بحث:اربعین در معارف و سیره حسینی
یکی از مناسبتهای اصلی برگزاری عزاداری و به جا آوردن زیارت امام حسین(ع)
«اربعین» در لغت به معنای چهلم وعدد ۴۰ است. عدد ۴۰ در تاریخ دینی جایگاه خاصی دارد؛ از جمله سجده چهل روزه حضرت آدم(ع) در کوه صفا، دعای چهل روزه بنیاسراییل و به نبوت رسیدن پیامبر اکرم(ص) در چهل سالگی. در فرهنگ اسلامی نیز عدد ۴۰ ارزش خاصی دارد و در منابع اسلامی، آداب، اعمال و برنامههای بسیاری با این عدد پیوند خورده است؛ از جمله چله نشینی برای رفع حاجت یا رسیدن به مقام عرفانی، توصیه به حفظ ۴۰ حدیث، کمال عقل در چهل سالگی و دعا برای ۴۰ مؤمن در نماز شب. همچنین شماری از کتابها که در آنها به گونهای ۴۰ حدیث فراهم آمده است، «اربعین» خوانده میشوند. در فرهنگ شیعی، به چهلمین روز شهادت امام حسین(ع)، «اربعین» گفته میشود که مصادف است با روز بیستم ماه صفر. در برخی تقویمهای قدیمی و زیجهای اسلامی ضمن معرفی روزهای مهم مذهبی به روز اربعین اشاره شده است. از جمله بیرونی در آثار الباقیه، گردیزی در زین الاخبار، حاسب طبری در زیج مفرد و ابن شاطر در نزهة الناظر، ذیل عنوان «اعیاد المسلمین و ایامهم المشهوره» روز اربعین را ذکر کردهاند. این روز همچنین یکی از مناسبتهای اصلی برگزاری مراسم عزاداری توسط شیعیان به شمار میرود. عزاداری اربعین، در کشور عراق و به ویژه در شهر کربلا صورتی منحصر به فرد و ابعادی گسترده دارد. طبق برخی روایات، اربعین روز بازگشت سرامام حسین به کربلا و دفن در کنار پیکر آن حضرت دانسته شده است.
از مهمترین آداب این روز، زیارت مرقد امام حسین(ع) است. در منابع شیعی، برای این زیارت، ثواب و ارزش فراوانی ذکر شده است. از جمله در روایتی از امام عسکری(ع)، زیارت اربعین به عنوان یکی از پنج نشانه مؤمن دانسته شده است. در برخی منابع حدیثی (از جمله مصباح المتهجد و تهذیب الاحکام)، زیارت نامهای خطاب به امام حسین(ع) به نام «زیارت اربعین» و نیز روایاتی (از جمله از امام صادق(ع) در تأیید آن آمده است. این زیارت، از جهت دارابودن مضامینی چون بیان اهداف امام حسین(ع) دارای اهمیت است. پیادهروی اربعین از جمله آیینهای بزرگ شیعیان است که از چند روز مانده به اربعین از مبدأ شهرهای مختلف عراق به ویژه نجف آغاز میشود و طی آن میلیونها نفر پس از روزها پیادهروی، خود را در اربعین به کربلا میرسانند.
پایهگذاری سنت زیارت اربعین امام حسین(ع) را به جابر بن عبدالله انصاری (؟ - ۷۸ق) - صحابی پیامبر اکرم(ص) - نسبت دادهاند. مشهور است که در این روز، جابر برای زیارت امام حسین(ع) وارد کربلا شد. همچنین گفته شده که در این روز کاروان اهل بیت از شام به سوی مدینه مراجعت کردند. در برخی مقاتل، ازجمله لهوف و مثیر الاحزان، از رسیدن کاروان اهل بیت به کربلا در این روز و همزمان با جابر سخن گفته شده است. البته صحت این مطلب و زمان وقوع آن محل مناقشه جدی است. مخالفان، رفت و برگشت کاروان اسیران به شام و کربلا در مدت ۴۰ روز را، با توجه به رخدادهای بسیار در طول سفر، امری غیرمعقول و محال میدانند و نیز اشاره میکنند که اساساً راه شام به مدینه از کربلا نمیگذشته و این دو مقصد مسیرهای متفاوتی داشتهاند. از جمله محدث نوری (۱۲۵۴-۱۳۲۰ق) در لؤلؤ و مرجان با ذکر دلایلی معتقد است اربعین روزی است که اسیران از شام به مقصد مدینه خارج شدند؛ و نه روزی که به مدینه رسیدند. برخی محققان و نویسندگان معاصر نیز بر همین رأی اتفاق نظر دارند؛ از جمله محدث قمی، ابوالحسن شعرانی، سید جعفر شهیدی، محمدابراهیم آیتی و مرتضی مطهری. در منابع تاریخی مهمی چون مقتل الحسین ابومخنف، الارشاد، انساب الاشراف، اخبار الطوال و طبقات الکبیر نیز اشارهای به بازگشت اسرا به کربلا نشده است. در مقابل، سخن ابن طاووس در لهوف، موافقانی هم دارد که ورود کاروان اسرا به کربلا در بیستم صفر را معقول و ممکن میدانند. از جمله سید محمدعلی قاضی طباطبایی (۱۲۹۱ - ۱۳۵۸) در دفاع از این نظر کتابی با نام تحقیق درباره اول اربعین حضرت سیدالشهدا(ع) نگاشته است. برخی نیز معتقدند ورود کاروان اهل بیت به کربلا، نه در اربعین اول، بلکه در دومین اربعین (۸۰ روز پس از عاشورا) بوده است.[۱]