وضو در معارف و سیره نبوی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث وضو است. وضو از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: وضو در کلام اسلامی - وضو در معارف و سیره نبوی - وضو در معارف و سیره علوی - پرسش مرتبط ندارد

وضوی پیامبر(ص)

امام باقر(ع) شیوه انجام وضوی پیامبر(ص) را برای یاران خود نقل می‌کند. زرارة بن اعین گوید: ابوجعفر امام باقر(ع) شیوه وضوی پیامبر(ص) را برای ما نقل کرد. حضرت قدح آبی خواست. دست راستش را در آن قرار داد و مشتی آب گرفت و بر صورت خود از بالا به پایین ریخت؛ سپس با دستش دو جانب صورت را دست کشید؛ آن‌گاه دست چپش را در قدح قرار داد و مشتی آب برداشت و بر روی آرنج دست راست ریخت و تمام جوانب آن را دست کشید؛ پس از آن با دست راست مشتی آب از قدح برداشت و بر دست چپ ریخت و مانند دست راست آن را شست. در پایان با بقیه رطوبتی که در دستش بود، سر و دو پایش را مسح کرد و برای این کار دستش را در ظرف آب قرار نداد.

در روایاتی دیگر زراره به نقل از امام باقر(ع) با استناد به آیه قرآن به تشریح وضو می‌پردازد و مسح بعض سر را روا می‌شمارد و بیان می‌کند که باء در آیۀ وضو به معنای تبعیض است؛ یعنی بخشی از سر مسح شود کافی است و لازم نیست تمام سر را مسح کند. از برادر زراره بکیر و از محمد بن مسلمشیوه وضوگرفتن پیامبر(ص) از امام باقر(ع) نقل شده است. شیخ طوسی از ابن‌عباس نقل می‌کند که در توصیف وضوی پیامبر(ص) گفته است آن حضرت دو پایش را مسح می‌کرد؛ یعنی نمی‌شست و از او نقل می‌کند که وضو دارای دو شستن و دو مسح است: «غَسْلَتَانِ وَ مَسْحَتَانِ‌»: یعنی شستن صورت و دست‌ها و مسح سر و پاها». این سخن ابن‌عباس در منابع اهل سنت هم آمده و به نظر می‌رسد شیخ طوسی از آنان نقل کرده است. در تفسیر ثعلبی می‌نویسد: قومی از علما آیه را برابر ظاهرش تفسیر کرده‌اند و مسح دو پا را جایز دانسته‌اند و این قول ابن‌عباس است که گفته «الْوُضُوءُ غَسْلَتَانِ وَ مَسْحَتَانِ»: «وضو دارای دو شستن و دو مسح‌کردن است».

بیان وضوی پیامبر(ص) در زمان امام باقر(ع) در روایات متعدد نشانۀ آن است که در آن مقطع مکتب‌های فقهی جدیدی در جهان اسلام مطرح بوده است که با استفاده از استنباط و اجتهاد به رأی در احکام، بر شیوه وضوی عامه تأکید داشته‌اند و حضرت با بیان شیوه وضوی پیامبر(ص) آن نوع وضو را رد می‌کند.

یکی از اصحاب پیامبر(ص) آبی خواست و وضو گرفت: پس گفت: «رسول خدا(ص) را دیدم که وضو گرفت، آن چنان که من وضو گرفتم، سپس او مضمضه کرد و استنشاق نمود و صورت و دست‌ها را شست و بر سر و پشت پا، مسح کشید». مسلمانان وضوی پیامبر(ص) را مبین این آیه وضو می‌دانند: ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ﴾. این آیه شامل «شستن» صورت و دو دست و همچنین «مسح» سر و دو پاست.

و اما وضوی همه مسلمانان تا خلافت عثمان، صورت واحدی داشته، مانند وضوی کنونی شیعه بوده است. این مسئله با آیه وضو نیز همخوانی دارد. علت تغییر وضو، این بود که عثمان در سال‌های میانی دوران خلافت خود، نسبت به چگونگی وضوی پیامبر(ص) گرفتار تردید شد؛ سپس او وضوی پیامبر(ص) را به شکلی که اکنون در میان اهل سنت مرسوم است اعلام نمود؛ «شستن دست‌ها از سر انگشتان تا آرنج» و اصرار بر «شستن پا و نه مسح آن» این بدعت، مخالفت بسیاری از اصحاب پیامبر(ص) را دنبال داشت، اما حکومت اموی بنا بر اغراض سیاسی، در نقاط مختلف اسلامی، شیوه عثمان را تبلیغ کرد و فضایی به وجود آورد که برخی از اصحاب، جرأت مخالفت با روش دستگاه حاکم را نداشتند و در نتیجه این گونه وضو گرفتن رواج یافت.

درباره چگونگی تفسیر آیه وضو و نوع وضوی پیامبر(ص) در «شستن دست‌ها» و «مسح سر و دو پا» چند نکته تقدیم می‌شود:

۱. درباره «شستن دست‌ها از آرنج» چند نکته قابل ذکر است:

1. برخی از مفسران قرآن، واژه «الی: به» در آیه وضو را به «مع: با» تفسیر کرده‌اند. دانشمند و فقیه سنی مذهب، آقای وهبه الزحیلی می‌گوید: «نزد تمامی دانشمندان و عالمان ـ از جمله امامان مذاهب چهارگانه اهل سنت ـ و داخل نمودن دو آرنج در شستن، واجب است؛ زیرا حرف «الی» که برای انتهای غایت است در اینجا به معنای «مع» می‌باشد: مانند دو آیه شریفه ﴿يَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلَى قُوَّتِكُمْ﴾ و ﴿لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَهُمْ إِلَى أَمْوَالِكُمْ﴾ که در این دو نیز «الی» به معنای «مع: با» است.
2. در نگاه قرآن، حد دست که باید در وضو شسته شود، مرفق، یعنی آرنج است و کلمه «الی» در آیه فوق، تنها برای بیان حد شستن است و نه کیفیت شستن که بعضی توهم کرده، چنین پنداشته‌اند که آیه می‌گوید: باید دست‌ها را از سر انگشتان به طرف آرنج بشویید. این درست به آن می‌ماند که انسان، به کارگری سفارش کند که دیوار اتاق را از کف تا یک متر رنگ کند. بدیهی است منظور این نیست که دیوار از پایین به بالا رنگ شود، بلکه منظور این است که این مقدار باید رنگ شود، نه بیشتر و نه کمتر، بنابراین در آیه فقط مقداری از دست که باید شسته شود، ذکر شده، اما کیفیت آن در سنت پیامبر(ص) که به وسیله اهل بیت(ع) به ما رسیده آمده است و آن شستن از آرنج به طرف سر ا انگشتان است.
3. وقتی زراره از کیفیت وضوی پیامبر(ص) از امام باقر(ع) پرسید، حضرت تشت آبی را درخواست کرد و پس از شستن صورت، مشتی آب را درخواست کرد و پس از شستن صورت، مشتی آب از آن بر دست راست خود ریخت و آن را از آرنج تا سر انگشتان شست و هیچ‌گاه آب را به طرف آرنج برنگرداند.
4. دارقطنی، یکی از دانشمندان حدیث اهل سنت، از جابر نقل نموده که وقتی پیامبر(ص) وضو می‌گرفت، آب را بر دو آرنج می‌ریخت.

۲. در آیه وضو خداوند امر به مسح سر و پاها نموده است؛ در حالی که اهل تسنن، پاها را می‌شویند؛ در این باره به نکات زیر اشاره می‌شود:

1. ابن عباس می‌گوید: «قرآن درباره پاها، به مسح کردن دستور داده است، ولی مردم جز شستن به چیزی تن در نداده‌اند». همچنین می‌گفت: «وضو عبارت است از دو شستن و دو مسح کردن» یا «دو شسته شده و دو مسح شده».
2. ابن عبد خیر می‌گوید: «دیدم علی(ع) را که وضو گرفت و سپس روی دو پای خود را مسح کرد».
3. ابن حزم دانشمند نامی سنی مذهب چنین نقل می‌کند: جمع زیادی از اصحاب و تابعین، در وضو، پا را مسح می‌کردند، شخصیت‌هایی مانند علی بن ابی‌طالب(ع)، ابن عباس، حسن بصری، انس بن مالک، عکرمة، شعبی و برخی دیگر.
4. زمانی که به انس بن مالک که مدتی خادم رسول خدا(ص) بود خبر دادند که حجاج به شستن پا توصیه می‌کند، واکنش نشان داد و ضمن اشاره به واجب بودن مسح پا، این سخن را بر زبان جاری ساخت:«صَدَقَ اللَّهُ وَ كَذَبَ الْحَجَّاجُ».

منابع

1. ذاکری، علی اکبر، سیره عبادی معصومان در کتاب‌های چهارگانه شیعه
2. تونه‌ای، مجتبی، محمدنامه