؛ ج۱۳، ص۳۲۵؛ مهری، سید مرتضی، مقاله آگاهیهای غیبی، ماهنامه پاسدار اسلام، شماره ۱۵۵؛ رضایی اصفهانی، محمد علی، تفسیر قرآن مهر، ج۱۷، ص۴۰
- ↑ ر.ک. هاشمی، سیدعلی، مکاتبۀ اختصاصی با دانشنامۀ مجازی امامت و ولایت، پژوهشگران وبگاه تبیان
- ↑ ر.ک. ناصر، مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۹، ص ۲۸۷
- ↑ ر.ک. هاشمی، سیدعلی، مکاتبۀ اختصاصی با دانشنامۀ مجازی امامت و ولایت، پژوهشگران وبگاه گفتگوی دینی
- ↑ ر.ک. هاشمی، سید علی، مکاتبه اختصاصی دانشنامه مجازی امامت و ولایت؛ پژوهشگران وبگاه گفتگوی دینی
- ↑ ر.ک. مصباح یزدی، معارف قرآن، ج۱، ص۴۰۰
- ↑ ر.ک. هاشمی، سیدعلی، مکاتبۀ اختصاصی با دانشنامۀ مجازی امامت و ولایت، پژوهشگران وبگاه اسلام کوئست
- ↑ ابن طاووس، علی بن موسی، اقبال الاعمال، ج ۲، ص ۷۰۹، دعای کمیل
- ↑ ر.ک. رابیل، سیده، جستاری در مسئله علم غیب، منتشر شده در نشریه الکترونیکی قرآنپژوهی، صفحه؟؟؟؛ هاشمی، سیدعلی، مکاتبۀ اختصاصی با دانشنامۀ مجازی امامت و ولایت، پژوهشگران وبگاه اسلام کوئست
- ↑ «و هیچ بشری نسزد که خداوند با او سخن گوید مگر با وحی یا از فراسوی پردهای یا فرستادهای فرستد که به اذن او آنچه میخواهد وحی کند؛ بیگمان او فرازمندی فرزانه است» سوره شوری، آیه ۵۱.
- ↑ «که روح الامین آن را فرود آورده است. بگو: هر که دشمن جبرئیل است (آگاه باشد که) بیگمان او، آن (قرآن) را بر دلت با اذن خداوند فرو فرستاده است» سوره شعراء، آیه 193.
- ↑ ر.ک. رابیل، سیده، جستاری در مسئله علم غیب، منتشر شده در نشریه الکترونیکی قرآنپژوهی، صفحه؟؟؟
- ↑ «او دانای نهان است پس هیچ کس را بر نهان خویش آگاه نمیکند جز فرستادهای را که بپسندد که پیش رو و پشت سرش، نگهبانانی میگمارد» سوره جن، آیه 26 و 27
- ↑ ابن کثیر، بقاعی و زحیلی
- ↑ ر.ک. هاشمی، سیدعلی، مکاتبۀ اختصاصی با دانشنامۀ مجازی امامت و ولایت، پژوهشگران مؤسسه تحقیقاتی حضرت ولیعصر
- ↑ راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات، صفحه؟؟؟
- ↑ ر.ک. باقلانی، تمهید الأوائل فی تلخیص الدلائل، صفحه؟؟؟
- ↑ ر.ک. هاشمی، سیدعلی، مکاتبۀ اختصاصی با دانشنامۀ مجازی امامت و ولایت، پژوهشگران مؤسسه تحقیقاتی حضرت ولیعصر
- ↑ سلمی
- ↑ ر.ک. هاشمی، سیدعلی، مکاتبۀ اختصاصی با دانشنامۀ مجازی امامت و ولایت، پژوهشگران مؤسسه تحقیقاتی حضرت ولیعصر
- ↑ ر.ک. هاشمی، سیدعلی، مکاتبۀ اختصاصی با دانشنامۀ مجازی امامت و ولایت، پژوهشگران مؤسسه تحقیقاتی حضرت ولیعصر
- ↑ ر.ک. مصباح یزدی، معارف قرآن؛ ج۱، ص۴۰۰
- ↑ ر.ک. جوادی آملی، تسنیم، ج ۱۶، ص ۴۲۷؛ ج۱۳، ص۳۲۵
- ↑ «و (آن را) از هر شیطان سرکشی نیک نگاه داشتهایم» سوره صافات، آیه ۷.
- ↑ ر.ک. هاشمی، سیدعلی، مکاتبۀ اختصاصی با دانشنامۀ مجازی امامت و ولایت، پژوهشگران وبگاه اسلام کوئست
- ↑ ر.ک. هاشمی، سیدعلی، مکاتبۀ اختصاصی با دانشنامۀ مجازی امامت و ولایت، پژوهشگران وبگاه تبیان
- ↑ ر.ک. سبحانی، جعفر، منشور جاوید، آگاهی سوم یا علم غیب، ج۷، ص ۲۲۸ - ۲۴۲؛ هاشمی، سیدعلی، مکاتبۀ اختصاصی با دانشنامۀ مجازی امامت و ولایت، پژوهشگران وبگاه پرسمان
- ↑ ر.ک. جوادی آملی، تسنیم، ج ۱۶، ص ۴۲۷؛ ج۱۳، ص۳۲۵
- ↑ «و چون مرگ او را مقرّر داشتیم جز موریانه آنان را به مرگ وی رهنمون نشد که عصایش را میخورد و چون به رو درافتاد پریان دریافتند که اگر غیب میدانستند در آن رنج خوارکننده نمیماندند» سوره سبأ، آیه ۱۴.
- ↑ ر.ک. سبحانی، جعفر، منشور جاوید، آگاهی سوم یا علم غیب، ج۷، ص ۲۲۸ - ۲۴۲؛ جوادی آملی، تسنیم، ج ۱۶،ص ۴۲۷؛ ج۱۳، ص۳۲۵؛ مهری، سید مرتضی، مقاله آگاهیهای غیبی، ماهنامه پاسدار اسلام، شماره ۱۵۵؛ رضایی اصفهانی، محمد علی، تفسیر قرآن مهر، ج۱۷، ص۴۰
- ↑ ر.ک. هاشمی، سیدعلی، مکاتبۀ اختصاصی با دانشنامۀ مجازی امامت و ولایت، پژوهشگران وبگاه تبیان
- ↑ ر.ک. ناصر، مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۹، ص ۲۸۷
- ↑ ر.ک. هاشمی، سیدعلی، مکاتبۀ اختصاصی با دانشنامۀ مجازی امامت و ولایت، پژوهشگران وبگاه گفتگوی دینی