کلام عرفانی
کلام عرفانی (کشف و شهود)
یکی از روشهایی که در طرح و تبیین و دفاع از معتقدات دینی مطرح شده، دیدگاه عرفانی است. این دیدگاه مبتنی بر استفاده از کشف و شهود در مقابل استفاده از نقل و عقل و زمینه طرح این دیدگاه عقیدهای است که عرفا مطرح کردهاند و بر اساس آن، معرفت حقیقی و کامل، تنها از طریق کشف و شهود برای انسان حاصل میشود[۱].
انگیزه و دلیل طرح
ناتوانی عقل و شیوه عقلانی باعث شد که عرفا شیوه دیگری را پیگیری کنند. ناتوانیهای عقل عبارت بودند از:
- ایجاد شور و عشق در انسان؛
- رساندن انسان به سر منزل مقصود در دیدار حق تعالی؛
- گشایش گرههای فکری درباره شناخت حقیقت عالم ملکوت و حیات پس از مرگ[۲]؛
- درک حقایق موجودات[۳] و چگونگی ارتباط انسان با خداوند[۴].
بدین منظور ایشان شیوه دیگری را پی گرفتند که برخلاف روش عقلی، بر مفاهیم و استدلالهای فلسفی تکیه ندارد، بلکه برای فرد با چشیدن و مشاهده واقعیت امور اعتقادی، باوری مستحکم و زوالناپذیر ایجاد میشود.
نقد و بررسی: این شیوه از چند دیدگاه ایراد دارد:
- ابهام ادعا: اولین ایراد این ادعا آن است که ابهام دارد؛ اگر مراد از این شیوه، آن است که تنها راه رسیدن به اعتقادات، روش کشف و شهود است، این سخن، تام نیست و ترجیح راه قلب و کشف و شهود بر راه عقل نادرست است؛ زیرا هر یک از این دو راه قلمرو مخصوص به خود را دارند و آنجا که جای عقل و استدلال است صرفاً با تصفیه نفس نمیتوان به آن رسید و بر فرض رسیدن، راه عقل و قلب تعارضی نخواهند داشت. اما اگر مراد این افراد آن است که گرچه شیوه عقلی نادرست نیست، ولی این شیوه ناکافی است و به اصطلاح، سقف پرواز عقل کوتاه است، این سخن درستی است[۵].
- کمی فایده: اشکال دیگر این شیوه آن است که استفاده از آن تنها برای برخی از انسانها ممکن است، درحالیکه بر همه آنها معرفت مسائل کلامی لازم است و تقلید در اصول دین جایز نیست.
- ناممکن بودن ارزیابی دقیق: از این گذشته در این شیوه، راه اشتباه و فریب خوردن بسیار باز است و چون ارزیابی و داوری درباره صحت و سقم آنها کاری سخت و گاه غیرممکن است، احتمال به بیراهه رفتن سالک هم وجود دارد.
- انتقالپذیر نبودن: در مواردی که عارف با کشف و شهود، به درستی و بدون خطا به واقعیتی دینی معرفت باشد، این معرفت، شخصی خواهد بود که انتقالپذیر به دیگری نخواهد بود.
- احتیاج به پشتوانه عقلی: استناد به کشف و شهود، حتی برای خود شخص در صورتی صحیح است، که ابتدا اصل ضرورت دانش شهودی و حجیت آن اثبات شده باشد و اثبات این امور نیز تنها از طریق عقل و تحلیل عقلی ممکن است؛ بنابراین راه کشف و شهود، راه مستقلی از راه عقلی نیست[۶].
منابع
پانویس
- ↑ ر.ک: طاهری، حبیبالله، درسهایی از علم کلام، ج۱، ص۱۴۷.
- ↑ ر.ک: ملاصدرا، تفسیر القرآن الکریم، ج۶، ص۵.
- ↑ ملاصدرا، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعه، ج۱، ص۵۳.
- ↑ ملاصدرا، شرح اصول کافی، ص۴۳۸.
- ↑ ر.ک: مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج۶، ص۸۷۹.
- ↑ رضائی، حسن، مقاله «کلام عرفانی»، فرهنگنامه کلام اسلامی، ص ۳۵۹.