بحث:آیه تطهیر در تفسیر و علوم قرآنی

دلالت آیه تطهیر بر عصمت

آیه تطهیر به روشنی بیان‌گر عصمت اهل بیت(ع) است. این مدّعا به سادگی با بررسی الفاظ آیه ثابت می‌شود. خدای تعالی می‌فرماید: ﴿إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا﴾.

﴿إِنَّمَا﴾ پیش از این در بررسی دلالت آیه مبارک ولایت روشن شد که بر حصر حقیقی دلالت دارد، مگر آنکه قرینه‌ای وجود داشته باشد.

شیخ طوسی در این باره می‌فرماید: همانا لفظ ﴿إِنَّمَا﴾ کاربردی همچون لیس دارد: «اراده خداوند نیست مگر بر رفع پلیدی در این حد از اهل بیت» و این امر دلالت می‌کند بر این که دفع کردن پلیدی از ایشان حاصل شده است و این دفع پلیدی، بر عصمت ایشان دلالت دارد و در صورت اثبات عصمت برای آنان، مطلوب و مراد ما نیز ثابت خواهد شد.

﴿يُرِيدُ اللَّهُ﴾؛ خداوند اراده فرموده است که مراد از اراده خدا در اینجا، اراده تکوینی است. توضیح این که خدای تعالی دو گونه اراده و خواست دارد؛ یکی اراده و خواست تشریعی و دیگری اراده و خواست تکوینی. اراده تشریعی همان امر و نهی خداوند به فاعل مختار است و در تحقّق آن اختیارشان نیز دخالت دارد، هم چنان‌که خدای تعالی از این نوع اراده سخن می‌گوید و می‌فرماید: ﴿يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ﴾.

اما اراده تکوینی همان فعل خداوند است و در تحقق آن هیچ امر دیگری مدخلیت ندارد، یعنی همین که خداوند ایجاد امری را اراده فرماید، آن امر موجود شده و به فعلیت می‌رسد. خدای تعالی می‌فرماید: ﴿إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ﴾.

البته در ایجاد اشیاء به واژه ﴿كُنْ﴾ نیز نیازی نیست و این تعبیر بیان‌گر تحقّق قهری و تخلّف ناپذیر مراد خداوند است.

در آیه تطهیر، از ظاهر کلام استفاده می‌شود که مراد خداوند از ﴿يُرِيدُ اللَّهُ﴾ اراده تکوینی است، نه تشریعی. این حقیقت از دلالت ﴿إِنَّمَا﴾ بر حصر نیز به روشنی فهمیده می‌شود؛ زیرا اراده تشریعی امر به دوری از رجس اختصاص به اشخاص و گروه معینی ندارد و این اراده، همه بندگان خدا را در برگرفته است. بنابراین با وجود ﴿إِنَّمَا﴾ که اراده خداوند را در اهل بیت منحصر می‌کند، روشن است که این آیه در مقام بیان اراده تکوینی خداوند است. همچنین تقدم جار و مجرور ﴿عَنْكُمُ﴾ بر ﴿أَهْلَ الْبَيْتِ﴾ نیز افاده حصر می‌کند که خود نیز تأکیدی است بر همین مطلب.

﴿لِيُذْهِبَ﴾: «لام» در اینجا به معنای «کی» و برای تعلیل است. چنان‌که می‌گوییم: إِنِّي أُصَلِّي، لِكَيْ أَدْخُلَ الْجَنَّةَ؛ أَيْ لِأَدْخُلَ الْجَنَّةَ. و یا أَطَعْتُ اللَّهَ، لِأَتَقَرَّبَ إِلَى اللَّهِ؛ أَيْ أَطَعْتُ اللَّهَ كَيْ أَتَقَرَّبَ إِلَى اللَّهِ.

﴿يُذْهِبَ﴾: از باب إفعال است. پس تا اینجا معنا چنین است که اراده تکوینی خداوند بر إذهاب رجس از اهل بیت تعلق گرفته است. اذهاب در دو معنا به کار می‌رود؛ یکی در معنای رفع و دیگری در معنای دفع.

رفع رجس هنگامی معنا دارد که شخص از پیش رجسی داشته باشد تا آن رجس رفع شده و برطرف گردد، در حالی که این معنا در اینجا مراد نیست. اما دفع رجس همان مانع شدن از آلودگی شخص به رجس است. پس معنای آیه این است که اراده تکوینی خداوند بر منع از آلودگی اهل بیت، به هر گونه رجسی تعلق گرفته است.

همچنین به کار رفتن مضارع در ﴿لِيُذْهِبَ﴾ ممکن است بیان‌گر استمرار باشد؛ یعنی خداوند تحقق امری را که استمرار دارد اراده فرموده است. آیات زیر نیز نظیر همین مقوله هستند. مثلاً آیه ۳۹ سوره رعد، ﴿يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ﴾ و آیه نخست سوره مائده، ﴿إِنَّ اللَّهَ يَحْكُمُ مَا يُرِيدُ﴾.

رجس: به معنای پلیدی است و این واژه هرگونه پلیدی را در برمی‌گیرد. راغب اصفهانی در مفردات می‌نویسد: رِجْسٌ: الرِّجْسُ الشَّيْءُ الْقَذِرُ، يُقَالُ: رَجُلٌ رِجْسٌ، وَ رِجَالٌ أَرْجَاسٌ. قَالَ تَعَالَى: ﴿رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ﴾. وَ الرِّجْسُ يَكُونُ عَلَى أَرْبَعَةِ أَوْجُهٍ: إِمَّا مِنْ حَيْثُ الطَّبْعِ، وَ إِمَّا مِنْ جِهَةِ الْعَقْلِ، وَ إِمَّا مِنْ جِهَةِ الشَّرْعِ، وَ إِمَّا مِنْ كُلِّ ذَلِكَ كَالْمَيْتَةِ، فَإِنَّ الْمَيْتَةَ تُعَافُ طَبْعاً وَ عَقْلاً وَ شَرْعاً، وَ الرِّجْسُ مِنْ جِهَةِ الشَّرْعِ: الْخَمْرُ وَ الْمَيْسِرُ، وَ قِيلَ: إِنَّ ذَلِكَ رِجْسٌ مِنْ جِهَةِ الْعَقْلِ، وَعَلَى ذَلِكَ نُبِّهَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: ﴿وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا﴾؛ لِأَنَّ كُلَّ مَا يُوفِي إِثْمُهُ عَلَى نَفْعِهِ فَالْعَقْلُ يَقْتَضِي تَجَنُّبَهُ، وَ جَعَلَ الْكَافِرِينَ رِجْساً مِنْ حَيْثُ إِنَّ الشِّرْكَ بِالْعَقْلِ أَقْبَحُ الْأَشْيَاءِ، قَالَ تَعَالَى: ﴿وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَى رِجْسِهِمْ﴾؛ رجس به هر چیز آلوده و پلید اطلاق می‌شود. گفته می‌شود مرد پلید و مردان پلید. خدای تعالی می‌فرماید: ﴿رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ﴾. پلیدی بر چهار وجه می‌باشد: یا از جهت طبع انسانی، یا از جهت عقل، یا از جهت شرع و یا از تمام این جهات مثل میته. پس همانا میته چیزی است که هم به حکم طبع انسانی، هم به حکم عقل و هم شرع رجل است و از آن اجتناب می‌شود. رجس از جهت شرع نیز همچون خمر و قمار گفته شده که آنها به حکم عقل نیز پلیدند. از این‌رو خداوند به این موضوع دیگران را متوجه کرده است، آنجا که می‌فرماید: ﴿وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا﴾؛ زیرا هر آن چه که گناهش بیشتر از نفعش باشد، پس عقل به اجتناب از آن حکم می‌کند و خداوند کافران را پلید قرار داده است، از آن جهت که به حکم عقل، شرک زشت‌ترین امور است. خدای تعالی می‌فرماید: ﴿وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَى رِجْسِهِمْ﴾.

بنابراین از دیدگاه اهل لغت و واژه‌پژوهان، معنای واژه «رجس» هم گناه را در برمی‌گیرد، هم شامل اموری می‌شود که طبع انسانی از آن تنفر دارد و هم آن چه را که مورد نفرت عقل است شامل می‌گردد. به تعبیر دیگر خداوند اراده فرموده که تمام امور مورد نفرت را - که به هر عنوان مورد تنفر هستند - از اهل بیت(ع) دور سازد. از همین‌رو است که این آیه بیان‌گر درجه بالایی از عصمت است. طبری در ذیل این آیه می‌نویسد: يَقُولُ: إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهَ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ السُّوءَ وَ الْفَحْشَاءَ يَا أَهْلَ بَيْتِ مُحَمَّدٍ، وَ يُطَهِّرَكُمْ مِنَ الدَّنَسِ الَّذِي يَكُونُ فِي أَهْلِ مَعَاصِي اللَّهِ تَطْهِيرًا؛ خداوند می‌فرماید: ای اهل بیت محمد، همانا خدا اراده کرده است تا بدی و فحشا را فقط از شما دفع کند و شما را از آلودگی‌هایی که در اهل معاصی وجود دارد به طور کامل پاک سازد.

بر اساس آن چه طبری در معنای «اذهاب رجس» می‌گوید، به روشنی می‌توان عصمت را از این آیه استفاده کرد،؛ چراکه دفع بدی، فحشاء و دنس تعبیر دیگری از معنای عصمت است. بیضاوی می‌نویسد: ﴿... الرِّجْسَ﴾ الذَّنْبَ الْمُدَنِّسَ... وَ يُطَهِّرَكُمْ عَنِ الْمَعَاصِي؛ رجس، یعنی گناه پلید... و شما را پاک سازد از گناهان.

و فخر رازی در تفسیر خود ذیل این آیه آورده است: ﴿لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ﴾ أَيْ يُزِيلَ عَنْكُمُ الذُّنُوبَ، ﴿وَيُطَهِّرَكُمْ﴾ أَيْ يُلْبِسَكُمْ خِلَعَ الْكَرَامَةِ؛ تا پلیدی را از شما دور سازد، یعنی گناهان را از شما زایل کند و شما را پاک کند، یعنی لباس کرامت بر تن شما بپوشاند.

بنابراین دلالت آیه تطهیر بر عصمت اهل بیت(ع) بسیار روشن است و عجیب است که بیضاوی علی‌رغم این که از آیه تطهیر عصمت اهل بیت را برداشت می‌کند، اما صرفاً با استناد به سیاق آن آیه را ردّ می‌کند! به عبارت دیگر او معتقد است هر چند از ظاهر آیه عصمت اهل بیت فهمیده می‌شود، اما از آنجا که براساس سیاق، همسران پیامبر(ص) نیز در زمره اهل بیت هستند و می‌دانیم که آنها عصمت ندارند، بنابراین نمی‌توان با تکیه بر آیه به عصمت اهل بیت(ع) استدلال کرد! وی در این باره می‌نویسد: الِاحْتِجَاجُ بِذَلِكَ عَلَى عِصْمَتِهِمْ وَ كَوْنِ إِجْمَاعِهِمْ حُجَّةً ضَعِيفٌ؛ لِأَنَّ التَّخْصِيصَ بِهِمْ لَا يُنَاسِبُ مَا قَبْلَ الْآيَةِ وَ مَا بَعْدَهَا؛ احتجاج به این آیه بر عصمت اهل بیت و حجیت اجماع ضعیف است؛ زیرا تخصیص «اهل بیت» به پنج تن آل عبا با قبل و بعد آیه مناسبت ندارد.

با توجه به عبارت بیضاوی، اگر اختصاص اهل بیت به عترت ثابت شود، این آیه بیان‌گر عصمت خواهد بود؛ ولی اگر زنان پیامبر(ص) را از اهل بیت بدانیم، نمی‌توان از آیه عصمت را استفاده نمود؛ زیرا روشن است که زنان پیامبر معصوم نیستند.

این کلام بیضاوی از اعتراف وی به ظهور آیه در عصمت اهل بیت حکایت دارد، اما دلیل وی برای نفی این ظهور کاملاً بی‌اساس است؛ زیرا ما پیش از این اختصاص آیه به عترت را ثابت کردیم و گفتیم استناد به سیاق در جایی که دلیل قطعی وجود دارد صحیح نیست. بنابراین براساس سنّت صحیح و صریح، آیه اختصاص به عترت دارد و به روشنی بر عصمت ایشان دلالت می‌کند و دلالت آیه بر عصمت دلیل دیگری است بر این که همسران پیامبر(ص) در زمره اهل بیت نیستند؛ زیرا احدی نمی‌تواند ادعا کند که همسران پیامبر(ص) معصوم بوده‌اند. حضرت خدیجه(س) و امّ سلمه(س) که نزد ما بسیار محترم هستند قطعاً عصمت ندارند. پس این آیه هرگز درباره آنها نازل نشده است تا چه رسد به عایشه که براساس روایات موجود در منابع معتبر سنیان، پیامبر اکرم(ص) خطای او را - با علم غیب خویش - پیش از وقوع به وی خبر داده بودند. از همین‌رو هنگامی که عایشه در جریان جنگ جمل به منطقه حُوأب رسید، به همراهان خود گفت: «رُدُّونِي! رُدُّونِي! هَذَا الْمَاءُ الَّذِي قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ: لَا تَكُونِي الَّتِي تَنْبَحُكِ كِلَابُ الْحَوْأَبِ»؛ مرا بازگردانید! مرا بازگردانید! این آبی است که رسول خدا(ص) درباره آن به من فرمود: «آن زنی نباشی که سگان حوأب بر تو پارس کنند».

وی به هنگام مرگ نیز وصیت کرد که او را در بقیع دفن کنند؛ زیرا به گفته خود، پس از پیامبر اکرم(ص) مرتکب کارهایی شده بود که به خاطر آنها از پیامبر شرم داشت: «وَ قِيلَ لَهَا: نَدْفِنُكِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ(ص)؟ فَقَالَتْ: «إِنِّي قَدْ أَحْدَثْتُ بَعْدَهُ، فَادْفِنُونِي مَعَ أَخَوَاتِي»، فَدُفِنَتْ بِالْبَقِيعِ»؛ به او گفته شد: آیا تو را نزد رسول خدا(ص) دفن کنیم. گفت: بعد از او کاری از من سر زده است (که از او شرم دارم)، پس مرا با برادرانم دفن کنید؛ از این‌رو او را در بقیع دفن کردند.

با این اوصاف، آیا می‌توان ادعا کرد که عایشه از اهل بیتی است که خداوند هرگونه رجسی را از آنها دور ساخته است؟ بنابراین عایشه‌ای که یک عمر گناه کرده هرگز نمی‌تواند معصوم باشد، به ویژه گناهانی که وی مرتکب شده، مساوی با کفرند؛ از جمله این که وی بر امام زمان خویش خروج کرده و با او جنگیده است. روشن است چنین کسی نه از اهل بیت به شمار می‌رود و نه می‌توان او را معصوم دانست.

﴿أَهْلَ الْبَيْتِ﴾: روشن است که «اهل بیت» یک اصطلاح خاص قرآنی است که مصداق آن به روشنی در سنت بیان شده است. بنابراین در اینجا هرگز معنای لغوی آن مورد نظر نیست. خداوند به زن‌ها که اهل خانه هستند چنین خطاب می‌کند: ﴿وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ﴾؛ در خانه‌هایتان بمانید. اما درباره اهل بیت(ع) چنین تعبیر می‌کند: ﴿لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ﴾. تفاوت این دو تعبیر بسیار آشکار است و تقدم جار و مجرو ﴿عَنْكُم﴾ بر ﴿أَهْلَ الْبَيْتِ﴾ در این فراز، به روشنی بر حصر اهل البیت در افراد خاص دلالت می‌کند.