حارث بن نوفل بن حارث بن عبدالمطلب

آشنایی اجمالی

حارث بن نوفل بن حارث بن عبدالمطلب بن هاشم هاشمی با کنیه ابوعبدالله، از اصحاب پیامبر اکرم(ص) بود^[۱]. وی به همراه پدرش اسلام آورد^[۲] و پیامبر اکرم(ص) او را بر بعضی از امور مکه به کار گمارد^[۳]. او از دو معصوم، یعنی پیامبر اکرم(ص)^[۴] و امام علی(ع)^[۵] روایت کرده است. وی دارای شاگردان و راویانی نیز بوده که مشهورترین ایشان عبدالله بن حارث (پسرش)، حارث بن عبدالله (نوه‌اش) و ابو مجلز لاحق بن حمید البصری می‌باشند^[۶] هرچند در سند روایتی^[۷] نام امام باقر(ع) به عنوان راوی از وی ثبت شده است^[۸]، اما به دلیل عدم سابقه روایت معصوم از غیر معصوم در احادیث شیعه، به احتمال قوی مقصود از ابوجعفر در سند، یکی از راویان بوده که به اشتباه با پسوند(ع) ذکر گردیده است^[۹].

درباره شخصیت حارث بن نوفل، میان علما و رجال‌نویسان اختلاف است: در حالی که منابع رجالی اهل سنت به صرف صحابی بودن بر وثاقت او اکتفا کرده‌اند، در منابع قدما تنها شیخ طوسی نام او را بدون جرح و تعدیل آورده است. برخی چون علامه مامقانی او را از مجاهیل دانسته^[۱۰] و شیخ محیی‌الدین مامقانی وی را به دلیل تصدی ولایت، ضعیف و یا حداقل مجهول‌الحال شمرده است^[۱۱] در مقابل، از بعضی قرائن، تشیع و گرایش او به جریان حق استظهار می‌شود؛ طبق گزارش برخی منابع، وی در جنگ صفین در رکاب امام علی(ع) حضور داشت و آن حضرت او را امیر بر قریش بصره قرار داده بود^[۱۲]؛ همچنین گزارش شده که وی سفیر صلح میان امام حسن(ع) و معاویه بوده است^[۱۳]. مضمون روایتی که وی از امیرالمؤمنین(ع) درباره انحصار هدایت‌گران در اهل بیت نقل کرده نیز مؤید این گرایش است^[۱۴].

تاریخ دقیق وفات وی معلوم نیست و در این باره اختلاف است؛ بیشتر رجالیان سنی نوشته‌اند که وی در اواخر خلافت عثمان و در حدود ۷۰ سالگی درگذشته است^[۱۵]، اما منابعی درگذشت او را در زمان خلافت عمر^[۱۶] و برخی در زمان معاویه گزارش کرده‌اند^[۱۷]. با توجه به گزارش سفارت او در ماجرای صلح امام حسن(ع)، تاریخ درگذشت وی در زمان معاویه تقویت می‌شود^[۱۸].

جستارهای وابسته

نوفل بن عبد مناف (قبیله)
ظریبه بنت سعید بن قشب ازدی (مادر)
هند بنت ابوسفیان بن حرب (همسر)
عبدالله بن حارث بن نوفل بن حارث (فرزند)
محمد اکبر بن حارث بن نوفل بن حارث (فرزند)
ربیعه بن حارث بن نوفل بن حارث (فرزند)
عبدالرحمان بن حارث بن نوفل بن حارث (فرزند)
رمله بن حارث بن نوفل بن حارث (فرزند)
ام‌ الزبیر بن حارث بن نوفل بن حارث (فرزند)
مغیره بن حارث بن نوفل بن حارث (فرزند)
عتبه بن حارث بن نوفل بن حارث (فرزند)
محمد اصغر بن حارث بن نوفل بن حارث (فرزند)
حارث بن حارث بن نوفل بن حارث (فرزند)
ریطه بن حارث بن نوفل بن حارث (فرزند)
ام الحارث بن حارث بن نوفل بن حارث (فرزند)

منابع

جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۶

پانویس

↑ رجال الطوسی، ص۳۵، ش۱۸۰؛ سیر أعلام النبلاء، ج۱، ص۱۹۹، ش۲۸.
↑ أسد الغابه، ج۱، ص۳۵۰: أسلم عند إسلام أبیه نوفل.
↑ تهذیب الکمال، ج۵، ص۲۹۳، ش۱۰۴۹: صحب الحارث بن نوفل النبی(ص)، و روی عنه و استعمله علی بعض أعمال مکة ثم ولاه أبوبکر و عمر و عثمان مکة.
↑ الطبقات الکبری، ج۴، ص۵۶: و کان الحارث بن نوفل رجلا علی عهد رسول الله(ص) و صحب رسول الله(ص) و روی عنه.
↑ الإمامة و التبصره، ص۹۲، ح۸۱.
↑ تهذیب الکمال، ج۵، ص۲۹۲؛ تهذیب التهذیب، ج۲، ص۱۴۰: روی عن النبی(ص) و عن عائشة و عنه ابنه عبدالله و ابن ابنه الحارث بن عبدالله و أبو مجلز.
↑ ر.ک: أ. منابع شیعی: رجال الطوسی، ص۳۵، ش۱۸۰؛ منهج المقال، ج۳، ص۳۰۲، ش۱۲۴۱؛ نقد الرجال، ج۱، ص۳۹۲، ش۱۱۴۱؛ تنقیح المقال، ج۱۷، ص۲۳۸، ش۴۴۶۹؛ أعیان الشیعه، ج۴، ص۳۷۶؛ معجم رجال الحدیث، ج۵، ص۱۸۶، ش۲۵۲۵؛ مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۲، ص۲۸۲، ش۳۰۸۷؛ قاموس الرجال، ج۳، ص۵۶، ش۱۷۱۴. ب. منابع سنی: الطبقات الکبری، ج۴، ص۵۶؛ الجرح و التعدیل، ج۳، ص۹۱، ش۴۲۳؛ الثقات (ابن حبان)، ج۳، ص۷۸؛ أسد الغابه، ج۱، ص۳۵۰؛ مشاهیر علماء الأمصار، ص۶۳، ش۲۰۰؛ تهذیب الکمال، ج۵، ص۲۹۲، ش۱۰۴۹؛ سیر أعلام النبلاء، ج۱، ص۱۹۹، ش۲۸؛ الکاشف، ج۱، ص۳۰۵، ش۸۷۸؛ تاریخ الإسلام، ج۳، ص۳۳۸؛ الوافی بالوفیات، ج۱۱، ص۱۸۶؛ الإصابه، ج۱، ص۶۹۵، ش۱۵۰۲؛ تقریب التهذیب، ج۱، ص۱۷۸، ش۱۰۵۷؛ تهذیب التهذیب، ج۲، ص۱۴۰، ش۲۸۰؛ الأعلام، ج۲، ص۱۵۸؛ تفسیر کنز الدقائق، ج۳، ص۱۸۹ به گزارش از کمال الدین و تمام النعمة، ج۱، ص٢٣٠-۲۳۱، ح۳۱.
↑ عن أبی جعفر(ع) عن الحارث بن نوفل یادآوری می‌شود منبع اصلی این روایت کتاب الإمامة و التبصرة (ص ۹۲، ح۸۱) تألیف علی بن بابویه قمی پدر شیخ صدوق است که آن را در اکمال الدین و اتمام النعمة روایت کرده است.
↑ الحدیث النبوی بین الروایة و الدرایه، ص۱۸۷.
↑ تنقیح المقال، ج۱۷، ص۲۴۰، ش۴۴۶۹.
↑ تنقیح المقال، ج۱۷، پانوشت ص۲۴۰؛ تهذیب الکمال، ج۵، ص۲۹۳، ش۱۰۴۹: صحب الحارث بن نوفل النبی(ص)، و روی عنه و استعمله علی بعض أعمال مکة ثم ولاه أبوبکر و عمر و عثمان مکة.
↑ وقعة صفین، ص۲۰۶.
↑ أعیان الشیعه، ج۴، ص۳۷۶: أنه کان السفیر فی الصلح بین الحسن بن علی(ع) و معاویة.
↑ تفسیر کنز الدقائق، ج۳، ص۱۸۹.
↑ سیر أعلام النبلاء، ج۱، ص۱۹۹، ش۲۸: مات فی خلافة عثمان عن نحو من سبعین سنه.
↑ أسد الغابه، ج۱، ص۳۵۰: قیل مات آخر خلافة عمر.
↑ بعضی احتمال دادند که یزید بن از عبارت افتاده و صحیح آن حین مات یزید بن معاویه است. (أعیان الشیعه، ج۴، ص۳۷۶: و فی أسد الغابة حین مات یزید بن معاویة و هو الصواب در حالی که این عبارت در مورد فرزند حارث بن نوفل است؛ نه خود حارث. (أسد الغابه، ج۱، ص۳۵۰: و ولد له علی عهده ابنه عبدالله الذی تلقب ببة الذی ولی البصرة عند موت یزید بن معاویة.
↑ ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۶، ص۱۰۹-۱۱۴.

[1] رجال الطوسی، ص۳۵، ش۱۸۰؛ سیر أعلام النبلاء، ج۱، ص۱۹۹، ش۲۸.

[2] أسد الغابه، ج۱، ص۳۵۰: أسلم عند إسلام أبیه نوفل.

[3] تهذیب الکمال، ج۵، ص۲۹۳، ش۱۰۴۹: صحب الحارث بن نوفل النبی(ص)، و روی عنه و استعمله علی بعض أعمال مکة ثم ولاه أبوبکر و عمر و عثمان مکة.

[4] الطبقات الکبری، ج۴، ص۵۶: و کان الحارث بن نوفل رجلا علی عهد رسول الله(ص) و صحب رسول الله(ص) و روی عنه.

[5] الإمامة و التبصره، ص۹۲، ح۸۱.

[6] تهذیب الکمال، ج۵، ص۲۹۲؛ تهذیب التهذیب، ج۲، ص۱۴۰: روی عن النبی(ص) و عن عائشة و عنه ابنه عبدالله و ابن ابنه الحارث بن عبدالله و أبو مجلز.

[7] ر.ک: أ. منابع شیعی: رجال الطوسی، ص۳۵، ش۱۸۰؛ منهج المقال، ج۳، ص۳۰۲، ش۱۲۴۱؛ نقد الرجال، ج۱، ص۳۹۲، ش۱۱۴۱؛ تنقیح المقال، ج۱۷، ص۲۳۸، ش۴۴۶۹؛ أعیان الشیعه، ج۴، ص۳۷۶؛ معجم رجال الحدیث، ج۵، ص۱۸۶، ش۲۵۲۵؛ مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۲، ص۲۸۲، ش۳۰۸۷؛ قاموس الرجال، ج۳، ص۵۶، ش۱۷۱۴. ب. منابع سنی: الطبقات الکبری، ج۴، ص۵۶؛ الجرح و التعدیل، ج۳، ص۹۱، ش۴۲۳؛ الثقات (ابن حبان)، ج۳، ص۷۸؛ أسد الغابه، ج۱، ص۳۵۰؛ مشاهیر علماء الأمصار، ص۶۳، ش۲۰۰؛ تهذیب الکمال، ج۵، ص۲۹۲، ش۱۰۴۹؛ سیر أعلام النبلاء، ج۱، ص۱۹۹، ش۲۸؛ الکاشف، ج۱، ص۳۰۵، ش۸۷۸؛ تاریخ الإسلام، ج۳، ص۳۳۸؛ الوافی بالوفیات، ج۱۱، ص۱۸۶؛ الإصابه، ج۱، ص۶۹۵، ش۱۵۰۲؛ تقریب التهذیب، ج۱، ص۱۷۸، ش۱۰۵۷؛ تهذیب التهذیب، ج۲، ص۱۴۰، ش۲۸۰؛ الأعلام، ج۲، ص۱۵۸؛ تفسیر کنز الدقائق، ج۳، ص۱۸۹ به گزارش از کمال الدین و تمام النعمة، ج۱، ص٢٣٠-۲۳۱، ح۳۱.

[8] عن أبی جعفر(ع) عن الحارث بن نوفل یادآوری می‌شود منبع اصلی این روایت کتاب الإمامة و التبصرة (ص ۹۲، ح۸۱) تألیف علی بن بابویه قمی پدر شیخ صدوق است که آن را در اکمال الدین و اتمام النعمة روایت کرده است.

[9] الحدیث النبوی بین الروایة و الدرایه، ص۱۸۷.

[10] تنقیح المقال، ج۱۷، ص۲۴۰، ش۴۴۶۹.

[11] تنقیح المقال، ج۱۷، پانوشت ص۲۴۰؛ تهذیب الکمال، ج۵، ص۲۹۳، ش۱۰۴۹: صحب الحارث بن نوفل النبی(ص)، و روی عنه و استعمله علی بعض أعمال مکة ثم ولاه أبوبکر و عمر و عثمان مکة.

[12] وقعة صفین، ص۲۰۶.

[13] أعیان الشیعه، ج۴، ص۳۷۶: أنه کان السفیر فی الصلح بین الحسن بن علی(ع) و معاویة.

[14] تفسیر کنز الدقائق، ج۳، ص۱۸۹.

[15] سیر أعلام النبلاء، ج۱، ص۱۹۹، ش۲۸: مات فی خلافة عثمان عن نحو من سبعین سنه.

[16] أسد الغابه، ج۱، ص۳۵۰: قیل مات آخر خلافة عمر.

[17] بعضی احتمال دادند که یزید بن از عبارت افتاده و صحیح آن حین مات یزید بن معاویه است. (أعیان الشیعه، ج۴، ص۳۷۶: و فی أسد الغابة حین مات یزید بن معاویة و هو الصواب در حالی که این عبارت در مورد فرزند حارث بن نوفل است؛ نه خود حارث. (أسد الغابه، ج۱، ص۳۵۰: و ولد له علی عهده ابنه عبدالله الذی تلقب ببة الذی ولی البصرة عند موت یزید بن معاویة.

[18] ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۶، ص۱۰۹-۱۱۴.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]