فاطمه بنت الحسن در تاریخ اسلامی
این مدخل زیرشاخهٔ بحث فاطمه بنت الحسن است. فاطمه بنت الحسن از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: فاطمه بنت الحسن در تاریخ اسلامی - فاطمه بنت الحسن در معارف و سیره حسینی - پرسش مرتبط نداردآشنایی اجمالی
فاطمه مکنی به ام عبدالله یا امعبد و یا ام حسن دختر امام حسن(ع) است[۱]. مادر ایشان ام اسحاق بنت طلحه تیمی بوده است، اگرچه در برخی کتب از کنیزی به نام صافیه نام برده شده که صحت ندارد. وی بانویی جلیلالقدر و باعظمت بود و در عصر خود شهرت به پاکی، زهد، شرف و فضیلت داشت. امام جعفر صادق(ع) درباره ایشان فرموده است: «كَانَتْ صِدِّيقَةً لَمْ تُدْرَكْ فِي آلِ الْحَسَنِ امْرَأَةٌ مِثْلُهَا»[۲] او صدیقه بود و در آل امام حسن(ع) زنی چون او نبوده است. فاطمه به جلالت، عظمت شان و بزرگواری ممتاز بود. وی همسر امام سجاد(ع) و مادر امام محمدباقر(ع) میباشد[۳].
فرزندان
ابن سعد فرزندان حضرت امام باقر(ع) را چهار پسر و دو دختر نوشته است: جعفر صادق(ع) و عبدالله که مادر این دو امفروه دختر قاسم بن محمد بن ابیبکر بود. ابراهیم که مادرش امحکیم دختر اسید بن مغیرة بن أخنس بن شریق ثقفی بود. علی و زینب مادرشان کنیز بود. امسلمه که مادر او نیز کنیز بود[۴]. مفید و طبرسی پنج پسر و دو دختر به این شرح نوشتهاند: ابوعبدالله جعفر (امام صادق(ع)) و عبدالله که مادر این دو امفروه دختر قاسم بن محمد بن ابیبکر بود. ابراهیم و عبیدالله که در کودکی درگذشتند و مادرشان امحکیم دختر اُسید (اسد و سید هم ثبت شده است) بن مغیرة ثقفی بود. علی، زینب و امسلمه که مادرهایشان کنیز بودهاند[۵]. اربلی ضمن نقل کامل سخن مفید از ابن طلحة شافعی روایت کرده است که او فرزندان امام را سه پسر و یک دختر به نامهای امام صادق(ع)، عبدالله، ابراهیم و امسلمه دانسته است[۶].
علوی عمری فرزندان امام را سه دختر و شش پسر ذکر کرده، اما سومین دختر را نام نبرده و نام پسر ششم را که با ابراهیم و عبیدالله از یک مادر بوده، زید نوشته است[۷]. ابن شهرآشوب با قبول قول شیخ مفید، عبدالله را به اشتباه عبدالله افطح خوانده است[۸]. بنا به نقل ابن طلحه، امام سه پسر به نامهای امام صادق(ع)، عبدالله و ابراهیم و یک دختر به نام امسلمه داشت[۹]. بعضی گفتهاند: امام باقر(ع) جز یک دختر به نام زینب مکنی به امسلمه دختر دیگری نداشته است[۱۰]. شیخ طوسی از دختری به نام خدیجه برای امام نام میبرد[۱۱].
سید محسن امین از دختری به نام امالحسن نام میبرد[۱۲]. ممکن است امام فقط یک یا دو دختر داشته باشد که اسم و یا کنیههای آنان متفاوت باشد. برای مثال زینب مکنی به امسلمه باشد و یا خدیجه مکنی به امالحسن باشد. نسل امام باقر(ع) همچنان که علوی عمری نیز یادآوری کرده، فقط از فرزند برومندش امام صادق(ع) باقی مانده است[۱۳].[۱۴]
میرزا حسن خان اعتمادالسلطنه[۱۵] مینویسد: «امام باقر(ع) از جانب بنی حسین اول کسی است که در وی نسل امام حسن(ع) و امام حسین(ع) به هم میپیوندند، چنانکه عبدالله محض از جانب بنی حسن اول کسی است که دارای این شرف گردید، چه پدر وی حسن مثنی فرزند امام حسن(ع) و مادرش فاطمه(س) دختر امام حسین(ع) بود و بنابراین که مادر فاطمه (ام عبدالله)، ام اسحاق دختر طلحة بن عبیدالله است باز در امام باقر(ع) قبیله بنی تیم که طلحه از آن قبیله است، به بنیهاشم ملحق میشود»[۱۶]. برخی از متأخران چون سبط ابن جوزی (م ۶۴۵ق) و ابن خلکان (م ۶۸۱ق) مادر امام باقر(ع) را دختر حسن مثنی و نوه امام حسن(ع) دانستهاند[۱۷]. این قول صحیح نیست زیرا مورخان قرن سوم و از جمله بلاذری یعقوبی و نیز علوی عمری نسبشناس قرن پنجم تصریح کردهاند که او دختر امام حسن(ع) بوده است[۱۸].[۱۹]
فضائل
برای این بانوی مکرمه، کرامات زیادی نقل شده است: در دعوات راوندی آمده که امام باقر(ع) فرمود: روزی مادرم در زیر دیواری نشسته بود که ناگاه صدایی از دیوار بلند شد و خواست که فروریزد. مادرم با دست خود به دیوار اشاره کرد و فرمود: نباید فرود آیی. قسم به حق مصطفی که حق تعالی تو را در افتادن رخصت نمیدهد. پس از آن دیوار بین زمین و هوا معلق ماند تا آنکه مادرم از آنجا برفت و دیوار، فروریخت. پدرم امام سجاد به همین مناسبت صد اشرفی برای او صدقه داد[۲۰].
فاطمه به همراه همسرش امام سجاد(ع) و فرزندش امام باقر(ع) در کربلا حضور داشت و شاهد همه مصیبتها بر خاندان رسالت بود. او طعم تلخ اسارت را نیز همراه اهلبیت(ع) چشید و در شهرهای مختلف به عنوان اسیر گردانده شد[۲۱].
منابع
پانویس
- ↑ الطبقات الکبری، ج۵، ص۲۳۵؛ انساب الاشراف، ج۱، ص۱۴۷؛ تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۳۰۵؛ المجدی فی انساب الطالببین، ص۲۰.
- ↑ الکافی، ج۱، ص۴۶۹؛ اثبات الوصیه، ص۱۷۶؛ ریحانة الادب، ج۸، ص۳۱۲؛ أعیان الشیعه، ج۱، ص۶۵۰ ج۸، ص۳۹۰؛ المستجاد من کتاب الارشاد، ص۱۶۸.
- ↑ محمدزاده، مرضیه، زنان ائمه معصومین و زنان با ائمه معصومین، ص ۶۳ و ۲۱۶.
- ↑ الطبقات الکبری، ج۵، ص۲۳۵-۲۳۶.
- ↑ الارشاد، ج۲، ص۱۷۶؛ اعلام الوری باعلام الهدی، ج۱، ص۵۱۱؛ تذکرة الخواص، ص۳۰۶-۳۰۷؛ الفصول المهمه، ج۲، ص۹۰۵؛ أعیان الشیعه، ج۱، ص۶۵۱؛ تاج الموالید، ص۹۲.
- ↑ کشف الغمه فی معرفة الائمه، ج۲، ص۳۳۱.
- ↑ المجدی فی انساب الطالبیین، ص۹۴.
- ↑ مناقب آل ابیطالب، ج۴، ص۲۱۰.
- ↑ مطالب السؤول، ص۲۸۲.
- ↑ اعلام الوری باعلام الهدی، ج۱، ص۵۱۱؛ مناقب آل ابیطالب، ج۴، ص۲۱۰؛ الفصول المهمه، ج۲، ص۹۰۵؛ مطالب السؤول، ص۲۸۲؛ منتخب الأنوار فی تاریخ الائمة الأطهار(ع)، ص۷۱؛ تاج الموالید، ص۹۲.
- ↑ رجال طوسی، ص۱۵۴؛ اعلام النساء المؤمنات، ص۳۷۴.
- ↑ المستدرک علی الصحیحین، ج۳، ص۱۶۳؛ اعیان الشیعه، ج۳، ص۴۷۶؛ اعلام النساءالمؤمنات، ص۱۶۷.
- ↑ المجدی فی انساب الطالبیین، ص۹۴.
- ↑ محمدزاده، مرضیه، زنان ائمه معصومین و زنان با ائمه معصومین، ص ۲۷۳.
- ↑ میرزا حسن خان اعتماد السلطنه وزیر انطباعات ناصرالدین شاه بود.
- ↑ خیرات حسان، ج۱، ص۱۵۴.
- ↑ تذکرة الخواص، ص۳۰۲؛ وفیات الاعیان، ج۳، ص۳۱۴.
- ↑ انساب الاشراف، ج۱، ص۱۴۷؛ تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۳۰۵؛ المجدی فی انساب الطالبیین، ص۲۰.
- ↑ محمدزاده، مرضیه، زنان ائمه معصومین و زنان با ائمه معصومین، ص ۶۳.
- ↑ الدعوات، ص۱۵۷.
- ↑ محمدزاده، مرضیه، زنان ائمه معصومین و زنان با ائمه معصومین، ص ۶۳.