تساهل و تسامح

از امامت‌پدیا، دانشنامهٔ امامت و ولایت
(تغییرمسیر از سماحت)

مقدمه

تساهل و تسامح، به معنای امروزی‌اش، خاستگاهی غربی دارد و برابرِ واژه انگلیسی"ecnarelot " از ریشه"orelot " به معنای شکیبایی و تحمل است. اصطلاح تساهل و تسامح به این معنا است که آدمی از روی آگاهی و اختیار، عقاید و رفتار مخالفان را برتابد و در برابر رفتار آنان ناسازگاری نشان ندهد[۱][۲].

این موضوع در غرب، نخست دارای صبغه دینی بود؛ ولی اندک اندک به عرصه‌های دیگر نیز راه یافت و امروزه به پذیرش مطلقِ تنوع و گوناگونی در حوزه‌های اخلاقی، سیاسی و دینی تبدیل شده است. تساهل و تسامح به معنای پذیرش رأی مخالف نیست؛ بلکه به معنای تحمل آن است و وقتی مصداق می‌یابد که چهار عنصر فراهم باشد: اول، تنوع و اختلاف؛ دوم، ناخشنودی؛ سوم، آگاهی و اختیار؛ چهارم، مانع نشدن علی‌رغم توانایی برای ممانعت[۳].

از میان حوزه‌های پرشمار تساهل، آن نوع تساهل را که مبتنی بر آموزه‌های دینی است و به ویژه در برابر رفتارهای دینِ مخالف نمایان می‌شود، "تساهل دینی" می‌نامند[۴][۵].

اسلام، خود را شریعت سَمْحه و سَهْله می‌خواند[۶]؛ اما براساس حکمت، مصلحت و واقع‌بینی، مرزهایی برای تساهل و تسامح برنهاده است. مفهوم غربی تساهل و تسامح، با مبانی اومانیستی سازگار است و نتیجه‌ای جز کنار گذاشتن تعالیم و فرهنگ دینی ندارد. اسلام در مواردی خاص، تساهل را روا می‌شمارد و در موارد دیگر، مسلمانان را به قاطعیت و دوری از سهل‌انگاری مکلف می‌سازد[۷] و به ویژه در برابر موانع هدایتِ انسان به راه مستقیم الهی، به هیچ روی کوتاهی و نرمی نشان نمی‌دهد. عالمان مسلمان- بنابر متون معتبر دینی- راه سعادت دنیوی و اخروی انسان را اعتقاد استوار به اصول اسلام و عمل صالح و دفاع آگاهانه از آموزه‌های دینی می‌دانند و برای اجرای فرمان‌های الهی در جامعه، امر به معروف و نهی از منکر را واجب می‌شمارند[۸].

تعالیم دینی که مصالح دنیایی و اخروی آدمی را هدف گرفته‌اند، با سهل‌انگاری مطلق ناسازگارند و دین اسلام رسیدن به این هدف را تنها در سایه عمل دقیق و درست تعالیم متعالی شریعت می‌داند[۹]. تساهل و تسامح، گاه در اسلام، با تعبیر جاذبه و دافعه یاد می‌شود؛ بدین معنا که اسلام هم روش‌های جذب دارد و هم دفع[۱۰][۱۱].

در آموزه‌های دینی، مفاهیم دیگری را نیز می‌توان یافت که کمابیش دیدگاه اسلام را درباره تساهل و تسامح بیان می‌کنند: مانند تولی و تبری، جهاد، عدالتخواهی و وظیفه‌شناسی[۱۲][۱۳].

در یک تقسیم‌بندی می‌توان موضوعاتی را که اسلام در آنها سهل‌گیری کرده، یا سهل‌گیری را در آنها جایز شمرده است بدین ترتیب نام برد: پذیرش اصل دین[۱۴]، سهل‌گیری در تشریع احکام و قانونگذاری[۱۵]، روابط مسلمانان با پیروان دیگر ادیان الهی و به‌طور کلی روابط همه انسان‌ها با یکدیگر[۱۶]، روابط مسلمانان با یکدیگر[۱۷] و رفتار و اعمالی که مربوط به فضای عمومی اجتماع نیست[۱۸][۱۹].

همچنین برخی موضوعات که اسلام تساهل را درباره آنها روانمی‌شمارد، عبارت‌اند از: جهاد با کفار، منافقان و محاربان[۲۰]، اجرای احکام جزائی اسلام همچون حدود و قصاص[۲۱] و امر به معروف و نهی از منکر[۲۲][۲۳].

جستارهای وابسته

منابع

پانویس

  1. فرهنگ آکسفورد، ۱۳۵۰؛ فرهنگ واژه‌ها، ۲۱۴.
  2. فرهنگ شیعه، ص 183.
  3. فرهنگ شیعه، ص 183.
  4. تازه‌های اندیشه‌، ۷/ ۶۶.
  5. فرهنگ شیعه، ص 183.
  6. حج‌، ۷۸؛ نهج‌البلاغه‌، خطبه ۱۰۶.
  7. بقره/ ۱۹۴؛ آشنایی با قرآن‌، ۵۷ و ۵۸.
  8. تجرید الاعتقاد، ۳۰۹؛ مناهج الیقین‌، ۵۴۰.
  9. مصنفات شیخ مفید، ۱۴/ ۳۴.
  10. مجموعه آثار استاد مطهری‌، ۱۶/ ۲۲۹؛ کاوش‌ها و چالش‌ها، ۱۹۲- ۱۲۷.
  11. فرهنگ شیعه، ص 184.
  12. آموزش دین‌، ۲۵۳- ۱۹۷.
  13. فرهنگ شیعه، ص 184.
  14. Ra bracket.pngلاَ إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ قَد تَّبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِن بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَىَ لاَ انفِصَامَ لَهَا وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ La bracket.png؛ سوره بقره، آیه۲۵۶؛ Ra bracket.png وَلَوْ شَاء رَبُّكَ لآمَنَ مَن فِي الأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعًا أَفَأَنتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُواْ مُؤْمِنِينَ La bracket.png؛ سوره یونس، آیه ۹۹.
  15. Ra bracket.pngوَجَاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ هُوَ اجْتَبَاكُمْ وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِّلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِن قَبْلُ وَفِي هَذَا لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيدًا عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَدَاء عَلَى النَّاسِ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ هُوَ مَوْلاكُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ La bracket.png؛ سوره حج، آیه ۷۸؛ Ra bracket.png يُرِيدُ اللَّهُ أَن يُخَفِّفَ عَنكُمْ وَخُلِقَ الإِنسَانُ ضَعِيفًا La bracket.png؛ سوره نساء، آیه ۲۸.
  16. Ra bracket.pngوَمَكَرُواْ وَمَكَرَ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ La bracket.png؛ سوره آل‌عمران، آیه ۵۴.
  17. Ra bracket.pngوَلا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلا السَّيِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَدَاوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ La bracket.png؛ سوره فصلت، آیه ۳۴؛ Ra bracket.png وَالَّذِينَ صَبَرُواْ ابْتِغَاء وَجْهِ رَبِّهِمْ وَأَقَامُواْ الصَّلاةَ وَأَنفَقُواْ مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرًّا وَعَلانِيَةً وَيَدْرَؤُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ أُوْلَئِكَ لَهُمْ عُقْبَى الدَّارِ La bracket.png؛ سوره رعد، آیه ۲۲.
  18. Ra bracket.png يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِّنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَلا تَجَسَّسُوا وَلا يَغْتَب بَّعْضُكُم بَعْضًا أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَن يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًا فَكَرِهْتُمُوهُ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَّحِيمٌ La bracket.png؛ سوره حجرات، آیه ۱۲.
  19. فرهنگ شیعه، ص 184.
  20. Ra bracket.pngيَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ قَاتِلُواْ الَّذِينَ يَلُونَكُم مِّنَ الْكُفَّارِ وَلْيَجِدُواْ فِيكُمْ غِلْظَةً وَاعْلَمُواْ أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَLa bracket.png؛ سوره توبه، آیه ۱۲۳ و Ra bracket.pngيَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُLa bracket.png؛ آیه ۷۳؛ نهج‌البلاغه‌، نامه ۵۳.
  21. Ra bracket.pngوَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ يَاْ أُولِيْ الأَلْبَابِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَLa bracket.png؛ سوره بقره، آیه ۱۷۹؛ Ra bracket.png الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِّنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ وَلا تَأْخُذْكُم بِهِمَا رَأْفَةٌ فِي دِينِ اللَّهِ إِن كُنتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَلْيَشْهَدْ عَذَابَهُمَا طَائِفَةٌ مِّنَ الْمُؤْمِنِينَLa bracket.png؛ سوره نور، آیه ۲.
  22. آل عمران/ ۱۱۰؛ نهج‌البلاغه‌، حکمت ۳۷۳.
  23. فرهنگ شیعه، ص 185.