در قرآن کریم آمده است: ﴿وَجَعَلَنِي مُبَارَكًا أَيْنَ مَا كُنْتُ وَأَوْصَانِي بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ مَا دُمْتُ حَيًّا﴾[۱] همچنین میفرماید: ﴿فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَاءً وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ﴾[۲].
پیامبر (ص) نیز در اهمیت این موضوع میفرمایند: "محبوبترین بندگان خدا نزد خدا سودمندترین آنها برای بندگانش است و قیام کنندهترین آنها به حق او آناناند که احسان و کار خیر، محبوب ایشان باشد"[۳].
امام رضا (ع) میفرمایند: "هر کس در راه خدا به برادرش نفعی برساند در بهشت، خانهای به دست میآورد"[۴].
از آنجا که انسان با ایمان، براساس حق و حقیقتزندگی میکند، نمیتواند جز نفع رسانی، روش دیگری را در پیش بگیرد و اصولاً نفعرسانی جزء مقدمات ایمان او به شمار میآید.... انسان اگر بتواند حاجت و نیاز کسی را برطرف کند، ولی در آن کوتاهی نماید، گویا نعمتی را ناسپاسی کرده و از فیض و رحمتخداوند روی برتابیده و در نتیجه به خود، ظلم و ستمی روا داشته است. در حقیقتنیازمندی که به انسان روی میآورد، رحمت و هدیهای الهی است که باید از آن استقبال کرد[۷].
البته باید دانست که عمده احسان به مردم از راه بخشیدن مال نیست. بسیاری از مردم را میبینیم که با بذل مال نه تنها احسان و نیکی نمیکنند، بلکه موجبات دلگیری و ناخشنودی دیگری را فراهم میکنند، گرچه غرض اصلی ایشان، احسان بوده است، اما راه صحیح آن را نمیدانند، و این به خاطر بیتوجهی آنها نسبت به دستورات و قواعدی است که از ائمه اطهار (ع) به ما رسیده است. اگر خواهان آن هستی که نیازبرادرمؤمن خود را بنا به شیوه اهلبیت (ع) برآورده سازی بدان که ایشان فرمودند: "برآوردن نیاز با چند چیز کامل میشود؛ و آن کوچک شماری تا بزرگ جلوه کند؛ در آن شتاب نمایی تا گوارا گردد، و آن را بپوشانی تا آشکار شود[۸].[۹].
امام سجاد (ع) در دعای بیست و ششم و در عبارت دوم آن میفرمایند: "و آنان را توفیق ده برای برپا داشتن طریقه و روش (نگاهداری احکام) و فراگرفتن [[[اخلاق نیک]] خود (که بندگان را به آن امر فرمودهای) در سود رساندن به ناتوانانشان؛ و جلوگیری از فقر و نیازمندیشان؛ و عیادت از بیمارشان؛ و راهنمایی نمودن از راهجویشان؛ و اندرز دادن مشورت کنندگانشان؛ و دیدار از مسافرشان؛ و پنهان کردن رازهایشان، و پوشاندن عیبهایشان، و یاری کردن ستمدیدهگانشان؛ و دستگیری از آنان در ابزار خانه(دیگ، تبر، نردبان و مانند آنها) و سود رساندن به ایشان به بخشش فراوان؛ و برآوردن نیازهای آنان پیش از آنکه درخواست کنند"[۱۰]؛
امام (ع) در این عبارت از خداوند میخواهد که همسایگان در سود رساندن به دیگران، خصوصاً ناتوانشان موفق باشند[۱۱].
امام (ع) در دعای چهاردهم و در عبارت سیزدهم آن میفرمایند: "بارخدایا بر محمد و آل او درود فرست؛ و مرا به پذیرفتن آنچه بر سود و زیانم مقدر نمودهای توفیق ده؛ و به آنچه (سودی که) برای من (از دیگری) و از من (برای دیگری) گرفتهای خشنودم گردان؛ و به راستترین راه راهنماییام نما؛ و به آنچه سالمتر است (از آفات) بگمارم"[۱۲]؛
امام (ع) در این دعا بر سود بردن از دیگران و سود رساندن به آنان تأکید میورزد.
امام (ع) در دعای بیستم و در عبارت بیست و دوم آن میفرمایند: "بارخدایا بر محمد و آل او درود فرست؛ و سرم را به تاج بینیازی بپوشان (تا در پیش جز تو سر فرود نیاورم) و مرا به نیکی در کارهایی که به آن قیام مینمایم وادار؛ و راهنماییحقیقی را به من ببخش (مرا بر اسرارآگاه فرما) و مرا به توانگریگمراه مساز؛ و زندگی آسودهای را که در آن رنج نباشد به من عطا فرما؛ و زندگانیام را سخت و دشوار قرار مده؛ و دعا و در خواستم را به سویم بازمگردان (روا کن) زیرا من برای تو همتایی قرار نمیدهم؛ و با تو مانندی را نمیخوانم (جز تو خدایی باور ندارم تا درخواستهای خویش را از او بخواهم)"[۱۳][۱۴].
امام سجاد (ع) در دعای چهل و پنجم و در عبارت پنجاه و ششم آن میفرمایند: "بارخدایا بر محمد و آل او درود فرست، همچنانکه بر فرشتگانی که از خواص و نزدیکان درگاهت هستند درود فرستادی[۱۵] و بر او و بر آلش درود فرست همچنانکه بر پیغمبران فرستاده شدهات درود فرستادی؛ و بر او و آلش درود فرست، همچنانکه بر بندگان شایستهات درود فرستادی؛ و بهتر از آن ای پروردگار جهانیان؛ چنان درودی که برکت و نیکیاش به ما برسد، و سودش ما را دریابد؛ و از جهت آن درخواست ما روا شود، زیرا تو کریمترین کسی هستی که به او رو آورده شده؛ و بی نیاز کنندهترین کسی هستی که بر او اعتماد شده؛ و بخشندهترین کسی هستی که از فضل و احسانش درخواست شده؛ و تو بر هر چیز توانایی (به کمکی نیازمند نیستی؛ و جلوگیری تو را باز نمیدارد)"[۱۶][۱۷].
امام (ع) در این عبارت از خداوند میخواهد درودی بفرستد که سودش علاوه بر پیامبر و فرشتگان به انسان هم برسد. و از آنجایی که انسانخلیفه خداست و بایستی صفات و ویژگیهای خدا را دارا باشد (در سطح بسیار نازلتر)، پس سود رساندن به دیگران یکی از صفات الهیانسان است.
امام (ع) در دعای چهل و پنجم و در عبارت دوازدهم آن میفرمایند: "الهی، و تویی آن که در داد و ستد با بندگان، همواره به سود آنان در بها افزودهای (بیش از آنچه که سزاوارند میدهی) و میخواهی در تجارت کردنشان با تو سود برند؛ و در کوچیدن به سوی تو و افزونی یافتن از جانب تو رستگار شوند، پس (از اینرو) - تو خود که نامت با برکت و احسان است و (از مانند بودن به آفریده شدگان) برتر و منزه و پاکی – فرمودهای هر که کار نیکو به جای آورد مزد او ده برابر خواهد بود؛ و هر که کار بد کند جز مانند کار بدش، کیفر داده نمیشود"[۱۸].
↑شیخ حر عاملی، آداب معاشرت از دیدگاه معصومین (ع)، ترجمه محمد علی فارابی، یعسوب عباسی علی کمر، ص۱۷۱.
↑به نظر میرسد که «اصل حرکت به نفع مردم» با اصل «اهتمام به امور مسلمین» بسیار نزدیکند. ملااحمد نراقی مینویسد: «همه مردمان، بندگانخداوند مناناند و هر که با بنده کسی نیکی کند همانا به او کرده است، بلکه بسا باشد که مولا از نیکی کردن به بنده او خشنودتر میشود از نیکی کردن به خود او. پس کسی که خدا را جوید در کارگزاری بندگان او نهایت اهتمام به جا میآورد. پیامبر (ص) میفرمایند: «هر که اهتمام در امور مسلمانان نداشته باشد مسلمان نیست». (معراج السعادة، ص۳۸۷). میرزا حسین نوری نیز مینویسد: «براساس روایتی از پیامبص خدمترسانی به مردم در کنار ایمان به خدا، قرار گرفته و در مقابل، زیان رساندن به مردم در عرض شرک به خداوند است». (مستدرک الوسائل، ج۱۲، ص۳۹۰).
امام سجاد (ع) صل در دعای بیست و هفتم و در فراز یکم و دوم آن میفرمایند: «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ، وَ حَصِّنْ ثُغُورَ الْمُسْلِمِينَ بِعِزَّتِكَ، وَ أَيِّدْ حُمَاتَهَا بِقُوَّتِكَ، وَ أَسْبِغْ عَطَايَاهُمْ مِنْ جِدَتِكَ. اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ، وَ كَثِّرْ عِدَّتَهُمْ، وَ اشْحَذْ أَسْلِحَتَهُمْ، وَ احْرُسْ حَوْزَتَهُمْ، وَ امْنَعْ حَوْمَتَهُمْ، وَ أَلِّفْ جَمْعَهُمْ، وَ دَبِّرْ أَمْرَهُمْ، وَ وَاتِرْ بَيْنَ مِيَرِهِمْ، وَ تَوَحَّدْ بِكِفَايَةِ مُؤَنِهِمْ، وَ اعْضُدْهُمْ بِالنَّصْرِ، وَ أَعِنْهُمْ بِالصَّبْرِ، وَ الْطُفْ لَهُمْ فِي الْمَكْرِ»؛
خداوندا بر محمد و خاندانش درود فرست و به عزت خود، مرزهای مسلمانان را استوار فرما و به قدرت خویش، نگهبانان آن را یاری ده و از دارایی خویش، بخششهای آنان را فراوان ساز. بارخدایا بر محمد و آل او درود فرست؛ و عده و شمارش (جماعت و گروه) ایشان را بسیار فرما؛ و سلاحها (ابزار جنگ مانند شمشیر و نیزه و تیر) آنان را تیز و بران نما؛ و حدود و اطراف ایشان را نگهداری کن؛ و اطراف را محکم گردان؛ و گروهشان را پیوند و آشنایی ده؛ و کارشان را شایسته فرما؛ و آذوقههاشان را پی در پی برسان؛ و سختیهایشان را به تنهایی کارگزاری کن؛ و ایشان را به یاری کردن و کمک و به شکیباییهمراهی و در مکر و فریب (ایشان به دشمنانشان) دقت نظر عطا فرما. که در این عبارت دغدغه مهم امام (ع) امور مسلمین است.
↑این تشبیه از جهت اصل صلوات و درود است نه از جهت کسی که درود بر او فرستاده شده، زیرا پیغمبر ما ۔ محمد (ص) - افضل و برتر از همه مخلوقات است پس معنی این جمله این است: بار خدایا بر محمد و آل او به مقدار فضل و شرف ایشان نزد تو درود فرست، همچنانکه بر فرشتگانت به مقدار فضل و شرف آنان نزد خودت درود فرستادی؛ و تشبیه، یعنی چیزی به چیزی ممکن است از یک جهت باشد، مانند اینکه گفته شود فلان کس مانند شیر است، یعنی در دلاوری.
این مدخل زیرشاخهٔ بحث حرکت به نفع دیگران است. حرکت به نفع دیگران از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: حرکت به نفع دیگران در قرآن - حرکت به نفع دیگران در حدیث - حرکت به نفع دیگران در نهج البلاغه - حرکت به نفع دیگران در اخلاق اسلامی - حرکت به نفع دیگران در معارف دعا و زیارات - حرکت به نفع دیگران در سیره پیامبر خاتم - پرسشهای مرتبط