رفاعة بن تابوت انصاری

آشنایی اجمالی

ابن حجر^[۱] اصرار دارد که وی با رفاعة بن زيد بن تابوت، همان یهودی بنی‌قینقاعی که به ظاهر مسلمان شد و سرکرده منافقان و یهودیان مدینه بود، یکی نیست و فرد مورد بحث در روایتی مرسل نامش این گونه آمده است که عادت جاهلی بر این بود که برخلاف اهل خمس (قريش) وقتی کسی محرم می‌شد، از در وارد نمی‌شد، بلکه از پشت خانه وارد می‌شد. روزی رسول خدا(ص) وارد خانه‌ای شد و از در خارج گردید. مردی که او را رفاعة بن تابوت انصاری می‌گفتند، نیز چنین کرد. اصحاب گفتند: ای رسول خدا، رفاعه نفاق کرد و از در خارج شد. پیامبر(ص) فرمود: چرا این کار را کردی در حالی که از حمس نیستی؟ گفت: دین من همان دین شماست و این آیه نازل شد: ﴿لَيْسَ ٱلْبِرُّ بِأَن تَأْتُوا۟ ٱلْبُيُوتَ مِن ظُهُورِهَا وَلَـٰكِنَّ ٱلْبِرَّ مَنِ ٱتَّقَىٰ وَأْتُوا۟ ٱلْبُيُوتَ مِنْ أَبْوَٰبِهَا...﴾^[۲]. ابن حجر برای اثبات اینکه وی ربطی به منافق مشهور ندارد بیان می‌دارد که در برخی روایات به جای رفاعه، رافع نقل شده است.

همین داستان برای قطبة بن عامر گزارش شده و هرچند احتمال تکرار این داستان داده شده است^[۳]، اما ابن حجر^[۴] در جای دیگر، روایت قطبه را صحیح دانسته است. اشکال‌های بسیاری نیز بر این گزارش وارد است: اول، همان که ابن حجر بیان کرده است، یعنی مرسل بودن روایت؛ دوم، اینکه پیامبر(ص) هیچ گاه در مدینه محرم نشده است و همان‌گونه که در جای دیگر نقل شده این جریان در مدینه بوده است^[۵]. مهم‌تر اینکه در این گزارش رسول خدا(ص) به رسمی جاهلی تأکید و اشاره داشته است. بنابراین چنانچه رفاعة بن تابوت مورد بحث، غیر از رفاعة بن زيد بن تابوت باشد، با توجه به این اشکال‌ها، نه شخصیت این فرد در منابع سیره شناخته شده و نه در منابع صحابه‌نگاری و هر جا نیز نام رفاعة بن تابوت آمده، که بسیار هم کم است^[۶] منظور رفاعة بن زيد بن تابوت است. با توجه به این مطالب معلوم نیست چرا ابن حجر این مدخل را در بخش چهارم الاصابه (توهمات) قرار نداده است.^[۷]

منابع

هدایت‌پناه، محمدرضا، مقاله «رفاعة بن تابوت انصاری»، دانشنامه سیره نبوی ج۳

پانویس

↑ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۴۰۶.
↑ «از تو درباره ماه‌های نو می‌پرسند، بگو: آنها زمان نمای مردم و حجّ‌اند؛ و نیکی آن نیست که از پشت خانه‌ها به درون آنها درآیید بلکه (حقیقت) نیکی (از آن) کسی است که پرهیزگاری ورزد و به خانه‌ها از در درآیید، و از خداوند پروا کنید باشد که رستگار گردید» سوره بقره، آیه ۱۸۹.
↑ حلبی، السیرة الحلبیه، ج۲، ص۶۰۰؛ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۴۰۶.
↑ ابن حجر، العجاب فی اسباب التنزیل، ج۱، ص۴۶۰.
↑ ابن حجر، العجاب فی اسباب التنزیل، ج۱، ص۴۶۰.
↑ به طور نمونه، ر.ک: طبری، جامع البیان، ج۱۰، ص۱۸۷؛ طوسی، التبیان فی تفسیر القران، ج۵، ص۳۳۰؛ مقریزی، امتاع الاسماع، ج۱، ص۲۱۰.
↑ هدایت‌پناه، محمدرضا، مقاله «رفاعة بن تابوت انصاری»، دانشنامه سیره نبوی ج۳، ص۳۴۵.

[1] ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۴۰۶.

[2] «از تو درباره ماه‌های نو می‌پرسند، بگو: آنها زمان نمای مردم و حجّ‌اند؛ و نیکی آن نیست که از پشت خانه‌ها به درون آنها درآیید بلکه (حقیقت) نیکی (از آن) کسی است که پرهیزگاری ورزد و به خانه‌ها از در درآیید، و از خداوند پروا کنید باشد که رستگار گردید» سوره بقره، آیه ۱۸۹.

[3] حلبی، السیرة الحلبیه، ج۲، ص۶۰۰؛ ابن حجر، الاصابه، ج۲، ص۴۰۶.

[4] ابن حجر، العجاب فی اسباب التنزیل، ج۱، ص۴۶۰.

[5] ابن حجر، العجاب فی اسباب التنزیل، ج۱، ص۴۶۰.

[6] به طور نمونه، ر.ک: طبری، جامع البیان، ج۱۰، ص۱۸۷؛ طوسی، التبیان فی تفسیر القران، ج۵، ص۳۳۰؛ مقریزی، امتاع الاسماع، ج۱، ص۲۱۰.

[7] هدایت‌پناه، محمدرضا، مقاله «رفاعة بن تابوت انصاری»، دانشنامه سیره نبوی ج۳، ص۳۴۵.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]