لیلا بنت مسعود بن خالد نهشلی

مقدمه

لیلا دختر مسعود بن خالد از تیره بنی نهشل بن دارم و از تبار بنی‌تمیم^[۱] بود ـ گاهی «دارمیه»^[۲] و گاهی «نهشلیه» خوانده می‌‌شد^[۳]. مادر لیلا عمیره دختر قیس بن عاصم بن سنان بن خالد بن منقر از قبیله تمیم^[۴] بوده که پدر و مادر او از یک قبیله بودند. لیلا مادر «عبیدالله» (یا: «عبدالله») و «محمد اصغر» مکنا به «ابوبکر» شهیدان کربلا^[۵] است^[۶] (هرچند بلاذری نام مادر محمد اصغر شهید کربلا را «ورقاء»^[۷] و ابن شهرآشوب نام او را «هملاء» بنت مسروق نهشلی آورده‌اند)^[۸]. به نقل شوشتری، امیرمؤمنان(ع) پس از جنگ جمل به مدت ۷۲ روز در بصره به سر برد. در این مدت، با ازدواج با لیلا در خانه او سکنا داشت و سپس به کوفه بازگشت^[۹]. لیلا پس از آن حضرت مدتی زنده بود^[۱۰]؛ اما از تاریخ درگذشت او گزارشی به دست نیامد.

گفته‌اند در پدیده ازدواج امام با لیلا، مکانی را برای حجله آماده کرده بودند و آن حضرت با لحاظ شرایطی که خاندان او^[۱۱] یا خودش داشت، این اقدام را برای موقعیت خود در آن شرایط مناسب ندانست و فرمان داد آن را جمع کنند^[۱۲]. درباره اعتقاد این خانم نقل شده است او پس از ازدواج با امام گفت: «از زمان جانشینی ایشان از رسول خدا همواره دوست می‌داشتم میان من و او پیوند زناشویی باشد»^[۱۳]. تعبیر «جانشینی ایشان از رسول خدا» نشان باور ایشان به امامت آن حضرت است؛ چنان‌که حضور فرزندان تربیت شده او در کربلا در حمایت از برادر و امام خود (امام حسین(ع)) تا پای جان نیز از این اعتقاد، ایمان، ایثار و معرفت این مادر حکایت می‌کند و به نقلی نخستین فرد از برادران امام حسین(ع) که داوطلبانه به میدان شتافت ابوبکر پسر لیلا بوده است^[۱۴].

شدت علاقه این بانو به امام به اندازه‌ای بود که در ضربت خوردن امام در ۱۹ رمضان سال ۴۱ بی‌تابی و گریه می‌کرد و با امامه به ابن ملجم می‌‌گفتند: «تو با این کار خود هیچ ضرری به امیرمؤمنان(ع) نمی‌زنی»^[۱۵].

به نقلی، این خانم پس از شهادت امیرمؤمنان(ع) به ازدواج عبدالله بن جعفر درآمد^[۱۶] و از او سه فرزند داشت^[۱۷] و به گزارش ابن‌سعد، این ازدواج در حیات حضرت زینب(ع) رخ داده بود^[۱۸]. بر فرض صحت این گزارش، شاید بتوان گفت این اقدام با لحاظ مصالحی از قبیل طمع نکردن افرادی مانند معاویه به او بوده است.

گفتنی است تیره تمیم از تیره‌های بزرگ و قدرتمند عرب بود^[۱۹] که بخشی از آنان در بصره و کوفه به‌سر می‌بردند و پیوند ازدواج و خویشاوندی امام با این تیره را می‌‌توان اقدامی در جهت جلب دوستی و مودت قبیله‌های بصره و دلجویی از آنان پس از کارزار جمل ارزیابی کرد^[۲۰].

جستارهای وابسته

بنی‌تمیم (قبیله)
مسعود بن خالد نهشلی (پدر)
عمیره دختر قیس بن عاصم بن سنان بن خالد بن منقر (مادر)
امام علی علیه‌السلام (همسر)
عبدالله بن علی بن ابی‌طالب (فرزند)
ابوبکر بن علی بن ابی‌طالب (فرزند)
یحیى بن عبدالله بن جعفر (فرزند)
هارون بن عبدالله بن جعفر (فرزند)
صالح بن عبدالله بن جعفر (فرزند)
موسى بن عبدالله بن جعفر (فرزند)
ام‏‌ابیها بنت عبدالله بن جعفر (فرزند)
ام‏‌محمد بن عبدالله بن جعفر (فرزند)

منابع

مقدسی، یدالله، سیره همسرداری امامان معصوم

پانویس

↑ علی بن حسین مسعودی، مروج الذهب و معادن الجوهر، ج۳، ص۷۵؛ ابن فندق بیهقی، لباب الانساب، ج۱، ص۳۳۷.
↑ محمد بن محمد مفید، الارشاد، ج۱، ص۳۵۴؛ فضل بن حسن طبرسی، إعلام الوری بأعلام الهدی، ج۱، ص۴۷۶ (بنت مسعود ثقفی)؛ ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۴، ص۱۲۲ (لَیْلَی بِنْتُ مَسْعُودٍ الدارمیة).
↑ احمد بن یحیی بلاذری، جمل من انساب الاشراف، ج۲، ص۱۹۲؛ محمد بن جریر طبری، تاریخنامه طبری، ج۴، ص۶۷۶؛ ابن فندق بیهقی، لباب الانساب، ج۱، ص۳۳۷.
↑ سید محسن امین عاملی، اعیان الشیعه، ج۲، ص۳۰۲ (وَ أُمُّ لَيْلَى بِنْتُ مَسْعُودٍ عُمَيْرَةٌ...).
↑ به گفته حسن بن محمد قمی صاحب تاریخ قم (ص۱۹۹)، ابوبکر در کربلا شهید شده؛ ولی عبدالله در جنگ مختار بن ابی عبیده ثقفی با مصعب بن زبیر به شهادت رسیده است.
↑ ابن‌قتیبه، المعارف، ص۲۱۲؛ محمد بن محمد مفید، الارشاد، ج۱، ص۳۵۴.
↑ احمد بن یحیی بلاذری، جمل من انساب الاشراف، ج۲، ص۱۹۵.
↑ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ج۳، ص۳۰۵؛ محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۴۲، ص۹۲، ح۲۰.
↑ محمدتقی تستری، رسالة فی تواریخ النبی و الآل، ص۷۰.
↑ علی بن عیسی اربلی، کشف الغمه، ج۱، ص۴۴۰؛ محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۴۲، ص۹۲ به نقل از ابوطالب مکی (م. ۳۸۶ق).
↑ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ج۲، ص۱۰۰ («... أَنَّهُ تَزَوَّجَ لَيْلَى فَجَعَلَتْ لَهُ حَجَلَةً فَهَتَكَهَا وَ قَالَ: حَسْبُ آلِ عَلِيٍّ مَا هُمْ فِيهِ»).
↑ ابن ابی الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج۲، ص۲۰۲ («فَضُرِبَتْ لَهُ فِي دَارِهِ حَجَلَةٌ، فَجَاءَ فَهَتَكَهَا»).
↑ ابراهیم بن محمد ثقفی، الغارات، ج۱، ص۹۳ («قَالَ: لَمَّا نَكَحَ عَلِيٌّ(ع) لَيْلَى بِنْتَ مَسْعُودٍ النَّهْشَلِيَّ قَالَتْ: مَا زِلْتُ أُحِبُّ أَنْ يَكُونَ بَيْنِي وَ بَيْنَهُ سَبَبٌ مُنْذُ رَأَيْتُهُ قَامَ مَقَاماً مِنْ رَسُولِ اللَّهِ(ص)»).
↑ ابن اعثم، الفتوح، ج۵، ص۱۱۲ (... فَأَوَّلُ مَنْ تَقَدَّمَ أَبُو بَكْرِ بْنُ عَلِيٍّ - وَ اسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ، وَ أُمُّهُ لَيْلَى بِنْتُ مَسْعُودٍ).
↑ احمد بن یحیی بلاذری، انساب الاشراف، ج۲، ص۴۹۵-۴۹۶ (... بَكَيْنَ عَلَيْهِ؛ وَ قُلْنَ: يَا عَدُوَّ اللَّهِ لَا بَأْسَ عَلَى أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ).
↑ احمد بن یحیی بلاذری، جمل من انساب الاشراف، ج۱۲، ص۱۲۴ (... ثُمَّ خَلَفَ عَلَيْهَا عَبْدُ اللّٰهِ بْنُ جَعْفَرٍ).
↑ ابن سعد، الطبقات الکبری (الطبقة الخامسة من الصحابه)؛ ج۲، ص۶.
↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۸، ص۳۴۰ (... تَزَوَّجَ زَيْنَبَ بِنْتَ عَلِيٍّ‌. وَ تَزَوَّجَ مَعَهَا امْرَأَةَ عَلِيٍّ لَيْلَى بِنْتَ مَسْعُودٍ فَكَانَتَا تَحْتَهُ جَمِيعًا).
↑ ابن حزم اندلسی، جمهرة انساب العرب، ص۲۰۷.
↑ مقدسی، یدالله، سیره همسرداری امامان معصوم، ص ۹۶-۹۹.

[1] علی بن حسین مسعودی، مروج الذهب و معادن الجوهر، ج۳، ص۷۵؛ ابن فندق بیهقی، لباب الانساب، ج۱، ص۳۳۷.

[2] محمد بن محمد مفید، الارشاد، ج۱، ص۳۵۴؛ فضل بن حسن طبرسی، إعلام الوری بأعلام الهدی، ج۱، ص۴۷۶ (بنت مسعود ثقفی)؛ ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۴، ص۱۲۲ (لَیْلَی بِنْتُ مَسْعُودٍ الدارمیة).

[3] احمد بن یحیی بلاذری، جمل من انساب الاشراف، ج۲، ص۱۹۲؛ محمد بن جریر طبری، تاریخنامه طبری، ج۴، ص۶۷۶؛ ابن فندق بیهقی، لباب الانساب، ج۱، ص۳۳۷.

[4] سید محسن امین عاملی، اعیان الشیعه، ج۲، ص۳۰۲ (وَ أُمُّ لَيْلَى بِنْتُ مَسْعُودٍ عُمَيْرَةٌ...).

[5] به گفته حسن بن محمد قمی صاحب تاریخ قم (ص۱۹۹)، ابوبکر در کربلا شهید شده؛ ولی عبدالله در جنگ مختار بن ابی عبیده ثقفی با مصعب بن زبیر به شهادت رسیده است.

[6] ابن‌قتیبه، المعارف، ص۲۱۲؛ محمد بن محمد مفید، الارشاد، ج۱، ص۳۵۴.

[7] احمد بن یحیی بلاذری، جمل من انساب الاشراف، ج۲، ص۱۹۵.

[8] ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ج۳، ص۳۰۵؛ محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۴۲، ص۹۲، ح۲۰.

[9] محمدتقی تستری، رسالة فی تواریخ النبی و الآل، ص۷۰.

[10] علی بن عیسی اربلی، کشف الغمه، ج۱، ص۴۴۰؛ محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۴۲، ص۹۲ به نقل از ابوطالب مکی (م. ۳۸۶ق).

[11] ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ج۲، ص۱۰۰ («... أَنَّهُ تَزَوَّجَ لَيْلَى فَجَعَلَتْ لَهُ حَجَلَةً فَهَتَكَهَا وَ قَالَ: حَسْبُ آلِ عَلِيٍّ مَا هُمْ فِيهِ»).

[12] ابن ابی الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج۲، ص۲۰۲ («فَضُرِبَتْ لَهُ فِي دَارِهِ حَجَلَةٌ، فَجَاءَ فَهَتَكَهَا»).

[13] ابراهیم بن محمد ثقفی، الغارات، ج۱، ص۹۳ («قَالَ: لَمَّا نَكَحَ عَلِيٌّ(ع) لَيْلَى بِنْتَ مَسْعُودٍ النَّهْشَلِيَّ قَالَتْ: مَا زِلْتُ أُحِبُّ أَنْ يَكُونَ بَيْنِي وَ بَيْنَهُ سَبَبٌ مُنْذُ رَأَيْتُهُ قَامَ مَقَاماً مِنْ رَسُولِ اللَّهِ(ص)»).

[14] ابن اعثم، الفتوح، ج۵، ص۱۱۲ (... فَأَوَّلُ مَنْ تَقَدَّمَ أَبُو بَكْرِ بْنُ عَلِيٍّ - وَ اسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ، وَ أُمُّهُ لَيْلَى بِنْتُ مَسْعُودٍ).

[15] احمد بن یحیی بلاذری، انساب الاشراف، ج۲، ص۴۹۵-۴۹۶ (... بَكَيْنَ عَلَيْهِ؛ وَ قُلْنَ: يَا عَدُوَّ اللَّهِ لَا بَأْسَ عَلَى أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ).

[16] احمد بن یحیی بلاذری، جمل من انساب الاشراف، ج۱۲، ص۱۲۴ (... ثُمَّ خَلَفَ عَلَيْهَا عَبْدُ اللّٰهِ بْنُ جَعْفَرٍ).

[17] ابن سعد، الطبقات الکبری (الطبقة الخامسة من الصحابه)؛ ج۲، ص۶.

[18] ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۸، ص۳۴۰ (... تَزَوَّجَ زَيْنَبَ بِنْتَ عَلِيٍّ‌. وَ تَزَوَّجَ مَعَهَا امْرَأَةَ عَلِيٍّ لَيْلَى بِنْتَ مَسْعُودٍ فَكَانَتَا تَحْتَهُ جَمِيعًا).

[19] ابن حزم اندلسی، جمهرة انساب العرب، ص۲۰۷.

[20] مقدسی، یدالله، سیره همسرداری امامان معصوم، ص ۹۶-۹۹.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]