محیاه بنت امرئ‌القیس بن عدی کلبی

مقدمه

محیَّاة دختر إمرءالقیس^[۱] کلبی نام همسر امام علی(ع) است^[۲]. این نام در برخی منابع مانند کتاب الارشاد و إعلام الوری با چاپ کنونی نیامده است؛ ولی ابن شهرآشوب آن را از کتاب الارشاد مفید نقل کرده^[۳] و از این نقل معلوم می‌‌شود نام مُحیّاة در نسخه الارشاد نزد ابن شهرآشوب ثبت بوده است؛ از نشانه‌ها نیز برمی‌‌آید که در جوانی درگذشت. به نقل بلاذری، امام این همسر را در دوران خلافت عمر (۱۳ - ۲۳ق) در دیداری که بین ایشان و إمرءالقیس (حدود سال ۱۸ق)^[۴] پیش آمده بود، از او خواستگاری کرده بود^[۵] و از وی دختری به نام جُمانه مکنّا به ام‌یعلی داشت که در سه‌سالگی درگذشت^[۶]. مُحیّاة با زینب همسر امام مجتبی(ع) و رباب همسر امام حسین(ع) خواهر بوده‌اند. اینان از قبیله کلب یکی از قبایل قضاعه در شام بودند و قبیله کلب در میان قبایل قضاعه شهرت بیشتری داشت که توضیح خاندان ایشان در شرح حال رباب خواهد آمد.

ازدواج سه خواهر (محیاة و زینب و رباب) با یک خانواده (امیرمؤمنان و حسنین) چگونه تحلیل‌شدنی است؟ یعنی امیرمؤمنان(ع) و دو فرزندش که از خاندان وحی بودند، چگونه با زنان تازه مسلمان ازدواج کرده‌اند؟ وانگهی آیا این درست است که سه خواهر یک‌باره با دو برادر و پدر آنان ازدواج کرده‌اند؟ در تحلیل این دو پرسش می‌‌توان چنین گفت:

اولاً ازدواج با زن تازه مسلمان نه‌تنها عیب نیست، بلکه نقطه مثبت است و دین‌مداری آنان را افزایش می‌دهد؛ چنان‌که پیامبر(ص) با جویریه دختر حارث یهودی^[۷] - که در جنگ بنی‌مصطلق اسیر شده بود - و صفیه دختر حیی بن اخطب از بزرگان خیبر^[۸] پس از آزاد کردن آنان با رضایت آنها ازدواج کرده بود^[۹].

ثانیاً دختری که با اختیار خود تازه به دامن اسلام آمده، زمینه بهتری برای تربیت اسلامی دارد چه بسا تربیت درست او مایه تربیت افرادی بشود که برای اسلام مفیدند و اینان چون دختر شخصیت بزرگ قبیله بودند، اگر تربیت صحیحی می‌یافتند، می‌توانستند در افراد فراوانی تأثیر بگذارند؛ چنان‌که گزارش‌ها درباره تربیت رباب^[۱۰] همسر سیدالشهدا(ع) چنین است.

ثالثاً انتخاب خانواده امرءالقیس از سوی امیرمؤمنان(ع) با این رویکرد که در میان قبایل قضاعه، قبیله کلب شهرت بیشتری داشت، می‌تواند به لحاظ فرهنگی نقش مهمی داشته باشد؛ چراکه اسلام امرءالقیس کلبی و نصب وی از جانب عمر به ریاست مسلمانان قضاعه در همان جلسه^[۱۱] می‌تواند امیرمؤمنان(ع) و فرزندانش را نزد قبیله وی به خوبی معرفی کند و در نتیجه در گرایش و تمایل قبیله قضاعه به اهل‌بیت(ع) تأثیر مناسبی بگذارد و آنان را به خاندان پیامبر(ص) پیوند دهد؛ چنان‌که پذیرش پیشنهاد امام از سوی امرءالقیس پس از شناختن آنان به عنوان اهل‌بیت پیامبر(ص)^[۱۲] بر این نکته گواهی می‌دهد. در واقع این اقدام امام اقدامی هوشمندانه برای جذب دل‌های یک قبیله بزرگ به سوی اهل‌بیت(ع) است؛ همان‌گونه که پذیرش امرءالقیس می‌تواند نشانه ایمان واقعی او به آموزه‌های اسلامی باشد^[۱۳].

جستارهای وابسته

منابع

مقدسی، یدالله، سیره همسرداری امامان معصوم

پانویس

↑ این «امرءالقیس» غیر از «امرءالقیس بن عابس بن منذر» شاعر معروف دوران جاهلی است که نزد پیامبر(ص) اسلام آورده بود. به گفته محلاتی در میان یاران پیامبر(ص) نام دو نفر امرءالقیس بود: یکی پسر عابس بن منذر و دیگری پسر اصبغ کلبی. بنابراین امرءالقیس پدر مُحیاة و زینب و رباب که در زمان عمر مسلمان شده بود، غیر از آن دو نفر است (ذبیح الله محلاتی، ریاحین الشریعه، ج۳، ص۳۱۳). این امرءالقیس، نصرانی سرشناسی بوده که پس از اسلام رئیس قبیله خود شده بود. البته دیدگاه‌های دیگری نیز دراین‌باره هست (ر.ک: سید محمد کاظم موسوی بجنوردی، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج۱۰، ص۲۱۲).
↑ احمد بن یحیی بلاذری، جمل انساب الاشراف، ج۲، ص۱۹۵ (... زَوَّجْتُكَ يَا أَبَا الْحَسَنِ الْمُحَيَّاةَ...). محمد بن جریر طبری، تاریخنامه طبری، ج۴، ص۶۷۷.
↑ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ج۳، ص۳۰۵... (قَالَ الشَّيْخُ الْمُفِيدُ فِي الإِرْشَادِ... وَ مِنْ مُحَيَّاةَ بِنْتِ إِمْرِئِ الْقَيْسِ الْكَلْبِيَّةِ جَارِيَةٌ هَلَكَتْ...).
↑ در پی فتح منطقه رقه در شام، محل زندگی امرءالقیس در حدود سال ۱۸ هجرت (احمد بن أبی یعقوب یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۱۴۷)، این دیدار رخ داده است.
↑ این ازدواج در اواسط حاکمیت عمر در حدود چهل سالگی امام رخ داده است.
↑ احمد بن یحیی بلاذری، جمل من انساب الاشراف، ج۲، ص۱۹۵؛ محمد بن جریر طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج۴، ص۱۱۹ (... فَوَلَدَتْ لَهُ جَارِيَةً‌، هَلَكَتْ).
↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۱، ص۴۵؛ محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۲۰، ص۲۹۶.
↑ محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۲۱، ص۹۸، ح۲۶۶۲۸ («... عَنْ كِنَانَةَ، عَنْ صَفِيَّةَ، قَالَتْ: أَعْتَقَنِي رَسُولُ اللَّهِ(ص) وَ جَعَلَ عِتْقِي صَدَاقِي»).
↑ محمد حسن نجفی، جواهر الکلام، ج۲۹، ص۱۲۵.
↑ ر.ک: علی بن حسین ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج۱۶، ص۹۲۸۹ (دار الکتب العلمیه).
↑ محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۲۱، ص۹۸، ح۲۶۶۲۸.
↑ احمد بن یحیی بلاذری، انساب الاشراف، ج۲، ص۱۹۳.
↑ مقدسی، یدالله، سیره همسرداری امامان معصوم، ص ۹۴-۹۶.

[1] این «امرءالقیس» غیر از «امرءالقیس بن عابس بن منذر» شاعر معروف دوران جاهلی است که نزد پیامبر(ص) اسلام آورده بود. به گفته محلاتی در میان یاران پیامبر(ص) نام دو نفر امرءالقیس بود: یکی پسر عابس بن منذر و دیگری پسر اصبغ کلبی. بنابراین امرءالقیس پدر مُحیاة و زینب و رباب که در زمان عمر مسلمان شده بود، غیر از آن دو نفر است (ذبیح الله محلاتی، ریاحین الشریعه، ج۳، ص۳۱۳). این امرءالقیس، نصرانی سرشناسی بوده که پس از اسلام رئیس قبیله خود شده بود. البته دیدگاه‌های دیگری نیز دراین‌باره هست (ر.ک: سید محمد کاظم موسوی بجنوردی، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج۱۰، ص۲۱۲).

[2] احمد بن یحیی بلاذری، جمل انساب الاشراف، ج۲، ص۱۹۵ (... زَوَّجْتُكَ يَا أَبَا الْحَسَنِ الْمُحَيَّاةَ...). محمد بن جریر طبری، تاریخنامه طبری، ج۴، ص۶۷۷.

[3] ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ج۳، ص۳۰۵... (قَالَ الشَّيْخُ الْمُفِيدُ فِي الإِرْشَادِ... وَ مِنْ مُحَيَّاةَ بِنْتِ إِمْرِئِ الْقَيْسِ الْكَلْبِيَّةِ جَارِيَةٌ هَلَكَتْ...).

[4] در پی فتح منطقه رقه در شام، محل زندگی امرءالقیس در حدود سال ۱۸ هجرت (احمد بن أبی یعقوب یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۱۴۷)، این دیدار رخ داده است.

[5] این ازدواج در اواسط حاکمیت عمر در حدود چهل سالگی امام رخ داده است.

[6] احمد بن یحیی بلاذری، جمل من انساب الاشراف، ج۲، ص۱۹۵؛ محمد بن جریر طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج۴، ص۱۱۹ (... فَوَلَدَتْ لَهُ جَارِيَةً‌، هَلَكَتْ).

[7] ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۱، ص۴۵؛ محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۲۰، ص۲۹۶.

[8] محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۲۱، ص۹۸، ح۲۶۶۲۸ («... عَنْ كِنَانَةَ، عَنْ صَفِيَّةَ، قَالَتْ: أَعْتَقَنِي رَسُولُ اللَّهِ(ص) وَ جَعَلَ عِتْقِي صَدَاقِي»).

[9] محمد حسن نجفی، جواهر الکلام، ج۲۹، ص۱۲۵.

[10] ر.ک: علی بن حسین ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج۱۶، ص۹۲۸۹ (دار الکتب العلمیه).

[11] محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۲۱، ص۹۸، ح۲۶۶۲۸.

[12] احمد بن یحیی بلاذری، انساب الاشراف، ج۲، ص۱۹۳.

[13] مقدسی، یدالله، سیره همسرداری امامان معصوم، ص ۹۴-۹۶.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]