همسران امام سجاد
مقدمه
نام و تبار همسران امام سجاد(ع) چنین است:
فاطمه بنت الحسن
نخستین همسر امام سجاد(ع) دختر امام مجتبی(ع) و مادر امام باقر(ع) است که نام او به گزارش ابنحبیب[۱]، ابنسعد[۲]، کلینی[۳]، صدوق[۴]، مفید[۵]، ابنشهرآشوب[۶] و شهید اول[۷] امعبدالله است؛ اما ابنابیالثلج[۸]، طبرسی[۹]، ابنطلحه شافعی[۱۰] و ابنعنبه (۸۲۸ق)[۱۱] نام او را فاطمه مکنا به امالحسن ثبت کردهاند و با توجه به این نقل نام وی فاطمه بوده که با کنیه «امعبدالله» و «امالحسن» معروف بود[۱۲]. اممحمد[۱۳] هم در کنیه او نقل شده است. مادر او امولدی[۱۴] بوده که او را «صافیه» میخواندند[۱۵]. او زنی ممتاز و با فضیلتهایی برجسته بود که به فرموده امام صادق(ع) صدیقه بود و در آل حسن(ع) نظیر نداشت[۱۶]. جز تعبیرهای پرمحتوای امام صادق(ع) درباره او - که فقط بخشی از آن در اینجا بیان شده است - سخنان دیگری درباره او در تاریخ و حدیث دیده نمیشود؛ ولی همین تعبیر آن هم از امام معصوم(ع) از رتبه والای معنوی، معرفتی، درستکاری، فضیلتهای اخلاقی و کمال انسانی او حکایت میکند و نشان میدهد او در خودساختگی، شوهرداری، حسن معاشرت، صداقت رفتاری مدیریت محیط منزل و تربیت درست فرزندان دستی توانا داشت؛ چراکه این گزینهها همه از الزامات صدیقه بودن است و گواه گویای آن تربیت فرزندی مانند امام باقر(ع) برای جامعه است[۱۷].
زنی از خاندان شیبان
همسر دیگر امام سجاد(ع) زنی بود از خاندان شیبان از نسل ذیالجدین که به نقل معتبر امام باقر(ع) آن حضرت در سفر حج از او با معیار خداباوری و حسن خلق خواستگاری و با وی ازدواج کرد. در پی این اقدام یکی از دوستان امام که از آن زن شناختی نداشت و میپنداشت ممکن است به لحاظ شخصیت قبیلهای با امام تناسبی نداشته باشد، نزد امام پرسشی مطرح کرده و آن حضرت در این باره چنین فرمود: «خدا به برکت اسلام پستیها را برداشت و نقصها را جبران کرد، بزرگواری و کرامت را جایگزین پستی و دنائت ساخت و مسلمان در هر موقعیتی که باشد، محترم و پستی از آن جاهلیت است»[۱۸]. این زن اخلاقی نیکو داشت. نقل دیگری هم با سند معتبر از امام باقر(ع) گزارش کرده؛ مبنی بر اینکه امام سجاد(ع) همسری از خاندان شیبان داشت و بر عقیده خوارج بود و به امیرمؤمنان(ع) دشنام میداد، اما امام از اعتقادش بیخبر بود، وقتی متوجه شد، با اینکه از او خوشش میآمد از وی جدا شد[۱۹]. در اینکه این خانم همان شیبانیهایست که امام در مکه با او ازدواج کرده بود یا فردی دیگر روشن نیست و مستندی هم در این باره به دست نیامده است[۲۰].
ام ولد
همسر دیگر امام سجاد(ع) کنیزی بود که در خاندان ایشان به جهت امولد بودن آزاد شده بود و امام با ایشان ازدواج کردند[۲۱]. این ازدواج مورد اعتراض عبدالملک بن مروان قرار گرفت و امام با استدلال به او پاسخ داد[۲۲]. در اینکه این کنیز چه کسی بوده دو نوع گزارش در میان است:
- اینکه او کنیز امام مجتبی(ع) بود و از وی فرزندی داشت و چون فرزند داشت، پس از شهادت امام مجتبی(ع) آزاد شد. سپس امام سجاد(ع) با او ازدواج کرد[۲۳].
- آن کنیز همسر حضرت علیاکبر شهید کربلا بود و از او فرزندی داشت و پس از شهادت ایشان آزاد شد و امام سجاد(ع) با او ازدواج کرد[۲۴]. به نظر میرسد نقل اول جز شایعهای بیش نیست؛ زیرا اولاً سند آن مرسل است[۲۵]؛ ثانیاً محتوای آن با پرسشی از امام رضا(ع) در نقل دوم مطرح شده و آن حضرت با تکذیب آن محتوا اصل گزارش را به این صورت تصحیح کرده که آن کنیز از علی بن حسین شهید کربلا بوده است. گفتنی است این نقل با داشتن سندی معتبر[۲۶] مستند فتوای فقیهان شیعه نیز شمرده میشود[۲۷].
ام قاسم
به گفته ابنحبیب، ام قاسم دختر امام حسن(ع) که نخست همسر مروان بن ابان بن عثمان بود، به ازدواج امام سجاد(ع) درآمد[۲۸]. اما این گزارش مورد تردید است؛ چون اولاً دختری به این نام برای امام مجتبی(ع) و همسری با این نام برای امام سجاد(ع) در منابع دیگر به دست نیامده است؛ ثانیاً دو خواهر هرچند از یک مادر نباشند، نمیتوانند همسر یک مرد باشند، مگر آنکه ازدواج دومی پس از مرگ خواهر نخست یا پس از طلاق وی باشد و در مورد امقاسم چنین چیزی ثابت نیست هرچند در گزارش ابنحبیب، امقاسم پس از علی بن الحسین به ازدواج حسین بن عبدالله از نوادگان عباس بن عبدالمطلب درآمده است و این نکته ادامه همسری امقاسم برای امام تا پایان عمر را ثابت میکند؛ ولی زوجیت او برای امام پس از خواهر دیگر را ثابت نمیکند. پس اصل این نقل و ازدواج بیمدرک است[۲۹].
همسران دیگر
همسران دیگری با پیشینه کنیز بودن و با تعبیر «امولد» یا «امهات اولاد» نیز برای ایشان نقل شده که آمار و نام و نسب آنان مشخص نیست[۳۰]. به نقل شیخ صدوق، نام یکی از اینها سکینه بوده[۳۱] و به گفته ابنقتیبه (-٢٧۶ق)، یکی از آنها که مادر زید بن علی بن حسین است، نامش «حیدان» و از تبار سِند (پاکستان کنونی) بوده[۳۲] و مخالفان زید تعبیر «ابنالسندیه» را درباره زید به قصد اذیت او به کار میبردند[۳۳]. به گفته ابوالفرج اصفهانی، مختار بن ابیعبیده ثقفی این کنیز را با شایستگی و زیبایی که داشت به سیهزار درهم خرید و با دیدنش گفت: «این کنیز شایسته علی بن الحسین است». سپس او را برای امام سجاد(ع) به مدینه هدیه فرستاد[۳۴].[۳۵]
منابع
پانویس
- ↑ محمد بن حبیب بغدادی، المحبر، ص۵۷.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ج۵، ص۳۲۰.
- ↑ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۴۶۹.
- ↑ شیخ صدوق، عیون اخبارالرضا(ع)، ج۱، ص۴۰، ح۱؛ همو، کمال الدین و تمام النعمه، ج۱، ص۳۰۶-۳۰۷، ح۱ (ام عبدالله بنت الحسن).
- ↑ محمد بن محمد مفید، الارشاد، ج۲، ص۱۵۵.
- ↑ ابنشهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، ج۴، ص۱۸۹.
- ↑ شهید اول، الدروس الشرعیة فی فقه الامامیه، ج۲، ص۱۲.
- ↑ ابن ابیالثلج، تاریخ اهلبیت، ص۱۲۲.
- ↑ فضل بن حسن طبرسی، إعلام الوری بأعلام الهدی، ج۱، ص۴۹۳.
- ↑ علی بن عیسی اربلی، کشف الغمة فی معرفة الأئمه، ج۲، ص۱۱۷.
- ↑ ابنعنبه، عمدة الطالب فی انساب آل ابیطالب، ص۱۰۹.
- ↑ محسن بن حسن اعرجی کاظمی، عدة الرجال، ج۱، ص۶۵.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ج۱۰، ص۴۷۹.
- ↑ احمد بن یحیی بلاذری، جمل من انساب الأشراف، ج۳، ص۷۳.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، الخامسة، ۱، ص۲۲۶؛ سبط ابنجوزی، تذکرة الخواص، ص۲۱۵؛ عمری نسابه، المجدی فی انساب الطالبیین، ص۲۰؛ محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۴۴، ص۱۶۸.
- ↑ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۴۶۹، ح۱ («... فَقَالَ: كَانَتْ صِدِّيقَةً لَمْ تُدْرَكْ فِي آلِ الْحَسَنِ امْرَأَةٌ مِثْلُهَا»).
- ↑ مقدسی، یدالله، سیره همسرداری امامان معصوم، ص ۱۷۵ ـ ۱۷۶.
- ↑ حسین بن سعید کوفی اهوازی، الزهد، ص۵۹، ح۱۵۸؛ ابوحنیفه نعمان بن محمد مغربی، دعائم الإسلام، ج۲، ص۱۹۸، ح۷۲۸ («... إِنَّ عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ(ع) رَأَى امْرَأَةً فِي بَعْضِ مَشَاهِدِ مَكَّةَ فَأَعْجَبَتْهُ فَخَطَبَهَا إِلَى نَفْسِهِ وَ تَزَوَّجَهَا...»).
- ↑ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۵، ص۳۵۱، ح۱۴ («... إِنَّ امْرَأَتَكَ الشَّيْبَانِيَّةَ خَارِجِيَّةٌ تَشْتِمُ عَلِيّاً(ع)... فَتَبَيَّنَ مِنْهَا ذَلِكَ فَخَلَّى سَبِيلَهَا وَ كَانَتْ تُعْجِبُهُ»).
- ↑ مقدسی، یدالله، سیره همسرداری امامان معصوم، ص ۱۷۷.
- ↑ گفتنی است امام(ع) همزمان یکی از کنیزان پدرش را ـ که پس از درگذشت مادر امام در کودکی دایه او شده بود نیز ـ با تمایل او شوهر داده بود و این اقدام امام هم در نامه عبدالملک بن مروان مورد اشاره بوده که آن حضرت پاسخ وی را داده است (محمد بن حسن طوسی، تهذیب الاحکام، ج۷، ص۳۹۷، ح۱۱).
- ↑ در این باره به عنوان «ازدواج در عصر معصومان(ع)» رجوع کنید.
- ↑ احمد بن یحیی بلاذری، جمل من انساب الأشراف، ج۳، ص۳۰۵ (أُمُّ عَبْدِ اللَّهِ لَأُمِّ وَلَدٍ، تَزَوَّجَهَا عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ).
- ↑ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۵، ص۳۶۱، ح۱؛ محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۲۰، ص۴۷۱، ح۲۶۱۲۳ («... عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا(ع)... فَقُلْتُ لَهُ: بَلَغَنَا عَنْ أَبِيكَ أَنَّ عَلِيَّ بْنَ الْحُسَيْنِ(ع) تَزَوَّجَ ابْنَةَ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ(ع)، وَ أُمَّ وَلَدِ الْحَسَنِ... فَقَالَ: لَيْسَ هَكَذَا، إِنَّمَا تَزَوَّجَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ(ع) ابْنَةَ الْحَسَنِ وَ أُمَّ وَلَدٍ لِعَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ الْمَقْتُولِ عِنْدَكُمْ...»).
- ↑ محمدباقر مجلسی، مرآة العقول، ج۲۰، ص۴۱.
- ↑ محمدباقر مجلسی، مرآة العقول، ج۲۰، ص۷۸.
- ↑ مقدسی، یدالله، سیره همسرداری امامان معصوم، ص ۱۷۷ ـ ۱۷۸.
- ↑ محمد بن حبیب بغدادی، المحبر، ص۴۳۸-۴۴۶.
- ↑ مقدسی، یدالله، سیره همسرداری امامان معصوم، ص ۱۷۸ ـ ۱۷۹.
- ↑ ابنقتیبه، المعارف، ص۲۱۵؛ محمد بن محمد مفید، الارشاد، ج۲، ص۱۵۵؛ سبط ابنجوزی، تذکرة الخواص، ص۳۳۲-۳۳۳؛ محسن بن حسن اعرجی کاظمی، عدة الرجال، ج۱، ص۶۵ (وَ كُلُّهُنَّ أُمَّهَاتُ وَلَدٍ سِوَى الأُولَى).
- ↑ شیخ صدوق، علل الشرائع، ج۱، ص۴۵، ح۴۱ («... فَدَعَا مَوْلَاةً لَهُ تُسَمَّى سُكَيْنَةَ فَقَالَ لَهَا لَا يَعْبُرْ عَلَى بَابِي سَائِلٌ إِلَّا أَطْعَمْتُمُوهُ فَإِنَّ الْيَوْمَ يَوْمُ الْجُمُعَةِ»).
- ↑ ابنقتیبه، المعارف، ص۲۱۵-۲۱۶.
- ↑ احمد بن یحیی بلاذری، انساب الأشراف، ج۲، ص۱۹۹.
- ↑ علی بن حسین ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ص۱۲۴-۱۲۷.
- ↑ مقدسی، یدالله، سیره همسرداری امامان معصوم، ص ۱۷۹ ـ ۱۸۰.